Termik Santraller, Enerji Ve Çevre Üzerindeki Etkileri NEDİR, NASIL OLMALI?*

Doç. Dr. İbrahim ORTAŞ

Ç. Ü. Ziraat Fakültesi, Toprak Bölümü, Adana. asportas@mail.cu.edu.tr

Gelişmenin temelinde de enerji bulunmaktadır. Yer yüzünün yaşam kavgası da enerji temin etme ile başlamıştır. İnsanın enerji temininde diğer canlılardan daha üstün gelmesi, enerji temin etme yöntemlerini ve kaynaklarını da farklılaştırmıştır. Günümüzde yaşamsal bir önemi olan enerji sanayiinin vazgeçilmez tek unsuru olarak üretimi ve tüketimi aşamasında çeşitli çevre sorunları da beraberinde getirmektedir. Hele bizim gibi az gelişmiş ülkelerde enerji elde etme sorunu daha da külfetli olmaktadır.

Artan nüfus ve dolayısıyla artan enerji ihtiyacına bağlı olarak yer altı ve yerüstü kaynaklarının yoğun bir şekilde tüketilmesi ve beraberinde ekolojik dengenin bozulması artık hepimizin bilgisi dahilindedir. Sanayi devrimi ile başlayan ve artarak gelişen yoğun enerji kullanımının getirdiği çevresel bozunmalar sanayiinin ilk kullanılmaya başlandığı batı toplumlarında görülmüş ve ilk tepkiler de bu toplumlarda başlamıştır. Batı toplumları son 70 yılda kullandıkları yüksek teknoloji sonucu başta insan sağlığı olmak üzere bitki ve hayvan çeşitliliği ciddi tehdit altında, ozon tabakasının yarattığı etki korkutucu boyutlara varmıştır. Hatta bazı batı ülkelerinin yer altı kaynakları tükenme sınırına geldiği için ham madde ihtiyacını diğer ülkelerden karşılamaktadırlar. Gelişmemiş veya gelişmekte olan ülkelerin parasal ve teknolojik ihtiyaçlarını karşılamak için o ülkelere dayatılan özelleştirme mantığı ile ülkelerin yer altı kaynakları indirekt yollarla söz konusu ülkelerin kullanımına sunulmaktadır. Hepimizin bildiği gibi kömürü ilk enerji kaynağı olarak kullanan İngiltere ve Almanya bugün artık kömür çıkarttırmıyor ve yeni termik santrallerinde kurmuyor fakat bizim gibi ülkelere ise şartlı krediler sunarak Termik santral kullanımımızı teşvik etmektedirler. Bu noktadan itibaren de az gelişmiş ülkelerin doğal kaynaklarını hoyratça kullanmaya başlamaktadırlar. Dünyada bu konuda pek çok kötü örnek bulunmaktadır. Ve çoğu zaman ülkelerin iç huzursuzluğu ve kargaşa konusu yer altı kaynaklarının millileştirilmesi ile özelleştirilmesinden kaynaklanmaktadır.

Sınırlı ve yenilenemez yer altı kaynakların tükenme noktasına dayanması ve işletilmesi sırasında yarattıkları çevre bozunması beraberinde yeni çözüm yoları getirmiştir. Yine batıda artan çevresel tehditlere karşı gerek bilim insanları ve gerekse sivil toplum kuruluşları ve gençlik örgütleri hızla harekete geçerek bilimsel ve sosyal tedbirlerin alınmasına önayak olmuşlardır. Ülkemiz coğrafyası henüz yüksek sanayi girdisi kullanamaması ve ikliminin uygun olması nedeniyle şanslı bir konumdadır. Sanayileşme sürecinde batı toplumlarını geride takip etmesi çevresini, doğasını bu anlamda kirletmemiştir diye düşünüyoruz. Kirliliğin boyutlarının ve kaynaklarının bilinmesi, aynı zamanda çözüm yolarının geliştiği dönemde gelişmeye başlaması da kanımca bir şanstır. Sanayileşme yolunda olan ülkemizin enerji ihtiyacı elbette bir şekilde karşılanacaktır, fakat tercihimizi doğru yönde yapmak zorundayız. Başta yenilenebilir enerji kaynaklarından olan güneş, rüzgar, jeotermal  ve hidroelektrik santralleri gibi temiz enerji kaynaklarına son 20 yılda büyük bir talep olmuştur. Ülkemiz bu kaynaklar yönünden şanslı bir ülke konumundadır.

