Toplumlar Arasındaki Eşitsizlik Manzaralarının Düşündürttükleri -1

Prof. Dr. İbrahim Ortaş, Çukurova Üniversitesi, iortas@cu.edu.tr

Virüs salgını sonrası insanlığın önüne çıkan gerçeklik dünyaya gelir ve refah farklılığını azaltacak eşitsizliğe son verecek, doğa ile barışık yaşayacağı yeni bir düzen ihtiyaç olduğunu gösteriyor.

İnsanlar ve Ülkeler Arasındaki Gelir Adaletsizliği Birlikte Barış İçinde Yaşamayı Yansıtmamaktadır

Dünyanın son yıllardaki gelişim seyrine baktığımızda, gelir dengesizliğine paralel, bölgesel ve etnik- inanç temelli savaşların halen tırmandığı görülüyor. Özellikle de Asya ve Afrika gibi nüfus yoğunluğunun yaygın olduğu ülkeler, toplumlar ve bireyler arasındaki gelir ve refah farklılığındaki makasın giderek açıldığı ortamlarda beslenme, sağlık, sosyal sorunlar dünya güvenliğini tehdit etmektedir. Dünyadaki 187 ülkedeki bütün ölçülebilen gelişmişlik indeksi göstergeleri halen yaşanılabilir dünyanın çok uzaklarda oluğunu gösteriyor.

Birleşmiş Milletler (BM) tarafından yayınlanan birçok raporda, dünyada ülkeler ve toplumlar gelir dağılımındaki uçurumun son yıllara giderek daha da arttığını belirtmektedir. İngiltere’de bulunan yardım kuruluşu Oxfam’ın 2019 yılı için hazırladığı rapor göre, dünyanın en zengin 26 kişisinin toplam serveti, dünya nüfusundaki yoksulların (3.8 milyar insanın) yarısının toplam gelirine eşit olduğunu gösteriyor ki bu da dünyadaki gelir adaletsizliğinin ne kadar ciddi boyutta olduğunu ortaya koymaktadır. Yine Oxfam'ın raporuna göre dünyanın en zengin yüzde 1'lik kesiminin serveti, geri kalan yüzde 99'luk kesimin servetinin toplamına eşit olması bilemiyorum insanlığa nasıl anlatılıyor. Dünyada toplam üretimin ve gelirin yaklaşık yüzde 78'ini gelişmiş ülkelerde yaşayan 1 milyar civarındaki insan paylaşırken, geriye kalan gelir ve üretimin yüzde 22'sini geride kalan az gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerde yaşayan insan tarafından sağlanmaktadır.

 ‘Zenginler servetlerine servet kattı, yoksullar daha da yoksullaştı’

Oxfam'ın hazırladığı rapor dünyadaki gelir eşitsizliğinin gözler önüne sermesi ile insanlığın kendi arasında nasıl farklılaştığını ve bu farklılaşmanın da beraberinde ciddi ekonomik, ekolojik, sosyal, siyasi nedenler yol açtığını göstermektedir. Dünyadaki yoksul 3.4 milyar insan günde ortalama 5.50 dolardan daha az miktar kazanarak yaşamlarını sürdürdüğü rapor edilmektedir. Ancak küresel çağda 25-30 TL ile geçim çıkarmak ne kadar mümkün ve ne kadar adaletlidir? Ayrıca rapor gelir dağılımında kadın ve erkek eşitsizliğini de ortaya koymakta ki kadınlar her zaman olduğu gibi daha az gelir elde ettiğini de gösteriyor.

 Bayram Ali Eşiyok. HBT dergisinde (18 Ocak 2019, sayı 147) küresel eşitsizlik manzaraları başlıklı makalesinde Neoliberal küreselleşme ile birlikte toplumsal ve mekânsal eşitsizliğin hiçbir dönemde bu kadar bozulmadığını belirtiyor. Eğitim, sağlık ve kaynak kullanımı konusunda toplumların birbirinden ciddi olarak farklılaştığı görülmektedir. Çocuk işçiler ve çocuk ölümlerin arttığı, eğitimin ise gerilediği belirtiliyor. 

