Tarımsal Öğretimin 177 yıldönümünde Önemi, Sorunları ve Çözüm Önerileri
Tarımsal Öğretimin 177 yıldönümünde Önemi, Sorunları ve Çözüm Önerileri
Prof. Dr. İbrahim Ortaş, Çukurova Üniversitesi, iortas@cu.edu.tr
Özet
Tarım eğitiminin 175 yıldönümünü kutladığımız bu günlerde Covid-19 salgınına neden olan korna virüsünün insanlığın sağlığı üzerindeki etkisinin beslenme ile ilişkili olduğu sıkça sağlık bilimcileri tarafından belirtilmektedir. Özellikle bağışıklık sistemi güçlü kişilerin virüsün etkisini daha kolay atlattıkları belirtilmektedir. İnsanlık tarihinde tarım ve gıda hep önemliydi. Ancak salgının yayılmasının sınırlandırılması sürecinde beslenme ve gıda güvencesi konusunun önemi çok daha iyi anlaşılmış oldu. Günümüzde gıda üretimi ve sağlıklı yaşam doğrudan ileri düzeyde eğitim ile sağlanmaktadır. Ülkemiz tarım eğitimi her ne kadar 175 yılıdır yapılıyor olsa da halen çok sayıda yapısal ve pratik sorunları bulunmaktadır. Ne yazık ki halen belirlenmiş bir bilim politikasının olmaması ve buna bağlı strateji ve program geliştirilememektedir. Tarım eğitimi veren 36 fakültede değişik isimler adı altında değişik programlar uygulanmaktadır. Fakültelerimizin çoğunun başta akademik kadroları ve fiziki alt yapıları yetersizliği ile eğitim-öğretim ve araştırma yapılmaktadır. Fakültelerin öğrenci kontenjanların ihtiyacın olması, eğitimin yetersizliği doğal olarak kaliteli eğitimi engelleyen önemli faktörlerdir. Öğrencilerin ortaöğretimde akademik alt yapılarının yetersiz olarak üniversiteye taşınması ayrı bir sorun. Tarım eğitimi gibi yaşamın çok önemli alanlarını (mikroorganizmadan- moleküler biyolojiye, fizik, kimya, matematik bilimine, sosyolojiden coğrafyaya, topraktan atmosfere ekoloji bilgisi) ilgilendiren konuların kavranması için temel bilimlerin anlaşılmış olması gerektiği derslerde çok bariz olarak görülmektedir.
Bunların yanında halen nasıl bir mezun istediğimiz veya mezunların hangi tarım bilgileri ile donatılması gerektiği tam olarak belirlenememiştir. Belirlenmiş bir plan program olmayınca standardizasyona da geçilememektedir. Ayrıca 21. Yüzyılın yeterlilikleri olarak tanımlanan,
1.Yaratıcı ve eleştirel düşünme becerisi,
2.Enformasyon ve teknoloji okuryazarlık becerileri
3.Sosyal ve kültürel yetkinlik gibi temel becerilere sahip olma yanında analitik, kritik ve soyut düşünme gibi konularda yeterince eğitim olanakları sunulamamaktadır.
Mezun olma noktasına gelen öğrencilerin birçok alanda yersizliklerin yaşandığı bir süreçte Covid-19 salgını nedeniyle uzaktan eğitim de yetersizlikleri daha da artırmıştır. Tarım bilimi doğası gereği “gözlem-deney-kuramdan” oluşan eğitim zincirini temsil etmektedir. Bu bağlamda çağdaş eğitim anlayışı “Duyulan unutulur, görülen anımsanır, yapılan anlaşılır” özdeyişine uygun olarak bir fiil yaşamın içinde iş yaparak öğrenilir ilkesine uygun olarak eğitimin yeniden gözden geçirilmesi gerekiyor.
Gıda güvencesinin bu denli olduğu günümüzde tarım eğitimi en üst düzeyde önemsenerek kalitesinin artırılması sağlanmalıdır.
Tarım eğitiminin kalitesinin geliştirilmesi için altyapısı tamamlamış fakültelerin veya her yönü ile altyapısı ve nitelikli akademik karoları ile kriterleri ve standartları belirlenmiş tarım fakülteleri ve üniversitesi ile nitelikli eğitim ve araştırmanın yapılması kaçınılmaz görülüyor.
Çok acilen Ziraat eğitimi almak isteyen öğrenciler için kamu veya üniversite vakıfları üzerinden burs imkânları sağlanmalı. Başarılı öğrencileri meslek hayatına taşımak ve geleceğin yetişmiş meslek ve bilim insanı yetiştirilmesi açısından da önemlidir. Son yıllarda YÖK ve ÖSYM’nin Tıp ve Hukuk Fakültelerine uyguladığı belirli bir puanın veya yüzdelik dilimin altındaki öğrencilerin Tıp ve Hukuk Akademisine başlatılamayacağı kararının Ziraat Fakültelerine de uygulaması gerekmektedir. Aksi takdirde bu mezunlar ile geleceğin modern tarım yapamayız.
İlgi duyanlar için konun geniş açıklaması aşağıda bilginize sunulmuştur.
Tarım Öğretiminin Başlama Tarihi
Dünyanın en eski eğitim mesleği nedir diye sorulduğunda tabi ki tarım eğitimidir. Yerleşik hayata geçen insan toplulukları tarım yapmaya başlamakla birlikte, bilgi ve görgülerini doğrudan gelecek kuşaklara aktarma yolu ile bir tür eğitim uygulamaktaydılar. Artan nüfus ve oluşan tarımsal üretimin depolanması konusunda yaşanan sorunlara karşılık kendi çaplarında araştırmalar ve yaratıcılıklar sergilemişlerdir. İnsanlığın 15-20 bin yıllık geçmişinden (Göbekli Tepe kazıları 17 bin yıl öncesine kadar) günümüze kadar tarım, toplayıcılıktan endüstriyel (biyoteknoliji-nanoteknoloji) tarım sürecine kadar önemli bir gelişme gösterdi. İnsanlığın yerleşik tarım hayatı tarihi aynı zamanda bir insanlık tarihidir.
İnsanlığın birkaç milyon yıllık evrimsel sürecinde toplayıcılık ve avcılık uzun sürmüş. Avcılık ve toplayıcılık hayatından sonra tarım yapmayı öğrenerek yeni bir sürece geçti. İnsanın Yerleşik Hayata geçişi ki bu ilk insan uygarlığı olan “Tarım Devrimini “yarattı.
