Deprem Değil, Yozlaşma ve Çürümüşlük Öldürür: 6 Şubat Depremi Sonrası Toplumsal Sorumluluk, Hafıza ve Etik İtirazlar

İbrahim Ortaş, iortas@cu.edu.tr

Depremin Öğretemediği ve Öğrenemediğimiz Değerler

6 Şubat 2023’te 9 saat arayla iki şiddetli  depremi yaşayanlar, hiçbir zaman o uğultuyla başlayan sarsıntı, yıkım, ölüm ve yerle bir olan yaşamlarını unutamaz. Unutmamalı ve unutulmamalıdır. Depremin değil,  işini yapması gerekenlerin işini yapmadıkları gibi; kurallara uygun olmayan yer-zemin ve yapılanmanın gerektirdiği bilimsel yönteme ve gereklere uygun olmayan işler, rant, açgözlülük, rüşvet ve denetimsizlikler, yetersiz bilgi-bilinç ve liyakatsizlikler gibi olması gereken insan kaynaklı birçok olumsuzluğun bileşkesi neden olur. İnsanlık tarihinin hafızası, depremin doğanın işleyişinin bir sonucu olarak karşımıza çıkmakta; ancak yaşananların kader değil, insanın gelişmişlik düzeyinin bir göstergesi olarak değerlendirilmesinin bir göstergesi olarak karşımıza çıkmaktadır. Hep Japonya’da benzer büyüklükte bir depremde birkaç insan ölürken, bizler gibi ülkelerde binlerce insanın ölümünün nedenini sorgulamak ve nerede hata yapıldığını, bunu nasıl düzeltebileceğimizi konuşmak gerekir; hem de her alanda konuşmak gerekir. Yoksa yaşadığımız, içimize işlenmiş acılar unutulur; bir daha olacak doğa olayına yenik düşeriz. Bu bağlamda “Depremi unutmayalım, unutturmayalım”. Öncelikli talebimiz, uygarlık yolunda çağın eğitim olanaklarını bilimsel esaslara göre her yönüyle nitelikli donanıma sahip, insani değerleri çıkarlarının üzerinde tutan, doygun, yaşamı anlayan ve anladığı ölçüde diğer canlılarla bir arada yaşamayı amaçlayacak şekilde bir gelecek yaşayacak insanlar yetiştirmemiz gerekir.

Memleketim Pazarcık-Kahramanmaraş merkezli depremlerin 3. Yıl dönümünde geriye doğru baktığımda, evet, her tarafta yıkılan binaların yerine yenileri yapılıyor, inşaatlar devam ediyor; ancak bir daha böyle doğal felaketlere bağlı acıların yaşanmaması için insanımızı bilinen insani ölçekte olması gereken erdem, etik/ahlaki değerlerle eğitiyor muyuz? Ne yazık ki depremin bu denli yıkıcı olmasına neden olan insan kaynaklı neden-sonuç ilişkisi hâlâ aynı şekilde devam ediyor. Tabii, insana dayalı bu beklentiler kısa sürede olmaz; ancak bu konuda her tarafta irade ve çaba olması gerekir. Bireylerin, toplumun ve devletin katında bir irade, tutum ve yönlendirme var mı? Maalesef hepimiz depremden sonra birkaç günde bildiğimiz alışkanlıklarımıza ve günlük kapışmaların çarkına yeniden dönerek kaldığımız yerden devam ediyoruz. Yanlışlara yok demeyi başaramadık.

Yanlışlara İtiraz Etme Bilinci

Depremden önce alınması gereken birçok önlem alınmamış; hazırlıklı olunmadığı anlaşılmış. Daha önce Marmara Depremi'ni yaşamış bir ülke olarak bulunduğumuz coğrafyanın deprem kuşağında olduğu biliniyor. Geniş bir alanda şiddetli hasara yol açan depremde zamanında kurtarma yapılmadığı, AFAD’ın yetersiz kaldığı, Kızılay’ın herkesin gönlündeki yardım ulaştırma beklentisini yerine getirmek yerine “çadır sattığı” iddiası sonrası ciddi hayal kırıklıkları yaşandı. Ne yaparsam yanıma kâr kalır; oluşan fırsatın “köşeyi dönerim” diyen çok sayıda kişinin yarımları amacına uygun dağıtılmadığı yönünde bir dizi eleştiri yapıldı.

Diğer taraftan, gelir dağılımı bozulmuş, yozlaşmanın arttığı, kuralsızlık ve ranta dönük iş ve işlemlerin yarattığı tahribat bu dönemlerde daha da anlaşılır hâle geliyor. Depremde en çok yoksullar ve gelir dağılımının en altında kalan, kaynaklara erişim şansı az olan insanlar etkilendi. Depremde yaşadığımız ağır bedelin altında yozlaşma ve bu yozlaşmanın bilerek-bilmeyerek kanıksandığı, gücün egemen olduğu yerlerde rantın yarattığı bu sonuçlar maalesef önlenememiş ve hâlen de önlenememektedir. Bu durum, insana yakışmayan ve kabul edilemeyecek şekilde yaşanan her afetten sonra bedel ödemek anlamına geliyor.

Tam da günümüze uygun, Albert Camus diyor ki: “Yozlaşmanın kanıksandığı, gücün erdemi ezdiği ve zorbalığın bir iletişim dili haline geldiği bir çağda, bu dünyayı sevmemek zayıflık değil; bu düzene benzememekte ısrar eden bir ruhun bilinçli tavrıdır.

