Toprağın Yaşamımızdaki Yeri

Prof. Dr. İbrahim Ortaş

Çukurova Üni. Zir. Fak. Toprak ve Bitki Besleme Bölümü

iortas@cu.edu.tr

Dünyanın yaşının 4–5 milyar yıl olduğu düşünülürse, dünyanın soğuması ile başlayan süreçle birlikte toprak oluşmaya başlamıştır. Fiziksel, kimyasal ve biyolojik ayrışma ile toprak oluşmaktadır. Bir milyon yılda bir cm toprak oluşmaktadır ve bu oluşum dış kabuktan içeriye doğru gelişerek oluşmaktadır.

Toprak bir organizma gibi gelişerek yaşlanmaktadır. Topraktaki mineraller, toprağın ayrışması ile zamanla farklılaşarak yaşlanmaktadırlar. Küresel yapıdaki dünyayı bir elmaya benzetirsek; toprak tabakasını da, elmanın kabuğuna benzetebiliriz. 6 km’lik dünyanın çapı içinde, yer yüzeyindeki ilk 10-100 cm kalınlığındaki toprak kalınlığı çok değildir. Bütün bilimsel çalışmalarla toprağın, yer yüzeyi kabuğunun üzerinde milyonlarca yıllık bir ayrışma sonucu oluştuğu kanıtlanmıştır.

İlk Uygarlık Nerede Başladı?

İlk uygarlık ve ticaretin, yaklaşık 5000 yıl önce Mezopotamya ile İndus ırmağı arasında başladığı belirtiliyor. İnsanların, yerleşik hayatın ilk döneminde (M.Ö. 4000-3000); Mezopotamya (Dicle, Fırat), Nil, Sarı Irmak (Çin) ve İndus (Hindistan) nehirlerinin bulunduğu bölgelerde, eş zamanlı olarak yazıyı icat edip kullanmaya başlaması ile yeni bir dönem açılmıştır.

İnsan; önce basit binalar, sonra karmaşık ve gelişmiş binalar yaptı. Aynı şekilde, ilkin taş ve topraktan basit aletler yapıp, daha sonra karmaşık aletlere geçtiler. Uygarlığın temel taşlarından biri de taşın etkin kullanımıdır. Taşı iyi kullanan insan, yaşamda ilk artı değeri elde eden kişi konumuna gelmiştir.

İnsanlar madeni erittiler, metal aletler yaptılar. İlk aletin yaklaşık M.Ö. 8500-7500 tarihleri arasında, Çayönü civarlarında yapıldığı arkeolojik kazılardan anlaşılmaktadır. Yontma Taş Devri, Cilalı Taş Devri, Tunç Devri ve günümüze kadar gelişen süreçte, insanlığın kazandığı önemli bilgilerden biri de, toprağı tanıması ve topraktan teknoloji üretmesidir.

Bunların başında, toprağın esas iskeletini oluşturan killerin kullanılması gelir. Çanak, çömlek yaparak gıdaları saklamışlar, killerin üzerine yazı yazarak ve verileri kayıt altına alarak önemli ilerlemeler kaydetmişlerdir.

Topraktan İnsan Yaratma

Yunan mitolojisinde Pandora, Zeus’un buyruğu ile Tanrı Hephaistos tarafından su ve topraktan heykeli yapılarak yaratılır. Ona bütün kötülüklerin ve acıların içine doldurulduğu kapalı bir kutu verirler. Pandora, bir gün bu kutunun kapağını açar ve bütün kötülükler ve acılar dışarı çıkar. Sadece umut kalır kutunun içinde. Asya ve Mezopotamya’da buna benzer efsaneler anlatılmaktadır. Nuh tufanı da buna benzer bilgiler taşımaktadır.

İnsanın ıslak toprakta yürürken ayak izlerinin şekil alması ve kuruyan toprağın sertleşmesi, insanın bu malzemeden yararlanmasını gündeme getirmişti. Balçıkla sıvanmış su geçirmeyen sepetin tesadüfen yanması sonucu toprağın aldığı şekil, toprak kapların yapılmasına olanak sağlamıştır. Çıplak ayakla çamurda gezen ilk insanların, kuruyan çamurda kendi ayak izlerini görmesi veya çamur üzerinde oynarken veya bir sopa veya çöp ile şekil verdiği herhangi bir objenin, çamur kuruyunca kendi çizdiği şekli göstermesi ile topraktan yararlanama fikri doğmuş oldu.

İnsanların killi toprakla tanışmaları yaklaşık 5 bin küsur yıla dayanmaktadır. Topraktan hasır evleri sıvamak, ev yapmak, çanak çömlek, yazı tableti, pekmez ve yağın arıtılması, saç yıkamada temizlik malzemesi olarak kullanılmasından ve nihayet kendi heykelini yapmaya kadar olan süreç sonunda, bugün de kil; sağlık ve endüstri gibi birçok alanda kullanılmaktadır. Ancak tarımda killi toprak, artan insan nüfusunun baskısı sonucu; yoğun tarımsal üretim sürecinde, aşırı toprak işleme ile başlayan sorunlarla ön plana çıkmıştır.

Özellikle aşırı yağıştan sonra, toprak yüzeyinde biriken suların kolayca ortamdan uzaklaşamaması sonucu ortaya çıkan; bitki köklerinin gelişmemesi sonucu oluşan geçici demir eksikliği sorunu bunlardan biridir.