İnsanlığın gıda kaynağı güvence altına alınmaya başladı. Bu durum insanın yazıyı bulana kadarki süreci içermektedir. Yerleşik hayat ile tarımın yapılması birlikte başlamıştır. Tarım insan ile doğa arasındaki besin kavgasında insanlığın doğanın sırlarını çözerek doğanın kendiliğinde gelişen üretkenliğini öğrenerek daha fazlasını üretmesidir. İnsanlığın bütün çabası temelde toprak insan beslenmesi arasındaki ilişkiyi yakalamak, doğanın sırlarını öğrenerek doğaya hükmetmeyi hedefliyor.
Tarım yerleşik hayatla birlikte kültür, uygarlık ve gelişmeyi sağlamıştır. Tarım öğretimi bilgi ve deneyim ile başlamış ve bugün teknolojik olarak yönetilmektedir. Tarımsal bilginin aktarımı binlerce yıl sürdü. Yazma ve okuma ile birlikte eğiticiler ve yeni aktörlerin doğmasına neden oldu.
Tarım eğitimi insanlığın ilk doğaçlama eğitim sistemidir. Doğası gereği yaparak öğrenme gibi modern çağda etkili eğitim modeli olarak benimsenen yöntem binlerce yıldır kendiliğinden yürütülmektedir. Bildiğini yazıya dökmeden yaparak yakınlarına öğreten eğitim sistemi aktif öğrenme ve öğretme sistemidir.Prof. Bozkurt GÜVENÇ- Türk Kimliği adlı kitabında “Bilim, yerleşik hayata/tarıma geçmiş toplumların; tarih ise değişen toplumların ürünüdür” diyor. Dünyanın Genel Coğrafi Koşullar, Sosyal Gelişmişlik ve Beslenme Sorunları Toplumları da farklılaştırdı. Akdeniz ekosistemindeki bölgelerde ikliminde etkisi ile çoğalan insan toplulukları bir tarafta birlikte yaşamaya bir tarafta merak ile dünyayı anlamaya çalıştılar. Kabileden köylere şehirlere döndüler. Yerleşik hayat ticaret, semavi dinleri ve hukuk sistemlerin oluşturdu. Uzun süre istikrarlı devam eden dünya nüfusu bugün 7.8 milyarı buldu. Berberinde istenmeyen ölçüde beslenme, barınma, işsizlik, çarpık kentleşme ve sonunda her yönü ile yaşanması zor bir duruma gelindi.
Dünyanın İşleyişini Merak Edenler Yaşamın Sırlarını Çözdü Ve Hayatı Kolaylaştırdılar
Erken yerleşik hayata geçen, sulak alanların çevresinde yurt edinen ve yaşamı sorgulan toplumlar yaratıcı buluşlar yapmış ve hayatı kolaylaştıracak ilkel ekipmanlar geliştirmişleridir. Bilgiyi ilk kullanan ve onu sistematikleştiren ve gelecek kuşaklara aktarmasını bilen toplumların torunları bugün dünyanın varlıklı unsurlarıdır.Ancak bu arada nüfus artmaya başlamış ve yeni gereksinimler ortaya çıkmıştır. Genç nüfus har zaman yaratıcı ve enerji kaynağı olduğu için, ileriye doğru yaşamı tetiklemektedir.
Artan Dünya Nüfusu Tarımsal Üretimi ve Gıda Güvencesini Zorluyor
Tarım öncesi hayattan, sanayi Toplumuna kadar olan uzun süreçte, tarım, geliştirilen ilkel tarım teknikleri ile üretimi sağlamış. Sanayi devrimi ile birlikte tarımda makineli sürece geçildi, gübreleme, sulama teknikleri, tohumda ıslah çalışmaları 1900’lü yılların son çeyreğine kadar verim artışını sağlanmıştır. Ancak son yüzyılda dünya nüfusu ciddi oranda arttı ve bugün dünya nüfusu 7.8 milyarı aştı. Tarım topraklarının miktarı artmadığı gibi, tarım topraklarının amaç dışı kullanım nedeniyle tarımsal üretim alanları azalmaya uğradı. Günümüz tüketim toplumlarında insanın günden güne gıda talebi artmaktadır. Ancak günümüz tarım eğitimi ve teknolojisi ne yazık ki tarımsal üretimi daha fazla artıramamaktadır. Özellikle ülkemizde son 20 küsur yıldır uygulanan tarım teknikleri ile buğday, mısır ve diğer bitkilerde verim artışı hep aynı kalmaktadır. Tarımda verim artışının sağlanması, önümüzdeki yıllarda artan nüfus artışının doğa üzerinde daha ciddi baskılar oluşturacağını ve yeni arayışlara neden olabileceğini gösterecektir. Günümüzde özellikle covid-19 sürecinde tarım özelde de gıda güvencesi çok daha önem arz etmeye başladı. 2008 yılında dünyada görülen buğday ve pirinç fiyatlarının artışı, sonrası bazı ülkelerin vakit kaybetmeden, tahıl ihracatını durdurduğunu gördük. Covid-19 sürecinde aynı tedbirler ve içine kapanık politikaların devreye sokulduğu görülmeye başladı.
Tarım Daha da Önemli Hale Gelmektedir
Bu bağlamda tarım hep önemli olmakla birlikte, önümüzdeki yıllarda toprağa olan ihtiyaç daha da artacaktır. Birçok gelişmiş ülke, gelecekte toplumlarına yeterli gıda sağlayabilmek için Başta Afrika'da geniş miktarda tarım arazisi satın almaktadır.
Bu bağlamda tarım ve toprak bugün çok önemlidir. Artan gıda talebi ve fiyatlarının yüksekliği de ciddi bir mesele. Endüstriyel tarım yöntemi sonucu, ürün kalitesinin sağlık eksenli olarak sorgulanması, ekolojik tarım tekniklerinin daha derinden araştırılmasını zorunluluk haline getirmektedir. 1980’li yıllarda başlayan Biyoteknoloji, Nano-teknoloji tarımda halen beklenen ürün artışını sağlayamamıştır. Türkiye, tarım teknikleri, kimyasal ilaç, gübre, tohum ve enerji yönünden dışa bağımlı durumdadır. Çiftçiler, son yıllarda tarımsal üretimin pahalıya mal olmasından ve satış fiyatlarının oldukça düşük olmasından yakınmaktadır.