Bu gidişata ve düzene dur demek ve devam eden bu çürümüşlüğü “sevmemek” ifadesi, Camus’a göre bir zayıflık değil, bu düzene benzememekte ısrar eden özgür birey ruhunun bilinçli tavrıdır. İnsani değerleri ve bilinci olan herkesin bu yozlaşmaya ve çürümeye alışmayı değil, tersine, birlikte yaşanabilir bir ortam yaratmayı savunmalıyız. Hâlen depremde kusuru bulunan birçok insanla aynı ortamda yaşıyoruz. O çürümüşlüğün aparatı olan da yakını kaybetti. Ancak hâlâ para ve onun zorbalığının nelere mal olduğunun farkında değil ya da çürümüşlüğü bile isteyerek sürdürüyordur. Normalde, Camus'nun belirttiği gibi, insan olarak bu kadar yanlışı ve haksızlığı yapacak kadar vicdansız değiliz. En azından depremin ilk birkaç gününde herkes, kim oluğuna bakılmaksızın, canhıraş bir tutumla taşı toprağı tırnaklarıyla kazdı.

Bu gelişmelerin toplam sonuçlarından benim gördüğüm/çıkardığım kadarıyla, toplum olarak ortalama bilgimiz, bilincimiz ve farkındalığımız, kendimizi küçük çıkarlardan arındıracak düzeye henüz ulaşmadığını gösteriyor. Yoksa bu kadar yanlış işlem ve faaliyet başka bir ülkeden gelmedi.

Gelir Dağılımı Bozukluğu, Felaketlerden En Çok Olanağı Olmayanları Etkiliyor

Bu rant ve para düzeni yarattığı birikimli sonuçlar bugün dünyanın her tarafında yaşamı sürdürülemez hale getirmiştir. Çünkü paranın gücü ve zorbalığa dayalı çürüme yarın bir deprem olursa aynı durumu yaratacaktır. Tabii ki paranın gücünün yarattığı kanıksanma düzeni insani değerleri ihmal etmemeliydi. Para ihtiyaçları karşılamak için insan tarafından oluşturulmuştu. Bugün para ve onun hakimiyeti insanı esir almış. Ancak bugün, dünyanın %1’lik nüfusunun dünya gelirlerinin %60’ına yakınını kontrol ettiği bir dünya nasıl kabullenilir? Maalesef günümüzde değerlerin yerini para, hem de kolay yoldan elde edilen paranın gücü egemen olmuş. Haklı olmak, ilkeli olmak, değer olmaktan çıkmış güçlülerin ve zorbaların gücü dünyaya sarmış görülüyor.

Yaratılan bozuk düzende yaşam koşulları kötüleşmiş, gelirleri azalmış; birçok şeye erişim olanağı olmayanların depremde, pandemide en çok can verdiği, evleri yıkılanlar olduğu gerçeğinin de kader olmadığı ortada.  

İlkelerin bozulduğu, kuralların işletilmediği, birlikte dayanışma ve imecenin kaybolduğu ortamlardaki zorbalığın ve çürümüşlüğün neden olduğu deprem ve benzeri afetler sonrasındaki yıkımların temel nedenine karşı durmak salt bir tepki değil, ahlaki bir itiraz olmalı. Bu itirazın bilinç ve bilgi ile cesurca savunulması gerekir. Camus, bu ifadesiyle insanlığın tarihsel olarak biriktirdiği kümülatif birikimlerin ve ayrışmanın yaratığı yozlaşmanın kanıksanmasıyla, zorbalığın erdemi ezmesine müsaade edilmesi gerektiğini belirtir. Bu da erdem sahibi, ahlaklı ve vicdan sahibi insanlar tarafından karşılanmalı.

İnsan olarak maruz kaldığımız çok sayıda olayın ağır sonuçlarının nedenleri ortadan kaldırılmadan, insanın yanlışlarını fark ederek yurttaş olarak medenileşmenin gereği olan çürümeyi ve kötülüğü reddetmesi, insan olmanın, aydınlanmanın ve uygarlaşmanın bir sonucu olacaktır. Buna karşı durmak, bu düzene benzememek için insanî değerlerimizi ve özgürlüğümüzü koruyan tavrımızda ısrar etmeliyiz. Yaşanan olaylardan sonra, ben merkezli değil, biz bilinci gelişmiş, başka canlıların da bu dünyada yaşama hakkı olduğu bilgisi olan, kendini ve ilerini yöneten, gerektiği gibi amaca uygun yapan anlayış sahibi insanlar yetiştirmeliyiz.

Doğanın Hafızası Acıları Unutturmuyor

Yaşar Kemal ise bu konuda “taşın toprağın hafızası vardır” der. Evet, insan unutsa bile, depremin izlerinin olduğu sokaklarda, evlerde o acıların izleri hafızalardaki yerini travma düzeyinde koruyor. Çoğu zaman, o insanlar ölmeyebilirlerdi; “bu bina böyle yıkılmamalıydı” dediğimiz durumlar içimizi yakarak söyletiyor. Zihinlerde çıkmayan o gece ve günün korkunç gürültü-görüntülü ortamında “kurtarın” diye bağrışan seslerin, insanın kulağının zarını patlattığı depremin üçüncü yılında bitmeyen acılarının yeniden yaşanmaması için unutmayalım. Şuuru olan ve sorumluluk sahibi kişiler için yalnız kendi acılarımızı değil, başkalarının da acılarını hissetmeleri ve unutmamaları gerekir. Depremin insan kaynaklı ihmal ve yanlışlarının etkisini ve bedelini unutmayalım.

6 Şubat 2026, Adana