Türkiye’nin sahip olduğu en bol fosil kaynaklı yakıt, düşük-kaliteli ve yüksek derecede kirlenmeye yol açan linyit olup ülke enerji üretiminin belkemiğidir. Ancak bu tür kömürün kullanımı çok yüksek miktarlarda kükürt dioksit (SO₂), azot oksitler (NO_x)_, karbon monoksit (CO), Ozon (O₃)_, hidrokarbonlar, partiküler madde (PM) ve kül oluşturmaktadır. Termik santraller aracılığı ile işletilen kömür birincil ve ikincil kirletici gazları atmosfere salan en büyük kaynaklardırlar. Birincil kirleticiler Kükürt dioksit (SO₂), Hidrojen sülfür (H₂S), azot monoksit (NO), azot dioksit (NO₂), karbon dioksit (CO₂) dirler. İkincil kirleticiler ise atmosferde sonradan oluşan bileşiklerdirler ki bunlar Kükürt trioksit (SO₃), sülfürik asit (H2SO4), aldehitler, ketonlar ve bu guruba girenlerdir. Kömür % 1-5 arasında kükürt içerir. Ayrıca termik santraller atmosfere kül, flor (F₂) flüorürler, ağır metal tozları ve benzpiren türü kanserojen organik bileşikler atmosfere karışmaktadır. Bu bileşikler havada katı, sıvı ve gaz formlarında bulunurlar ve rüzgar, yağış, havanın nem durumu, yer çekimi ve jeomorfolojiye bağlı olarak emisyon kaynakları santralin çevresine dağılmaktadır. Belirli bir süre sonra yer yüzeyine ulaşan bu maddeler veya bunların oluşturduğu bileşikler bitki, su ve toprağa ulaşarak değişik düzeyde çevre şartlarının değişmesine neden olmaktadır. Bu şekilde yer yüzeyine ulaşan ajanların olumsuz etkileri bir birinden faklı olmaktadır. Termik santralinin bulunduğu alanın jeomorfolojisi büyük önem taşımaktadır. Düzlüklerde emisyon kolayca yayılırken, engebeli arazilerde ise duman vadilerde toplanır ve rüzgarın etkisinden kurtulan emisyon yüksek konsantrasyonla toprağa iner ve çevre üzerindeki zararlı etkisi daha da yüksek olmaktadır.

Canlıların yaşamı boyunca ilişkilerinin sürdürdüğü dış ortam olarak adlandırılan çevre bu ekosistem içerisindeki canlı ve cansız bileşenlerinin bir etkileşimi olup bir denge içerisinde hareket etmektedir. Hava su ve toprak bu çevrenin fiziksel unsurlarını, hayvan, bitki ve mikroorganizmalar ise biyolojik unsurlarını teşkil etmektedir. Hava, su ve toprak üzerinde oluşan her hangi  bir olumsuz etki ve bunun biyolojik unsurların hayatı aktivitelerini olumsuz yönde etkilemeleri çevre unsuru ile ilişkilendirildiği için çevre kirliliği olarak adlandırılmaktadır. Olayın toprak-bitki-su ekseninde gelişmesi ve doğrudan insana yansıması ise insanlara besin maddeleri ve ham madde sağlamak amacı ile bitkisel ve hayvansal varlıkların biyolojik üretim yeteneklerini planlı ve yönlendirilmiş şekilde kullanımı ile açıklanan tarımı doğrudan etkilemektedir. Bir tarımcı olarak insanlığın omuzlarımıza yüklediği doğal kurallar içerisinde besin temini sorumluluğu nedeniyle içinde bulunduğumuz ekosistemi korumak sorumluluğu bilinci içinde hareket etmek zorundayız. Bu bağlamda bulunduğumuz çevreyi olumsuz etkileyen her türlü olumsuzluğu görmek, uyarıda bulunmak ve alternatif düşünce ve öneriler geliştirmek sorumluluğumuz bulunmaktadır.