Üretim artışındaki stabil durum, üretimin pahalı olması ve tarım teknikleri yönünden dışa bağımlı olmamız, ciddi eleştiri konusu olmakla birlikte, sorunun çözümüne yönelik bilim kuruluşlarının cevap verdiğini söylemek zordur.
Tarım doğrudan insan ve doğanının sürdürülebilirliği ile ilgili olduğu için önemi günden güne daha da önemli olmaktadır. Artan nüfus baskısı ve çevre kirliliğinin ilk etkilendiği alan iklim-toprak-tarım ve insan olduğu için tarım öğretiminin önemi gittikçe artmaktadır. Dünyanın havası, suyu, toprağı ve bir bütün olarak da ekosistemi bugüne kadar hiç bu kadar kirlenmedi ve baskı altında kalmadı.
Doğanın kendini koruma mekanizmalarının yetersiz kaldığı durumlarda tarım-çevre biliminin teknikleri ile suyun ve toprağın temizlenmesi ciddi bir eğitim sorunu. Günden güne tarımın ve toprağın önemi artıyor ve eğitiminin de ona göre şekillenmesi gerekiyor.
• Dünyanın nüfus bakımından 18. ülkesi Türkiye birim alanda tarımsal üretim, kalitesi yönünde arzu edilen durumda değildir.
• Tarımsal girdi yönünden dışa bağımlı.
• Tarımsal teknoloji üretiminde de ne yazık ki dışa bağlıyız.
• Biyoteknoloji tarımsal sorunlara çözüm olmadığı anlaşıldı.
Gıda Güvencesi Talebi Tarım Öğretiminin Önemini Nasıl Etkiledi/Etkiler?
Bir ülkenin ekonomik gelişmişlik derecesini belirten kriterlerden biri de doğal ve kültürel kaynaklarını en iyi, şekilde kullanabilmesidir. Gerek uluslararası alanda gerekse ülkelerin kendi içlerinde ortaya çıkan sosyo-ekonomik sorunların ve huzursuzlukların kökeninde, yeryüzünün sahip olduğu kaynakların dengesiz ve aşırı kullanılması yatmaktadır. Hızla artan dünya nüfusu da var olan kaynaklar üzerindeki baskıları gün geçtikçe arttırmaktadır. Çağın koşullarına göre insanların gıda, giyim ve barınma gibi artan temel ihtiyaçlarına yanıt verebilmenin en önemli yollarından biri, ülkenin sahip olduğu kaynakları daha bilinçli, etken ve üretken bir şekilde kullanabilmesinden geçer. Bu da iyi bir tarım öğretimi ile mümkündür.
Tarım Eğitiminin Ülkemizdeki Kısa Tarihsel Geçmişi
Osmanlıda eğitim din ve askeri gereksinimleri karşılamak için yapılmıştı. Türkiye’de belki de ilk sivil eğitim kurumu olarak 10 Ocak 1846'da ilk Ziraat Mektebi" İstanbul Halkalıda eğitim vermeye başladı. 10 Ocak bu anlamda ilk ve önemlidir.
Daha sonraları 1933 yılında Atatürk'ü direktifleri ile Ziraat okulları Ziraat Enstitüsüne dönüştürülerek ileri düzeyde eğitim verilerek Ziraat Mühendisleri yetiştirilmeye başlandı.
Genç Cumhuriyetin bu konuda bir ideolojisi vardı ve bu ideolojinin temel felsefesi her yönü ile bağımsız toplumu muasır medeniyetler seviyesine çıkarmaktı. Bunun için işe köylerden başlanmıştı. Önce başarılı köy çocukları yatılı okullara alındı. Köylülerin çiftçileştirmesi yani üretime katılması için toprak reformu düşünüldü, tarımla ilgili birçok yenilik TBMM tarafından kanunlaştırıldı. Köy Enstitüleri kuruldu. Ancak bu felsefenin ve ideolojin amaca ulaşması engellendi. Cumhuriyetin Kemalist ideolojisi, Darülfünunla başlayan gelişmeyi 1930’lı yıllarda, üniversiteleri yasa ile yarı özerk hale getirdikten sonra maddi ve manevi anlamda destekleyerek ülkenin yetişmiş insan gücü ile bilim yapmasının kapılarını aralamış oldu.
Yüksek Tarım Enstitüsü de bu bağlamda ülkemizdeki ilk özer üniversite temellerinin atılmasını sağlayan kurumdur. Humbolt anlayışına göre eğitim öğretim yapmıştır Cumhuriyetin ilk kuruluş yıllarında Alman bilim insanlarının yarımı ile başlayan ilk özerk ileri düzeyde akademik çalışma yapan üniversite nitelikli yükseköğretim kumrudur. O dönemde kendi özerk sistemini oluşturan Yüksek Ziraat Enstitüsünde yönetim akademik personel tarafından belirleniyor. Öğrenciler okula kabul edildikleri ilk gün rektör tarafından karşılanıyor ve öğrenci hakları (sorumlulukları değil) bilgisi belgeli olarak taktim ediliyor. Öğrenci ile öğretim üyeleri bir bütünlük içinde davranıyor. Yaklaşık bir yıllık pratik dönemde tarımın her alanı enine boyuna yaşanarak öğreniliyor.
Ülkemizde üniversite düzeyinde tarım ve hayvancılık alanında fakülte düzeyinde yapılan ziraat eğitimi 1970’lı yıllara kadar en prestijli mesleklerden sayılmaktaydı. Hocalarımızın bir kısmının tıp ve hukuk fakültelerini bırakarak Ziraat Fakültelerine geçmeleri o dönemde ziraat mühendisliğinin toplum ve devlet katında gördüğü önemi vurgulamaktadır. Aldıkları yüksek maaşlarla köylüye götürdükleri gölet yapımı, sulama, toprak etütleri, yeni bitki türlerinin bölgelere adaptasyon çalışmaları, ıslah çalışmaları, gübreleme çalışmaları ile köylülerin gözdeleri idiler. Fakat Son 20 yılda plansız bir şekilde Ziraat Fakültelerinin sayısının hızla artması ve bunlardan bir kısmının da ikili öğretime geçmeleri Ziraat Mühendisliği eğitiminin kalitesini tartışmalı duruma getirmiştir.
Ziraat Mühendisliği Öğretimi ve Amacı Nedir?