Son Kovid-19 pandemisi ile küresel krizin ortaya çıkması ile Dünya Gıda ve Tarım örgütü (FAO) ve Dünya Sağlık örgütü (WHO) verileri üzerinden yayınlanan birçok rapor/makalede dünyadaki gelişmelerin yarattığı tahribat, çevresel sorunlar, iklim değişimlerinin yoksulluğu tetiklediği ve bunun soncunda günümüzde dünya genelinde 2.9 milyar kişi yoksulluk sınırının altında beslenmekte, 2 milyar insan çinko ve diğer besin elementi noksanlığından dolayı gizli açlık yaşadığı, 2.5 milyar insan temiz suya ve tuvalete erişimden yoksun yaşadığını göstermektedir. 1.2 -1.5 milyar "eşref-i mahlûkatın (yaratılmışların en şereflisinin)’nın günde 1 dolardan daha az gelirle yaşamını sürdürdüğü günümüzde herhalde dünya yaşanılır ve güvenli olmayacaktır.

Teknoloji İnsanların Arasını mı açtı?

Sanayi devrimi ve daha sonrada 1900’lü yılarda peş peşe yaşanan iki büyük dünya savaşı ve bunların yaratığı savaş teknolojileri sonradan ülkeler arasındaki farklılaşmaya çok fazla yol açmışa benziyor. İkinci Dünya savaşı sonrası batıda yükselen teknolojik gelişmeler yakın geçmişte yeniçağın iletişim teknolojileri çağının başatmış oldu. Elektrik, elektromanyetik alandaki gelişmeler, uzay çalışmaları, otomasyon, Biyoteknoloji, nanoteknoloji, akılı cep telefonları, yapay zekâ robotları ve en son Endüstri 4.0 ile dünya teknolojinin en üst gelişmişliğini ortaya çıkarmış bulunuyor. İnsan yaşamının her alanda olmasa olmaz konumdaki teknolojik ürünlerin kullanılması kaçınılmaz. Ancak teknolojiyi üreten ülkeler ve üretemeyen ülkeler arasında ciddi bir gelir dağılımı farklılığı oluşturmuş bulunuyor. Bu durum ülkeler içinde de insanlar arasında da ciddi sosyal ve yaşam standartları farklılık yaratmaktadır. Bu farklılıklar teknolojinin kullanım etkinliği, teknoloji üzerinden yapılan ticaret ve diğer aktiviteler kişiler, toplumlar ve devletlerarasında da farklılık yaratmış durumdadır. Bu da insanları ve toplumları kendi aralarında rahatsız eder durma gelmiştir.

Bilim ve teknolojideki gelişmelerin gelişmiş Kuzey Avrupa, Kuzey Amerika, Japonya ve Avusturalya gibi ülkelerin insanlığa sunduğu hizmetlerden yararlananlar ve diğer taraftan halen dünyanın % 80’nından fazlasının sağlıklı, su, yeterli beslenmeden yoksun, açlık ve çeşitli hastalıklar ile boğuşan milyonlarca insanı çaresizlik manzaraları.

Silahlanmaya Ayrılan Paranın 60’da Bir İle Yoksulluk Azaltılabilir

Dünyadaki gelir farklılıklarında doğan milyonlarca insanın beslenme ve sağlık sorunlarını gidermek için FAO’nun açıklamalarına göre 2008 yılı öncesi 24 milyar dolardı. BM'nin açıkladığı verilere göre toplamının 14 trilyon doları kadar para toplanabilmiş. Diğer taraftan dünyada silahlanmaya yapılan harcamalar dudak uçuklatan düzeyde yüksek ve giderekte daha fazla silahlanmaya para ayrılmaktadır. Dünya çapında askeri harcamalar 2018'de 1,8 trilyon dolara ulaşırken, dünyada savunmaya en fazla bütçe ayıran ülkeler ABD, Rusya Çin, Suudi Arabistan, Hindistan ve Fransa oldu. Üstelik bunlardan dördü BM Güvenlik Konseyi'nin daimi üyesidir. Anadolu Ajansının haberine göre Türkiye'nin askeri harcamaları bir önceki yıla göre yüzde 24 artarak 19 milyar dolara ulaştı (https://www.aa.com.tr/tr/ekonomi/kuresel-askeri-harcamalar-2018de-1-8-trilyon-dolara-ulasti/1465042). Silahlanmaya bu kadar yüksek miktarda para harcanalar insanlığı açlıktan kurtarmak için FAO tarafından önerilen çok daha az miktardaki para “devede kulak” misali cüzi düzeyde kalmaktadır. Bunca yoksul sorunu var iken silahlanmaya para yatıranların ihtiyaç duyulan 20- 30 milyar dolar için yeterli çabayı gösterilmemeleri nasıl anlatılabilir. Basit bir hesaplama ile silahlanmaya ayrılan paranın 60’ta biri ile yoksulluk sorunu azaltılabilir (1800000000000/30000000000 = 60).