Yumurtalık Termik Santralinin Nedir? Çevreye Vermesi Muhtemel Zararlar Nelerdir?

Sugözü Termik santrali yaklaşık 3000 dekarlık bir alana kuruluyor ve bunun yaklaşık 900 dekarı ise II sınıf arazi konumundadır. Santral Yap-Devret sistemi ile kurulmuş olup Alman SIEMENS firması tarafından yapılmaktadır. 25 yıllık bir ömrü olan santral taşıma kolaylığı ve atıkları kolayca ortamdan uzaklaştırması amacıyla deniz kenarına kurulmuştur. İthal edilen kömürden saatte 450 ton yakması ve yaklaşık saatte 60 ton kül üretmesi planlanıyor. Çıkarılan külün en iyi ihtimale %1 bile dışarı taşınması bile yaklaşık 15 ton toz/gün atmosphere taşınacak ve bunun ciddi anlamda bitkilere zarar vereceği beklenmektedir. Bölgede yakın gelecekte aynı yöntemle çalışacak 12 santralin daha kurulacağı düşünüldüğünde atmosferin ve toprağın bir o kadar daha kirleneceği anlamına gelmektedir. 

İskenderun körfezinin bir uzantısı olan alan esen lodos rüzgarının şiddetine bağlı olarak santralden çıkacak herhangi bir eleman Ceyhan-İmamoğluna kadar ulaşabilecektir. Ayrıca rüzgarın hakim yönünde olan Amanos dağları santralden çıkacak gazlar Amanos dağları tarafından bloke edilecek ve iklim özelliklerine bağlı olarak doğrudan aşağıdaki bitki-toprak ve su üzerine inecektir. Amanos dağları florası 91 familya ve 419 cins ve 880 tür ile Türkiye’nin en önemli bitki topluluğunun yarısından fazlasını oluşturmaktadır. Türkiye florasının toplam 850 cins olduğu dikkate alındığında bunların yarısı tek başına bu bölgede bulunmaktadır. Yalnızca Çukurova deltasında 560 değişik bitki türü tespit edilmiştir. Türkiye’deki endemik bitki türleri yönünden yine en zengin bölgelerin başında gelmektedir.Çukurova deltasında ki 21 tane endemik bitki türü arasında 12 tanesi kıyı kumullarında bulunmaktadır. Bunlardan  dört gurupta sıralanmış olup 5 tanesi kritik düzeyde, 3 tanesi tehlike düzeyinde 5 tanesi korunmasız 8 tanesi ise düşük düzeyde risk altında bulunmaktadır. Bölge aynı zamanda lagünler, kıyı kumulları ve bataklıklar yönünden de diğer canlılara ev sahipliği yapan zengin biyolojik çeşitliliğe sahiptir. Bölgenin 11 kıyı kumulunun 7 tanesi Çukurova bölgesinde olup 100 km kadar'lık bir alanı etkilemektedir. 

Santralin çevreye vereceği zararlar

1. Santral kurulduğu jemorfolojk konum gereği çıkaracağı zararlı maddeleri uzun mesafelere taşıyabilir

2. Denize yakın olması ve nisbi emin yüksek olması nedeniyle gazların bitki, hayvan ve balıklar üzerindeki zararlı etkisi yüksek olacaktır.

3. Hakim rüzgar (güney batı lodos rüzgarı) yönü denizden karaya doğrudur, özellikle çevresinde geniş tarım alanları ve yerleşim alanları için zararlı olabilir. Santralin yakınında bulunan ve Amanos dağlarının eteklerinden Ceyhan ve İmamoğluna kadar I-IV sınıf tarım toprakları yoğun narenciye, bahçe ve tarla tarımının yapıldığı ve geniş bir coğrafyaya sahiptir.

4.Avanoslar gibi termik santralin hemen yanı başında dik yükselen dağda endemik bitki rezervinin hakim olduğu bir bölgedir. Bu bölgeye has olan Relikt (Kafkas dağlarının geçmişte kalan uzantısı) orman topluluğu 1000-1500 rakımına kadar çıkmakta olup denizden esen nemli hava ile buralara taşınacak gazlar ve partiküller önemli zararlar oluşturacaktır. Ayrıca bölgedeki kumullar ve lagünlerdeki bataklık endemik bitkiler ve diğere mera bitkiler bundan büyük zarar görecektir. 