Dünyanın en eski öğretimi tarım devrimi ile insanın doğadan öğrendiklerini ebebeyinlerin yaparak öğrenmesi ile başlandığına inanılmaktadır. Günümüz İletişim Teknolojileri çağında dahi insanın en büyük kaygısı ve amacı gıda güvenliğini sağlamaktır. Gıdanın sürdürülebilir şekilde güvenle sağlanması tarım eğitiminin çağın teknolojilerine göre yapılmasını gerekmektedir. Tarım: " İnsanlara besin maddeleri ve ham madde sağlamak amacına yönelik olarak, bitkilerin ve hayvanların biyolojik üretim yeteneklerinin planlı ve yönlendirilmiş biçimde kullanımıdır". Webster's Ninth Collegiate Dictionary, 1984; tarım ve mühendislik kavramlarının tarifini aşağıdaki şekilde vermektedir: Tarım: "Bitkisel üretim amacıyla toprağı işleme, hayvan yetiştirme ve ıslahı ile elde edilen bitkisel ve hayvansal ürünleri belirli ölçülerde işleyerek insanların hizmetine sunulması bilim veya sanatıdır". Ziraat Mühendisliğinin bu bakımdan ekolojiden-ekonomiye geniş bir multidisipliner aralığında iyi planlama ve optimizasyon programlarını yürütecek nitelikte olması gerekir.
Tarım ve Mühendislik kavramalarını yan yana getirdiğimizde, bitkisel ve hayvansal ürünlerin yetiştirilmesi ve ıslahı, tarımsal yapılar ve sulama yanında doğal kaynakların geliştirilmesi, korunması, tarım ürünlerinin işlenmesi, depolanması, taşınması, pazarlanması, ekonomisi ve söz konusu üretim süreci için gerekli tesis, kontrollü yetiştirme ortamı, makine, sistem vb. gereksinmelerin toplumun hizmetine sunulmasını gerçekleştirecek uzmanlaşmış kişilerdir veya tarım ekonomisi konularında uzmanlaşmış kişilerdir denilebilir (Berkman 1994;Sabancı, 2001. Ekin Dergisi 11 Ocak 2001).
Tarım öğretimi bir bilim alanı olarak biyoloji, fizik, kimya, matematik gibi temel bilimlerin; jeoloji ve meteorolojiden başlayıp botanik, fizyoloji, biyokimya, fizikokimya, genetik, Biyoteknoloji, mikrobiyoloji, ekoloji, istatistik gibi bilim dallarını içine alan; hidroloji, akışkanlar mekaniği, malzeme bilimine kadar uzanan, çok değişik bilim dallarının tümünün uygulama alanı olarak kabul görmektedir.
Tarım Öğretiminin Temel Sorunları
1-Tarım eğitimi yanında ülkenin genelde belirlenmiş bir bilim ve eğitim politikasının olmaması.
2-Sorun bugün tarım eğitimi alanında nicel büyüme sağlanmış ancak nitel gelişmeyi gerçekleşememiştir. Bu bağlamda fiziki ve akademik alt yapısını tamamlayamamış fakültelerde yeterince akademik bilgi sağlamamaktadır
3-Tarım mühendisliği eğitim modeli ve niteliği belirlenmemiş. Mevcut 36 tarım eğitimi veren fakültelerimizde; 3 fakülte Tarım Bilimleri ve Teknolojileri Fakültesi, 5 fakülte Ziraat ve Doğa Bilimleri Fakültesi; 28 fakülte ise Ziraat Fakültesi adını taşımaktadırlar (ZMO 2019 raporu).
4- Fakültelerden mezun olan tarım bilimi bilgisi almış mezunlar ne bilmesi konusu belirlenmemiş. Bologna süreci ile birlikte üniversitelerimizde misyon-vizyon belirlenmesi yapılmış, ders içerikleri belirlenmiş ancak uygulamada ve ders işleyişinde bilinen klasik öğretilerden öteye geçilmemiştir. Covid-19 sürecinde uzaktan eğitim sürecinde geçmişteki yüz yüze eğitim müfredatı ve planlaması uygulandığı için eğitim beklenildiği gerçekleşmemiştir.
5-Öğrencilerinn ortaöğretimden gelen akademik bilgi düzeyi tarım gibi çok yönlü disiplinlerin kavranması için yetersiz kalmaktadır
6- Ders işleme ve ölçme değerlendirme mekanizması yöntemi geliştirilmedi
Derslerin çoğunluğu öğrenci merkezliliğinden uzak, ezbere, uygulamaların laboratuvarda ve arazide yaptırılması yetersiz. Sınavlar test esasına göre yapılmamakta
7-Yabancı dil bilgisi ve Dünyadaki gelişmeleri izleyemem
8- İletişim ve medya okuryazarlığı sorunu
9-Teknoloji okuryazarlığı sorunu
10-Kritik düşünme ve sorumluluk alma gibi bir dizi 21. Yy yeterlikleri sorunu yaşanamktadır.4-
Tarım Biliminin Bugünkü Durumu
• Dünyanın günümüzdeki sorunları dünkü gibi yine beslenme ve sürdürülebilirliktir. İnsanın aç gözlülüğünün yaratığı daha fazla üretim ve tüketim sonrası bugün dünya nüfusunun yarısından fazlasının açlık, yoksulluk, evsizlik, tuvalet ve temiz su bulma soru yaşamaktadır.
• Tüketime dayalı, aşırı tüketim teknolojisi ciddi bir çevre ve atmosfer kirliliği yaratmıştır.
• Çevre ve iklim sorunları bugün en baş ağrıtıcı sorun ve dünyanın geleceği de sorgulanmaktadır. Bu bağlamda tarım eğitimi iklim değişimleri ve çevre bilincini ön plana almıştır.
• Covid-19 sürecinde gıda güvencesi konusu yeniden gündeme geliş ve pratik olarak da son bir yılda gıdaya erişim sorunu olan milyonlarca insanın açlıkla karşı karşıya geldiği görülmüştür. Gelecekte iklim değişimleri, kuraklık ve diğer olası yaşanacak felaketlere karşı gıda güvencesinin özelliklede belirli temel gıdalarda kendi kendine yeterliliği üretimin ilk sırasına oturmuş bulunmaktadır.
• Biyoteknoloji, nano-teknologinin yeterli gıda üretiminin sağlanması için çare olamamış yeni bir “Yeşil Devrim’e” ihtiyaç doğmuştur.