Yanı başımızda Suriye ve diğer Ortadoğu ülkelerindeki çatışmalara neredeyse dünyanın çoğu gelişmiş ülkeleri alan için kapışırken, diğer taraftan değişik saflarda (bilerek mi? yoksa bilmeyerek mi? savaşa taraf oluyorlar) savaşmak için geldiği belirtilen insanlar yaşadığı perişan halleri ayrı bir konu olarak hep düşündürtüyor. Maalesef bölgenin petrol gelirleri ve silah satışında doymak bilmez kâr hırsı insanlığa ciddi eziyetler çektirmektedir. Bu durum "eşref-i mahlûkat “’ın doğasında var mı bilmiyorum, ancak akıl çağında insanlığa yakışmıyor diye düşünüyorum.

İnsanın Birbirinden Farklılaşmasının Kaynaklarını Sorgulaması Gerekmiyor mu?

Bütün bu veriler göz önündeyken insanın durup düşünmesi ve sebep sonuç ilişkileri içinde nereden ve nasıl buraya kadar geldik demesi gerekmiyor mu? Hatta bu duruma kısa sürede nasıl ve hangi sistemler sonucunda geldik. İnsan nerede hata yaptı da bugün birbirine yabancılaştı ve birbirini ekonomik ve sosyal yönden boğmaya çalışıyor. Bunda birkaç yüzyıl önce kimsenin olmayan tarlaları, toprakları, dağları taşları bugün bazıların mülkiyetine kayıtlı. Nasıl oluyor da "eşref-i mahlûkatın bir kısmı bir kısmından kat be kat daha farklı yaşam standartlarına erişti. 

İnsanlık Bugün Yaşadığı Sorunları Kendileri mi Yaratı?

Toplumlar Arasındaki Eşitsizlik Manzaralarının Düşündürttükleri -2

Prof. Dr. İbrahim Ortaş, Çukurova Üniversitesi, iortas@cu.edu.tr

Toplumlar Arasındaki Eşitsizlik Manzaralarının Düşündürttükleri-1’de Dünya genelinde devletler, toplum ve insanlar arasındaki gelir farklılıkları ve sağlıktan yararlanma somut verileri analiz edilmiştir. İnsanlığın üzerinde vücut bulduğu ve bir zamanlar insana ait hiçbir obje yok iken bugün uzaydan çekilen fotoğraflardan insanlık yer yüzeyinin tamamına hâkim oldukları ve her yerden yerleşim yerleri, onlarca kat büyüklüğünde gökdelenler, karda-denizde-havda yollar değişik yer altı ve üstünün delindiği bir dünya görülmektedir. İnsanlığının birkaç binyıllık geçmişinde doğanın yaslarını öğrenerek doğadan yararlanarak geliştirdiği bugün ki durumumuza ilişkin çok fazla eleştiri konuları bulunmaktadır.

İnsanlar Kendi Elleri İle Sorun Mu Yarattılar?

Maalesef bugün doğal yaşamda canlılar arasındaki doğal seleksiyon ve güçlü olan bireylerin yaşam şanslarının yüksek olmasının dışında bugün ki anlamda hiç karşılığı bulunmayan eşitsizlik ilişkisi insanın birkaç bin yıllık geçmişinden kaynaklanıyor. İnsanın bugünkü gücünü ve gücünün artışının temelinde insanın yeteneklerinin geliştirmesi, ürettiği aletlerle ele geçirdiği güç ilişkisi, yeni insan aklının ilerlemesinden doğan silah gücü ve onun sağladığı mülkiyet ilişkisi kişileri birbirinden farklılaştırmıştır.

Maalesef sosyolojik olarak çoğalan ve bir arada yaşayan insanların kendi elleri ile oluşturdukları toplumsal sözleşmelere ve kanunların üstündekiler, elitler tarafından yapılması ve yasalar ile eşitsizliğin yerleştirilmesi insanlığa kabul ettirilmiştir. Bugün eşitsizlik insan eli ile sabitleşip yasallaşmıştır. Yukarıdaki dünyanın genel gelir dağılımı durumu bunun tamda yansımasıdır. Bugün 187 ülkenin yasama yetkilerine baktığımızda birbirinden çok faklı yönetim anlayışlarının olduğunu görüyoruz. Halen çoğu ülkede yönetimi ilinde tutan ülke vatandaşlarının iradesine başvurmuyor. Çoğu göstermeli seçim yapılıyor, kimi ülkede demokratik yolla iktidara gelenler elindeki gücü kullanarak manipülasyonlar yaratmaktadır. Halen bazı batı ülkeleri gibi kişi başı milli gelirleri 50 bin dolar düzeyindeki ülkelerde vatandaşların iradesi ile yönetimler ve ülkelerin kaynakları yönetilmektedir. Ancak bütün bunlar dünyanın gelir dağılımı, gıda paylaşımı ve güvencesini sorunlarını ortadan kaldırmıyor. Bugün ki kavgaların büyük çoğunluğu buradan gelmektedir. Bu bağlamda özelikle insanlığın geçmişini bilmesinde ve kendisini tanımasından büyük yarar vardır.