Küçük bir çamur parçasının yoğrulup şekil verilmesi ve onun üretimde kullanılması insan düşüncesinde ve yaratıcılığında önemli bir kilometre taşıdır. İnsanın hamura şekil vermesi, taşa veya kemiğe şekil vermekten daha kolaydı. Kil çamuru istenilen şekle getirilerek, kişiye sonsuz yaratma özgürlüğü veriyordu.

Çömlekçilik, ateşin ilk dolaylı uygulamasıdır ve ateş üzerinde, aydınlanma, ısınma ve yemek pişirmeden çok daha büyük bir denetimi şart koşmaktaydı. Böylece metallerin arıtılması ve kimya biliminin doğmasına ilk adım atılmış oluyordu.

Temizlik malzemesi olarak kullanılması yanında, pekmez ve yağ arıtılmasında kullanılan kil mineralleri, aynı zamanda birçok kültürde halen estetik güzellik ve şekil vermede kullanılmaktadır.

Yaratılış teorisi, hemen hemen bütün dinlerde toprağa dayanmaktadır: “Topraktan geldik, toprağa gidiyoruz!”. Çamura ruhun verilmiş olması inancı, insanların hafızasında hep canlılığını sürdürmüştür. Eskiden önemli insanların ikonaları çamurdan yapılır, şekilleri yapılarak putlaştırılırdı. Birçok firavun ve din bilgini putlaştırılarak, ileride ruhun geri geleceği sanılmıştı.

İnsanın doğa ile olan ilişkisi, temelde doğa-toprak ilişkisine dayanmaktadır. İklimin de etkisi ile Dicle, Fırat, Nil, İndus ve Sarı Irmağın taşıdığı kil sedimentleri (çökelti, tortu) sayesinde toprakla düşünsel anlamda tanıştı insanoğlu.

Kil; su taşıma çanağından tutun da, saklama amforalarına (iki kulplu su çömleği) ve iletişimde kullanılan yazılı kil tabletlere kadar, insana kazandırdığı önem nedeniyle, toprak adına belki de önemi ilk kavranan nesnelerden biri olmuştur. Daha sonraki temel bilimlere kadar devam eden süreçler ve bunların yaratıları birbirlerini izlemektedir.

Dün insanlığın deneme yanılma ile öğrenmeye çalıştığı toprağın ısıtılması işleminin benzeri sonuçları; bugün bilimsel olarak, kildeki alüminyum silikatlara hidrate olmuş (bağlanmış) su moleküllerinin ısıtma ile ortamdan uzaklaştırılmasıyla, kile sert bir yapı ve dayanıklılık kazandırılarak alınmaktadır. Kil ıslatılınca plastiklik kazanmakta, kuruyunca un gibi dağılmaktadır. Fakat 600 ºC’nin üzerinde ısınınca katılaşarak şekil alır. İşte çömlekçiliğin özü de, yoğrularak şekillendirilen kilin ısıtılması esasına dayanır.

Toprağın, özellikle de kilin; tarımın dışında yapı malzemesi ve iletişim aracı olarak kullanılması, uygarlığın yaratılmasında tetikleyici olmuştur.

İnsanın Tarihi Yolculuğunda Yazının Önemi

Yazının icadı, insanoğluna bilgisini ve düşüncelerini saptama olanağını sağladığı gibi, düşünme sisteminin ve insan toplulukları arasındaki ilişkinin yaygınlaşmasına sebep olmuş ve yeni üretim ilişkileri yanında sosyal yapılanmaları da beraberinde getirmiştir. Bu da bilgi ve ardından bilim ile kültür birikimini oluşturmuştur. İnsanlığın toprağı/kili tanıması, beraberinde yeni açılımları da doğurmuştur. Toprağın şekil alması, insanlığın toprak ve kilden daha çok yararlanmasına yol açmıştır.

Geçmiş uygarlıkların kullandığı ilk yazı objeleri (nesne, eşya), çoğunlukla tarıma dayalıdır ve doğa objelerini yansıtmaktadır. Toprağın/Kilin tarımsal üretim yanında teknolojide de kullanımı bu dönemde anlaşılmıştır. Toprağa şekil kazmak ile başlayan yazı yazma, tuğla ve çanak çömlek yapmak ile başlayan dönemde kendiliğinde sayı saymada ortaya çıkmıştır. Tuğlanın yapılması için toprağın ısıtılması ile kimya bilimi ve renk biliminin ilk öncü bilgileri ortaya çıkmıştır.

Toprağın bilim yaşamına katkıları özetle şöyle açıklanabilir;

•  Yazının yaygınlaşması

•  Matematik, geometrinin gelişmesi

•  Çanak çömlek yapımı ile yaşamın kolaylaşması

•  Tuğla sanayinin gelişmesi

•  Ev yapımı ve sıvama

•  Kimya biliminin gelişimi (renk kavramı, bileşikler, suyun cansız varlıklardaki önemi) 

İnsanlığın kil tabletleri üzerine yazı yazması ile bilgi birikimi paylaşılmış ve bilgi, üretildiği ortamın dışına taşınarak yaygınlaşmaya başlamıştır. Yazının yaygınlaşması, uygarlaşmanın kilometre taşı olarak kabul edilmektedir. Bu anlamda kil ile uygarlaşma süreci,bugün halen kilin,teknolojinin değişik alanlarında kullanımı ile devam etmektedir.