•
Doğal
olarak yeni yaratıcı düşünce doğanın yasaları içinde tarımın tanımına uygun
olarak “bitki ve hayvanların doğal biyolojik üretim yeteneklerinin
geliştirilmesine” bağlı olarak geliştirilecektir. Temel bilimlerin gelişmesi ve
doğa yasalarının matematiksel modellerle ifade edilmesi ve bunun tarım
biliminde de bilgisayara uyarlanması çağımızda yepyeni bir çığır açmıştır.
Ancak insanın doğa ile olan mücadelesi insanın doğanın yasalarını da kullanarak
denetimi artırması doğa ile insan arasında ki savaş giderek daha da
şiddetlenerek devam etmektedir. İnsanlık tarihinin bu kısa yolculuğunun bugünkü
etabında dünya başka sorunlar ile karşı karşıyadır.
İnsanın insan olarak doğayı ve onun yasalarını kavraması ve sistematik olarak eğitim yolu ile bir sonraki kuşaklara aktarmasının üzerinden geçen birkaç bin yıllık birikimi eğitimin niteliği ile doğrudan ilişkilidir.
Tarım Öğretimi, İleri Temel Bilimler ve Mühendislik Bilgisi Neden Gerekli?
Tarım biliminin günümüzde temel bilimler ile iç içe olması, ileri hassas tarım teknikleri ve mühendislik bilgisini gerektirmektedir. İleri bilgi teknolojisi bilgisine sahip olunmadan, yeni bitki ıslah çalışmaları, tarım teknikleri, tarımsal kimyasal mekanizmalar geliştirilemez. Son yıllarda katıldığım bütün uluslararası bilimsel toplantılar, biyokimya, moleküler biyoloji, ileri düzeyde fizik ve matematiğin tarım biliminde kullanıldığını göstermektedir. Uzaktan algılama, ileri istatistik, iklim değişimleri, çevre kimyası ve mikrobiyolojisi, biyoteknoloji, nano-teknoloji, moleküler biyoloji gibi alanlardaki bilgiler kullanılarak tarımsal araştırma ve üretim yapılmaktadır. Bütün bu alanların tümü temel bilimlerin iyi kavranmasını ve inovatif yaklaşımları içeriyor. Bugün ıslah, genetik bilimi, uzay çalışmaları, gıda ve sağlık konuları çoğunlukla tarım ve tarıma dayalı alanlar ile doğrudan ilgilidir; ancak kongrelerde sunulan çoğu konuşmayı ve yayınlanan çoğu makaleyi eğitimimizin yetersizliği nedeniyle, anlamakta zorlandığımızı belirtmek zorundayım.
Ülkemizin tarım eğitiminin çağın gereğine uygun olarak yeniden organize edilmesi kaçınılmaz görünüyor. Tarım ve gıda zinciri gibi geniş bir alanda topraktan insan sağlığına kadar olan spektrumda, konuları derinlemesine anlayacak ve kavrayacak akademik bilgiye sahip bir mühendislik eğitimi zorunlu görünüyor. Günümüz ziraat eğitimi yukarıda belirtiğim sorunları çözmekte yetersiz kalıyor.
Tarım Öğretimi Yıl Dönümleri Sembolik Kutlama Yerine Sorunları Tartışıldığı Platformlara Dönüşmelidir
Tarım Eğitiminin 175. yıllının kutlandığı sembolik törenlerin artık ötesine geçmemiz gerekiyor. Tarım eğitimi yıl dönümünde tarımın eğitiminin sorunları ve yeni alternatif yaklaşımlar sorgulanması yapılmalı. Ayrıca geçmişten günümüze tarımın sorunları ve tarım eğitiminin nitelikli hale getirilmesi konulu, forum ve beyin fırtınalarının yapılması gerekiyor. Tarım bilimcileri olarak, insanlığın gıda üretimi ve üretim planlanmasında sorumlu olan mühendisleri olarak, bu sorunlara artık duyarsız kalamayız.
Covid-19 sürecinde ve ileride benzeri felaketler durumlarda gıda güvencesinin sağlanması bakımından doğa bütçesinin korunması ve tarımın sürdürülebilirliği daha da önemli olacaktır. Artan nüfus baskısının toprak ve çevre üzerindeki olumsuz etkisi, iklim değişimlerine bağlı olarak yetersiz üretim, ürünlerin kalitesi, sağlıklı gıda üretimi, raf ömrün uzatılması için kullanılan kimyasalların toplum sağlığı üzerindeki etkisi, katma değeri artırılmış endüstriyel gıdalar gibi konuların tümü ciddi araştırma ve eğitim gerektiriyor. Geleceğe yönelik, kendi kendine yetebilirlik ekseninde plan program ve öngörülerin oluşturulması ve gerekli önlemlerin alınması yine, bilimsel ve güçlü bir tarım eğitimi ile sağlanabilir. Bütün bu sorunlar ancak tarımın ve tarımsal mekanizma ve planlamaların bilinmesi ile aşılır.
İletişim Teknolojileri Çağında Sürekli Eğitimin Neden Önemi? Ne Yapılmalı Günümüzde bilginin katlamalı olarak gelişmesi beraberinde sürekli eğitimi de zorunlu hale getirmiştir. Bu bağlamda ziraat fakültelerinin SÜREKLİ EĞİTİME önem vermesi ve aralıklarla mezunlarını yeni bilgiler ile donatması kaçınılmazdır. Çiftçi eğitim seminerleri, yeni bulguların doğrudan çiftçiye kazandırılması ayrıca önemlidir. Doğaya açık işleyen mesleğin bilim insanlarının akademik kaygılara dayalı çalışmalar yerine somut sorun çözmeye dayalı araştırmalara yönelmesi tarım eğitiminin diğer önemli bir konusudur.
Bertrand Russel’ın sözü örnek verilebilir: ABD’ de, “Herhangi bir çiftçinin turpu gür çıkmadıysa, Wisconsin Üniversitesi yönetimi profesörü turp üreticisine gönderir, inceleme yaptırır ve konu ile ilgili bilimsel izah alır.” Günümüz Türkiye’sinde ise Çiftçi, Tarım Bakanlığı ve Üniversite arasındaki ilişki kopuktur. Ülkemizde tarımsal yayım hizmeti yetersizliği tarımsal eğitimimizin diğer önemli bir sorunudur. Üniversite toplum ilişkisi, yayım ve teknik yardım hizmeti yapılmadığı gibi, kamuoyu tarafından da bu hususta bir talep oluşmamaktadır.
Tarımsal Öğretime Yönelik Yaygın Yapılan Eleştirilerin Başında Hangi Konular Gelmektedir?