İnsanlık Geçmişini Tam Bilmiyor ve Mutlaka Tarihi Bilincini Sağlaması Gerekiyor

Amerika keşfedildiğinde kıtaya ilk giden İspanyollar Inkaların çok ileri medeniyeler kurduklarını, pazarları, berberleri, sade yaşamları olduğunu rapor etmişlerdi. İlkel insan sadece temel ihtiyaçlarını karşılarken, uygar insan ise itibar, selam alma, zenginlik gibi sonradan uydurulan şeylerin peşine düşmekte olduğu belirtiliyor. Şairlere göre insanı uygarlaştıran altın ve gümüş; filozoflara göre ise demir ve buğdaydır. Amerika yerlileri bunların hiçbirini bilmedikleri için temiz kalmışlardır.

Şimdi anlıyoruz ki ilkel insan daha özgür ve bağımsızdı. Çünkü insanın tamamı gıdasını temin etmek için gıda arayışına çıkıyordu. Bugün gelişmiş ülkelerde toplumun % 5-10 arası tarım sektöründe çalışıyor geriye kalan % 90 tarımın dışında değişik uğraşılar ile tarımda çalışanların sağladığı gıda ile besleniyor. Uygar insan ise pek çok yeni gereksinimler sonucu doğaya ve diğer insanlara boyun eğip kul olmuştur. İnsanlar arasındaki ilişkilerde bir insanın başına gelebilecek en kötü olay, kendini başka birinin keyfine ve insafına bağlı bulmaktır. Başka insanlar üzerinde egemenlik kurmak isteyenler, buna karşı çıkanlar ve kulluk etmeye hazır olanlar arasında eşitsizlik kolayca yayılır.

Bu bağlamda herkesin en azından bir Dünya tarihi, uygarlık tarihi ve tarım tarihi bilgisine sahip olması çok yaralı olacaktır. Geçmişten günümüze ne tür süreçlerden geçtiğimizi anlarsak geleceği ona göre daha insan eksenli düşünebiliriz.

İnsanlığın kısa tarihinde birbirinden farklılaştığı ve insanın insanın sırtında geliştiği ve para hırsı için tahrip etiği dünya artık yaşanılamaz olduğu görülüyor. Son korona virüs bu bağlamda bizlere bir anda gıdanın güvencesinden başkasının anlamış olduğunu ve insanın insan olarak kalmasını hissettirdi. Virüs salgını ile sosyolojik olarak; toplum ve bireylerin uygun ortamlarda barınma, beslenme ve temiz hava teneffüs edecek ortamlarda yaşaması gerekiyor. Yaşanılan ortamların stresten uzak, yeşilin, parkların, sanat ve sosyal ortamların gelişmemişliğini ortaya koymaktadır.

İnsanlığın Eşitsiz Gelişimi Çok Önce Jean-Jacques Rousseau Tarafından Gündeme Getirmişti

Jean-Jacques Rousseau’nun “İnsanlar Arasındaki Eşitsizliğin Kaynağı” eseri bugün yaşadığımız dünyayı birçok sorunun (1755) 265 yıl önce yaşadığı çağı gözlemleyerek açıklamıştı. İnsanlar arasındaki eşitsizliğin kaynağı Rousseau’ya göre özel mülkiyetle ile başlıyor.  Rousseau’nun, Dijon Akademisinin "Eşitlik" temalı tartışması için hazırladığı “Eşitsizliğin Kaynağı ve Temelleri Üzerine kitabı; insanlığın altın çağını yerleşik düzene geçmesiyle, temelde de toprağın kişilerin mülk edinmesi başladığını belirtiyor.

Rousseau’ya göre “insanlar kendilerini tanımaya başlamazsa, insanlar arasındaki eşitsizliğin kaynağı bilinemez” diyor. Anadolu aydınlanmacılarıda insana kendini tanı diyorlar. Yunusun “sen kendini bilmesen bu ne tür okumaktır” dizeleri tam da bunu ifade ediyor.