5.Termik santral için dışarıdan getirtilecek kömürün depolanması ve oluşan küllerin depolanması için kullanılacak geniş alanların tahribatı yanında aşırı yağışlarla taban suyuna ve denize ulaşacak yüksek kükürt ve ağır metal içeren maddeler deniz hayatını olumsuz etkileyecektir.

6.Yumurtalık ve çevresi 260’ün üzerinde kuşun barınak alanı olup zehirli gazların tehdidi altında bulunacaklardır.

7.Önemli derecede balık rezervi bu bölgeden sağlanmakta olup santralle birlikte önemli derecede rezerv azalacaktır. Akdeniz’in en verimli balıkçılık alanı ve bölgeye has 23 değişik balık türü bu bölgede yer almaktadır. Santral suları ve soğutmada kullanılan suların denize akıtılması ile 1-2 ^oC lik sıcaklık değişimi deniz ekosistemini bozacağı ve yabancı canlı türlerinin bölgeye kayacağı beklenilmektedir. Bölge halkının söz konusu balıklarla beslenmesi de ayrıca sorun yaratacaktır.

8.Bütün dünyanın yakından izlediği ve Kiyoto anlaşması ile kotaya bağlanan CO₂ emisyonu sera etkisinden dolayı belirli bir düzeyin üzerinde istenmemektedir. Bu denli yüksek kömür yakımı sonucu yıllarca ne kadar CO₂’nin doğaya salınacağı ve ne derecede zararlı olacağı bilinmemektedir. Bu anlamda fosil yakıt kullanımı bölgenin geleceği açısından birinci derecede düşünülmesi gerekir.

9.Böyle işletmelerde filtre işlemi çoğu zaman çözüm getirmemekte, en ufak bir arıza durumunda felaket düzeyinde olumsuzluklar yaşanabilir. Kaldı ki filtre elektro filitre sistemi üretilen enerjinin % 10 kadarını tükettiği için çoğu zaman işletmeci tarafından kar marjı düştüğü için istenmemektedir. 

Sonuç ve Öneriler

Sınırlı doğal kaynaklara sahip dünyamızda artan çevre kirliliği faktörleri artık çevreyi temizlemesini bilen yeni teknolojiler ve politikaları geliştirmek zorundayız. Plansız,  programsız, basit kar güdüsü ile hareket etmek yerine doğayı ve insanı ön plana alan sürdürülebilir bir yaklaşımla hareket etmek daha akılcı ve zorunludur. Şu ana kadar yok olan ormanların, kirlenen suların ve katledilen toprakların geri gelmeyeceği gerçeğinden hareketle en azından bundan sonrası için, geriye kalanların yerinde korunması, geliştirilmesi, sürdürülebilirlik ilkesi içerisinde yaşatılması için gerekli önlemler alınmalıdır. Koruma bilinci ile çevre sorunlarının ortaya çıkmadan önlenmesi, ekosistemlerin sahip olduğu biotik ve biotik olmayan unsurlarının nitelik ve niceliklerinin korunarak, sürdürülebilir şekilde yaşatılması bütün dünyada çevre faaliyetlerinin temel amacı haline gelmiştir.