1. Eğitim sistemimizde uygulamalar kaldırıldığı için tamamıyla ezbere dayalı bir eğitim ve öğretim yapılmaktadır.
2. Çoğu öğrenci hayatlarının en dinamik ve öğrenmeye açık oldukları dönemde 4 yıl gibi uzun bir süre üretimden uzak tutulmaktadır.
3. Öğrencilerin genel kültür dâhil birçok konuda görüş belirtme yetenekleri köreltilmiş adeta “birer evet efendimci” konumuna getirilmişlerdir.
4. Öğrencilerin gelecek konusunda herhangi bir beklenti ve güvenceleri olmadığından tamamıyla kedine güveni olmayan, kaygılı ve rahatsız bir konumda bulunmaktadırlar. Bunun nedenini geleceğini mesleği üzerinden kurgulayamıyor olmasından kaynaklanıyor.
Ülkemizin belirgin bir tarım politikasının olmaması ve neye gereksinim olduğunun tam ve açık olarak bilinmemesi biz öğrencilerin geleceğe yönelik olarak mesleki kaygılarını artırmaktadır.
Sosyal Bilimlerin tersine mühendislik eğitimi ihtiyaca göre belirlenmediği için belirli bir süre sonra oluşan mühendis enflâsyonu mesleğe olan ilgiyi azaltmakta ve sonuçta da toplumun gözünde sıradan bir meslek olarak algılanmaktadır. Ziraat Mühendisliğinin geleceği her şeyden önce tarım eğitimi alacak kişinin eğitim gördüğü alan ile ilgili işe girebileceğini bilmesi ve onun güvencesi gerekmektedir. Bu güvence üniversiteye girecek olan öğrencilerin Ziraat Fakültesini tercih etmelerinde etkili olacaktır.
Türkiye’de Ziraat Fakültelerinin öğrenci kontenjanlarının fazla olması beraberinde teorik ve uygulamalı eğitimin yeterince yapılamasına ve sonuçta nitelik ve yetersizliği doğurmaktadır. Yetersizlik ise Ziraat Mühendisliğini, üzülerek belirtmek istiyoruz ki, “işsizi bol” meslekler arasına sokmuştur. Bu nedenle ziraat fakültelerine alınan öğrenci kontenjanları birimlerin alt yapı ve öğretim üyesi kadrosuna ve dersin etkin kullanım koşullarına göre yeniden düzenlenmeli. Sınırlı sayıdaki öğrencilere mesleklerini öğrenmelerinde gereken tüm bilgiler ve uygulamaların beklendiği gibi sağlanması olanakları araştırılmalıdır.
Bu bağlamda öğrencilerin yararlı olabilmesi için öğrencilerin de idealarının olması ve bu ideaları gerçekleştirmek için de geniş olanakların tanınması gerekir. Verilen bilgilerin teorikte kalmaması için daha çok uygulama yapabilme olanaklarının sağlanmasının önemi gün geçtikçe daha iyi anlaşılmaktadır. Ayrıca mesleki bilgilerin yanında üretici, çiftçi ve tüketiciler ile olan ilişkilerin sağlanmasının önemi gün geçtikçe artmaktadır. Günümüz mesleki yetkinlikler içinde iletişim bilgisi, karar verme, medya-okuryazarlık becerileri bilginin eğitim aracılığı ile geleceğe taşınası gerekir. Tarım eğitiminde sadece ders ekseninde değil tüm diğer sosyal ve kültürel konularda da bütünleştirmemiz gerekir.
21. Yüzyılın Tarım Mühendisleri Nasıl Yetiştirilmelidir? Ne Tür Yetkinlikler Kazanmış Olmalıdır?
İletişim ve teknolojileri çağının tarım her alanında üretimden pazara kadar otomasyon ve iletişim ağı yapısı mezunlarda yeni yetkinlikler ve becerilerin aranmasına neden olmaktadır. Bu bağlamda tarımın çok boyutlu ve fonksiyonlu ve birbirinden ayrılmaz unsurları olduğu gibi birbirinden kısmen de uzak mesafelerde olabilecek alanların kendi içerisinde örgütlenerek eğitilmeleri öğrenim süresinin kısaltılması ve yararlılığını zorunlu kılmaktadır. Çağın yetkinlik gereksinimlerinin başında,
- Yaratıcı ve eleştirel düşünme becerisi
- Enformasyon ve teknoloji okuryazarlık becerileri
- Sosyal ve kültürel yetkinlik gibi temel becerilere sahip olmayı gerektiriyor.
İletişim teknolojileri çağının önümüze koyduğu yapay zekâ, Endüstri 4.0, nono-bioteknoloji ve sosyal medya olgularının gereği olan nitelikli mezunların yetiştirilmesi gerekmektedir (Ortaş, 2020).
Tarımsal Öğretimin Amacı Nitelikli Ziraat Mühendisi Yetiştirmektir.
Üniversite mezununun diplomalı, doğanın kurallarını çok iyi kavramış, diyalektik düşünen, tarih bilinci olan, çevre bilinci sorumluluğu ile eğitilmiş olması gerekmektedir. Ziraat mühendislerinin çağın koşularının gerektirdiği yetenekler yanından insan doğa ilişkisini de iyi kavranması gerekir. Çevre bilinci gelişmiş, sevecen, hayatın renkliliklerini yaşayacak ve çevresine yaşatacak bir eğitim için; Ortaş, 2001a-b’nin belirtiği üzere;
Bu bilgiler yanında bağımsız düşünebilen, üreten ve değerlendiren bilgiye ulaşabilen ve elde ettiği bilgiyi ve ürünü rasyonel kullanabilen çok yönlü olmalıdır mühendis.
1. Kendi konusunun tarih bilincini kavramış olmak
2. Mesleğinin gereği olan dersleri iyi öğrenmiş olmak, mezunu, uzman olduğu alanın teorik temellerini özümsemiş ve uzmanı olduğu alanın gerektirdiği becerileri kazanmış olmalı,
3. İyi bir meslek ahlakına sahip olması. Etik değerleri ve kuralları toplumsal yapı ile birlikte düşünerek iyi bilmesi ve sahip olması ve de uyulmasına özen göstermesi gerekir.