Eşitsizliğin temelleri ta “Doğal/ilkel insan tanınmalıdır”a dayanıyor. Rousseau eşitsizliği ve sonuçlarını şöyle tanımlıyor; “İnsan türünde iki çeşit eşitsizlik vardır. Savında “doğuştan edindiğimiz zekâ ve beden eşitsizliğinin ötesinde, sonradan edindiğimiz eşitsizlikleri” öne çıkarmaktadır. Biri, doğa tarafından meydana getirilen ve yaş, sağlık, bedendeki güçler ve zekâ ya da ruh nitelikleri arasındaki farklardan oluştuğu için buna doğal ya da fiziki eşitsizlik denebilir. Ve bu doğada var olan ilkeye de uygun ve anlayışla karşılanmalıdır. Ancak ikincisi ise insanlar tarafından onanmış yâda insanların tarihsel gelişim süreci içinde kendileri tarafından genelde farkındalığı erken gelişenler, insanı manipüle edenler ve elitler tarafından de kurulmuş şeylerdir. Bu yüzden buna da manevi ya da politik eşitsizlik denebilir”. Daha zengin, daha itibarlı olmayı istemek; başkalarına boyun eğdirmek arzusu buna örnektir.

Rousseau, özel mülkiyete karşı olması ona göre “özel mülkiyetin hiç olmadığı yerde haksızlık da olmayacaktır”. Özel mülkiyet oluşmasaydı, insanlık nice suçlardan, nice savaşlardan, nice cinayetlerden, nice yoksulluklardan ve nice korkunç olaylardan esirgenmiş olurdu diyor. Rousseau’ya göre insanlar uygarlaşınca aralarında eşitsizlik baş göstermiştir.

İnsanlığın Temel İhtiyacı Olan Besin-Su, Yer Altı Ve Üstü Kaynakların Kullanımının Yeniden Kamusal Anlayışla Yönetilmesi Önemli

İnsanın tarihi yolculukta ürettikleri ve birikintilerini miras yolu ile aktarması, yer altı ve üstü kaynaklar ve toprak ve su kaynakların insanlığın ortak kamusal ihtiyaçlarının ötesinde özel mülkiyet olarak kullanılması en çok tartışılan konular olarak tartışılmaktadır. Başta yer yüzeyinin, toprakların ve mülkün neye göre devletler, toplumlar ve bazı insanlar arasında paylaşıldığının bilinmemesi, bazı insanalar sürekli çalıştıkları halde karnını zor doyururken, bazıları milyar dolar sahibi olması. Başta insanların yaşam alanlarını daraltması sonrası bitki ve hayvan türlerini yok olması, çevre kirliliği, iklim değişimleri gibi onarılması neredeyse mümkün olmayan birçok temel sorunlar. İnsanlığın kısa tarihinde yarattığı bu sorunlar birkaç binyıldır sorunların artarak farklılaşması ile birlikte değişik düzeylerde tartışılmaktadır. Bunun içindir ki felsefe, sosyoloji, mantık, psikoloji, edebiyat, din, siyaset, yönetim, tarih, ekonomi, çevre vs. gibi birçok alan üzerinde sorunlar tartışılıyor. Dünyadaki kitapların neredeyse yarısı bu konular üzerine yazılmıştır. 

Temelde özel mülkiyete şahsen bir yere kadar karşı değilim. Meslekler, iş kolları, beyin gücüne dayalı faaliyetler çok değişti. İnsanın çalıştığının ve emeğinin karşılığını alması ve asgari düzeydeki ihtiyaçlarını karşılaması gerekir. Ancak insanın insan’ın sırtından parazit geçinmesi ve insanı kandırarak elindeki değişik yollarla almaması gerekir. Yalan ve hile ve değişik yollarla hak ettiğinden daha çok kazananların günde güne çoğaldığı ortam bir gün sosyal sorun çıkmasından dolayı da pek taraf olamıyorum.

Aslında sonradan edinilin ve insanın yaratığı bu eşitsizlikleri belki tamamen ortadan kaldıramayabiliriz ancak yaşanılabilir bir dünya yaratılabilir. Bugünde bazı toplumların anayasalarında var olan insan hakları ve sosyal devlet anlayışı ile insanların bir arada farklılıklara rağmen yaşayabileceğini göstermektedirler. Son kovit-19 sonrası gıdanın öncelikli ihtiyaç olduğunun anlaşılması ile gıda, temiz su ve sağlıklı çevrede yaşam güvencesi bütün insanlar için asgari düzeyde sağlanabilir. Bu halen mümkün görülüyor. Biraz empati yapıp bencillikten arınmak ve başka canlılarında yaşam hakkına saygı duymak sanırım düşünen insana daha çok yakışır. 

23 Mayıs 2020 Adana, İbrahim Ortaş Korona Günlüğü