Yaklaşık 200 yıl önce yaşayan alman filozofu Goethe’nin diyalektik bakış açısı ileride olacak felaketlerin önceden görülmesi için son derece önemlidir. Ne diyor Goethe ‘Doğada hiçbir şey tek başına ve yalnız değildir. Doğada her şey; önündeki, ardındaki, üstündeki, altındaki, sağındaki, solundaki şeylerle bağlantılıdır’ diyor. Yine başında büyük bir insanlık tecrübesi geçmiş olan Kızılderili reisi Seattle'in, 1854'te, kendisinden toprak satın almak isteyen ABD cumhurbaşkanına yazdığı mektupta görülmektedir. Söz konusu mektupta toprağın insana değil, insanın toprağa ait olduğu güçlü bir şekilde vurgulanmaktadır. Tabii beyaz adam toprağın ve suyun kıymetini alınır ve satılır meta olarak gördüğü için sonunda her türlü yöntemle gerek yerlileri öldürerek ve gerekse esir alarak baş etmiştir. Kızılderili reisi diyor ki ‘Canlıların yok edildiği bir dünyada, insan ruhu  yalnızlık duygusundan ölür gibi geliyor bize. Unutmayın: bugün canlıların başına gelen, yarın insanın başına gelecektir. Çünkü, bunlar arasında bir bağ vardır’. Ve diyor ki ‘Şu gerçeği iyi biliyorum. Toprak insana değil, insan toprağa aittir. Ve bu  dünyadaki her şey: bir ailenin bireylerini birbirine bağlayan kan gibi ortaktır ve birbirine  bağlıdır. Bu nedenle de: dünyanın başına gelen her felaket,insanoğlunun da başına gelmiş demektir’. Son derece öğretici ve ders almamız gereken ve yaşamımız boyunca her olaya böyle bakmamız gerektiğinin en güzel örneği. Bu öğretiyi dikkate alırsak zan ederim bir taraftan gelişmemiz için gerekli enerji kaynağını buluruz diğer taraftan doğamızı ve sağlığımızı korumuş oluruz. Geleceği görmek için geçmişin tecrübelerinden faydalanmak ve ileriye yönelik projeksiyonlar çizmek zorundayız.

Evet bugün hep birlikte şikayet ettiğimiz artan çevre kirliliği, tadsız tuzsuz yiyecekler hepsi bir bütünün parçası olarak artan doğa dışı kullanımların bir sonucudur. Yarın daha büyük acılar yaşamamak için şimdiden doğa ile barışık yaşanabilir bir çevre hepimizin birlikte karar vereceği bir olgudur. Bunu gerçekleştirmek bir yönüyle biz mühendislerin elinde bulunmaktadır.

Ziraat Mühendisleri Odası Olarak Önerilerimiz 

1.Söz konusu santralin yerleşkesi yanlış seçilmiştir, en kısa sürede gerekli önlem alınmalıdır.

2.1 cm toprağın milyonlarca yılda oluştuğu düşünüldüğünde insanlığın ortak malı olan I, II, III ve IV sınıf toprakların üzerinde böyle bir tesisin kurulmasının gıda kaynaklarının güvencesinin engellendiği anlamına gelmektedir. Yeni toprak yasası ile bu toprakların amaç dışı kullanımı yasaklanmaktadır. Söz konusu II sınıf tarım arazisi mutlaka tarım amaçlı kullanıma açılmalıdır.

3.Batıda tamamen devre dışı bırakılan termik santrallerde kömür yakımı ülkemizde de uygulanmalı ve temiz fosil yakımı teknolojisi gelişene kadar fosillere dayalı santraller askıya alınmalıdır. Hele ithal kömüre dayalı Yap-Devret türü her yönü ile dışa bağımlı ve çevreye kesin zarar vereceği tartışma konusu olmayan böyle bir yapıya keskinlikle müsaade edilmemelidir.

4.Yenilenebilir enerji kaynakları yönünden şanslı ülkeler arasında olan ülkemiz de hidroelektrik, rüzgar, dalga ve güneş enerjisi gibi kaynaklara yönelilinmesi ve bu konuda bilimsel araştırmalara özel önem verilerek dünyada gerekli yeri almalıdır. Türkiye'nin şimdiki mevcut elektrik enerjisi kadar enerjiyi rüzgar enerjisinden sağlanabilecek kapasitededir. Almanya örneğinde olduğu gibi aile işletmeciliği dahil denizden ve karadan rüzgar enerjisi ile enerji üretimine geçmelidir.

5.Oda olarak kamu adına yürütmenin durdurulması için yasal işlem için girişimde bulunulmuş olup kararın doğanın ve insanın sürdürülebilirliği yönünde olacağını beklemekteyiz.

* Bu Makale27 Nisan 2002. Tarihinde TMMOB Maden Mühendisleri Odası Adana Şubesi Tarafında Düzenlenen Termik Santraller, Enerji ve Çevre Konulu Panelde Ziraat Mühendisler Odasının Görüşleri Olarak Sunulmuştur.