4. Proje yapabilme becerisini kazanmış olmak
5. Ülke coğrafyasını ve doğal kaynaklarını iyi bilmeli
6. Problemleri tanıyabilmeli ve çözümleyebilmeli
7. Analitik düşünebilmeli ve sorun çözebilme yeteneğinde olmalı.
8. Öğrenme arzuları ve istekleri yüksek ve sürekli olmalı. Mezun kişi yaşam boyu öğrenme bilinci ve azminde olmalıdır. Bu bakımdan isteklendirme arzusu yüksek, sorunlarla baş etme azim ve karalılığında olmalıdır
9. En az bir yabancı dili biliyor olmalı, o dili etkin bir şekilde okuma, yazma ve konuşma yetisine sahip olmalıdır
10. Bilgisayar kullanım özellikle de İnternet kullanım yeteneğinin yüksek olması gerekir
11. Bilgiye nasıl ulaşacağını öğrenmiş olmalı,
12. İletişim kurabilme yeteneği yüksek olmalı. İfade etmek istediği bir konuyu rahatlıkla hedef kitleye anlatabilmeli. Bilgi ve fikir edinme, savunma ve tartışmada rahat ve yetişkin birey davranışı göstermelidir.
13. El becerisi ve teknikleri kazanmış olmalı. Mezun, iyi bir sentezleyici olmalı, pratikte karşılaştığı sorunları çözmede teorik bilgilerini ve kişisel becerilerini yüksek performansta kullanabilmeli
14. Çevresi ile iyi ilişki kuracak niteliklere sahip olmalı
15. İyi yazabilen ve konuşma ve ikna yeteneği yüksek olmalı.
16. Girişimci olmalı, kendi kariyerini her ortamda rahatlıkla sergileyebilmeli. Kendi bilgi ve becerilerini aldığı eğitimle bütünleştirerek iş olanakları yaratabilmelidir.
17. Karşılaştığı sorunları ve edindiği verileri analiz edebilmeli, sorunları gerçekçi, mantıklı ve tutarlı bir şekilde irdeleyebilmelidir,
18. Bulunduğu coğrafyaya ve toplumsal koşullara uyum sağlamalı, toplumu tanıma ve analiz edebilme yeteneğinde olmalıdır.
19. Yeni fikirlere açık, ileri görüşlü, bencilliği aşacak, kendi çıkarlarından çok uzun vadede ülkesini ve doğanın kurallarını koruyacak
20. Evrensel kültür anlayışına sahip olmalı
21. Yöneticilik ve liderlik yetenekleri gelişmiş olmalı
22. Ekonomi biliminden anlamalı.
Bu gibi konularda eğitilmiş, yüksek performanslı ‘sağlam kafa sağlam vücutta bulunur’ özdeyişine uygun olarak her coğrafyada çalışabilecek insanların yetiştirilmesi bir gerçekliktir.
Tarımsal Öğretimin Nitelikli Geleceği Tehlikededir
Tarım eğitiminin bu bağlamda en ciddi sorunu, ÖSYM sınav sonuçlarına göre 300.000.sıradaki öğrencilerin böylesi önemli bir meslek eğitimini tercih etmeleridir. Açıkçası yetersiz akademik bilgiye ve kapasiteye sahip öğrencilerin doğal olarak geniş bir ilgi alanı olan mesleğin bir bütün olarak anlaması ve öğrenmesi de zor olacaktır. Öğrenciler ile yaptığım bazı sorgulamalarda İngilizceyi hiç bilmedikleri, bazı temel tarım kavramlarını bilmedikleri görülüyor. Son sorumluluk hepimize ait. Bu durum, ileride mesleğin akademik fidanlıklarının da zayıflamasına, ayrıca bugün birçok yönden girdi yönünden dışa bağımlı tarımımızın yarın daha bağımlı hale gelmesine neden kapı açacaktır. Uzun vadeli olarak, tarım eğitimi ve biliminin tehlike çanlarının çaldığını şimdiden görüp önlem almak gerekir. Hiç zaman kaybetmeden liseden temel bilimleri iyi öğrenmiş, akademik kavrama yeteneği iyi olan öğrencileri ziraat fakültelerine kazandıracak mekanizmalar üzerinde çalışmak zorunda.
Bu bağlamda Türkiye’de akademik ve araştırma alt yapısı tamamlanmış uluslararası ölçekte ileri düzeyde eğitimi ve araştırma yapan bir fakülte ve üniversitemizin olması birçok yönden önemli olacaktır.
Sonuç
Tarımsal yükseköğretim çağın gereklerine cevap verebilecek ölçüde ve dünya gerçeklerine vakıf nitelikli uzman kişi yetiştirmek zorundayız. Bunun için Ziraat Fakültelerinin veya Yaşam Bilimleri, Doğa Bilimleri Fakülteleri adı altında eğitim veren kurumların bilimsel ve eğitim kalitesinin yüksek olması gerekir. Fakültelerin akademik kadrolarının ulusal ve uluslararası alanda saygın araştırma yapmış olması. Fakültelerin eğitim programlarının dinamik olması. Öğrencilerin Ziraat mühendisliği mesleğini benimseyerek seçmeleri önemli
Kamu kesiminde istihdamın doygunluk noktasına gelmesi ve son on yıldır neredeyse hiçbir kurumun Ziraat Mühendisi talebinde bulunmaması artık kamuda istihdama yönelik eğitim-öğretim yaptırmanın gerekliliğini de ortadan kaldırmıştır. Bu nedenle tarımsal eğitim-öğretimin temel niteliğinin Dünya entegre olma sürecinde özel sektörün de istemlerine göre programların belirlenmesi ve özel sektörün beklediği niteliklerde ziraat mühendisi yetiştirilmesi zorunluluk haline gelmiş bulunmaktadır.
Merkezi kararlarla yönlendirilen ve ülkenin her tarafında tek tip bir tarım eğitimi sistemi arayışından vazgeçilsin. Dünya’daki bilimsel ve teknolojik gelişmeler paralelinde yeni kovit-19 pandemi ekseninde ortaya çıkan zorunluluklar gerçeği de dikkate alınarak planlama yapılmalı. Yeni bölüm ve programlar ve akademik “unvan” kısır döngüsünden uzak, eğitimde kaliteyi öne alan dinamik ve çağdaş yaklaşımlı bir bütünlüklü eğitim yapılanması gerçekleştirilmelidir.
1. Bölümler ve programlar itibariyle, tarımsal eğitim alanlarının çeşitlenmesi ve zenginleşmesi daha sağlıklı gerçekleşecektir. Bu bağlamda fakülte veya bölümlerin isminden çok içerikleri ve eğitimin kalitesi dikkate alınmalı
2. Bölgesel, ülkesel ve uluslararası boyutlardaki iş olanaklarına dönük eğitim yapabilme fırsatları kendiliğinden doğmuş olacaktır.
3. Ziraat Fakültesi ve/ya bölüm adı altında verilecek diplomalar için dünyadaki gelişmelere ve akredite kurumlarının belirlediği ilkelere uygun esnek yapıya sahip koşulların belirlenmeli ve eğitim kalite güvencesi ve değerlendirilmesi kesinlikle sağlanmalı.
Türkiye’de Sağlıklı Bir Ziraat Yükseköğretiminin Yapılabilmesi İçin;
1. Üniversitelerin idari, eğitim ve mali alanlarda özerk olmalı
2. Ziraat Fakülteleri üniversitelerin özerkliği ekseninde tüzel kişiliğe kavuşmalı
3. Tarım eğitimi başlangıçta genel ve ilerleyen süreçte “program ve bölüm” bazında eğitim yapılabilir. Bu program 3 +2 veya 3+1+1 şeklinde toplam 5 yıl olmalı. 4. Üniversite ortamının bir bilim-araştırma kurumu olarak bilim temel ve felsefi eğitiminin yapıldığı göz ardı edilmeden ders programlarında uygulamalara %20-25 oranlarında yer verilmelidir.
5. 21. yy ‘da öğrencilerin mutlaka bir yabancı dili iyi derecede bilmeleri için başta eğitim-ve öğretim teknikleri yeniden planlanma ve gerekli koşullar sağlanmalıdır.
6. Dört yıllık temel Ziraat Fakültesi eğitim süreci içerisinde ‘Yan Alan’ programları işlenerek isteyen öğrencilerin Ziraat Mühendisliği alanı yanında ikinci bir alanda kendini yetiştirmesi sağlayacaktır.
8. Gelişmiş ülkelerin üniversitelerinde olduğu gibi fakültelerin ve bölümlerin bütçeleri olmalı ve yöneticileri de ilanla aranarak liyakat sahibi kişiler arasında seçim yolu ile belirlenmeli (Bursalıoğlu,1991).
9. Tarım Eğitimi Anabilim dalı oluşturulmalı ve tarım eğitimi sürekli güncellenmelidir.
10. Problem çözmeye dayalı aktif öğrenme modeli benimsenmeli
21 yüzyılın eğitim yetkinliklerini her alanında öğrencilerimize kazandırmak zorundayız. Yıkıcı ve rekabetçi çağda insanımızı çok yönlü yeterliliklerle donatılmış, yaratıcı, fen okuryazar, sosyal ve iletişim becerileri ile donatılmış üniversiteliler yetiştirmek zorundayız.
Öneri olarak;
1.Yeterli akademik kadroya sahip olmadan yeni Ziraat Fakülteleri açılmamalı,
2. ÖSYM sınav sonucuna göre, ziraat fakültelerinin ilk 5000 sıralamasındaki adaylara burs verilmeli,
3.Tarım eğitimi yeniden revize edilmeli ve kaliteli eğim sürecine geçilmeli,
4.Tarım Eğitimi Anabilim dalı kurulmalı,
5. İleri Tarımsal Araştırma Merkezleri ve Enstitüler Kurulmalı,
5. Bakanlıklara bağlı Tarımsal Araştırma Enstitüleri, üniversiteler ile organik bağ oluşturmalı,
6. Üniversite, tarım teşkilatları ve çiftçi arasında sistematik yayım faaliyeti başlamalıdır.
7-Temel bilimler yanında 21.yy yetkinliklerini kazanması için, kritik düşünme, sorumluluk alma, iletişim ve medya okuryazarlığı konularda kendini gerçekleştirmesi.
Sahip olduğumuz coğrafi yapı, ekolojik koşullar ve toprak yapısı yönünden gıda üretimi hususunda kendi kendine yetebilecek şanslı ülkelerin başında gelmekteyiz. Ancak bugün yukarıda belirtiğim birçok nedenden dolayı, tarımda teknoloji ve girdi yönünden dış bağlı duruma gelmiş bulunmaktayız. Ayrıca birçok temel tüketim ürününü ithal ediyoruz. Bazı ürünlerde kendi kendimize yeterli durumda değiliz. Bu tabloyu Türkiye hak etmiyor. Başta tarım bilimcileri olmak üzere hepimize büyük görevler düşüyor. Covid-19 süreci bu bağlamda yeniden tarım eğitimimizi gözden geçirme konusunda önümüze yeni olanaklar sunmuştur.
Tarımın ilk başladığı, insanlığın karnını doyurarak geliştiği bu topraklarda aç kalmamak için şimdiden tarıma ve tarım eğitimine önem vermeliyiz. Öncelik tarımsal öğretimi nitelikli hale getirmek olmalıdır. Temel tarımsal araştırmalara ayrıca öncelik verilmelidir. Türkiye'nin bu konuda iyi yetişmiş tarım bilimcileri var ve bu kişiler, bu sorunun üstesinde gelebilecek güçtedirler.
KAYNAKLAR
Bursalıoğlu, Z. 1991. Karşılaştırmalı Üniversite Yönetimi http://dergiler.ankara.edu.tr/dergiler/40/505/6095.pdf. EBF - Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi. www.simurg.com.tr/.../ebf-ankara-universitesi-egitim-bilimleri-fakultesi. Cilt 24 sayı 2
Berkman, A. 1994. Türkiye’de tarımsal Eğitimin Başlamasının 149. Yıldönümü kutlama Töreni Açılış Konuşması. Çukurova Üniversitesi, Ziraat Fakültesi, Adana.
Ortaş, I. 2001a. 2000’li yıllarda Ziraat Mühendisliği Eğitimi. TMMOB Ziraat Mühendisleri Odası Adana Şubesi Yayını. Sayı 11. Ocak 2001.
Ortaş, I. 2001b.Nasıl Bir Üniversite Mezunu Üzerine. 2000’li Yıllarda Ziraat Mühendisliği Eğitimi. (CBT) 20 Ocak 2001. Sayı 722.
Ortaş, I. 2020. 21. Yy’da Ziraat Mühendisliği Eğitim, Sorunları ve Çözüm Önerileri. Ekin Bülteni. Sayı 1. Aralık 2020. s 20-25.
Sabancı, A. 2001. Ekin Dergisi 11 Ocak 2001
10 Ocak 2021 Adana