TOPRAK-İNSAN ARASINDAKİ İLİŞKİ VE BESLENME KAYNAĞIMIZ TOPRAK

Prof. Dr. İbrahim ORTAŞ

Çukurova Üniversitesi, Ziraat Fakültesi, Toprak Bölümü,

asportas@cu.edu.tr

Bilgi çağına giren dünyanın bazı bölgelerinde halen tarım toplumunu yaşayan insanların bulunması geçmişten günümüze insan-tarım ilişkisinin anlaşılmasında önemli bir kilometre taşı olarak irdelenmektedir. İnsanın bir kısmının bilgi çağında yaşadığı dünyamızda halen bazı insanların neolitik dönemi yaşamları insanın tarım ile ilgili bilgi birikimini net bir şekilde açıklamaktadır. Yeni Papunagine, Afrika’daki bazı kabileler ve Brezilya’daki Amazon yerlileri halen hasırdan yapılmış ve etrafı çamurla sıvanmış evlerde oturmakta, toprak işleme ağaçla toprak açılmakta ve beslendikleri bitkilerin tohumları toprağa gömülmekte, toprak kaplarda yemek pişirilmekte ve su taşınmaktadır. Bugün ki bilgi toplumunun bu süreçten geçtiği dikkate alındığında toprak-insan ilişkisinin evrimi ve yaratıcılığının sonuçları daha net olarak görülmektedir. İhtiyaçtan doğan alet kullanma ile başlayan ve bugün en üst düzeyde teknoloji geliştiren insanın ilk yaşama kaygısı ile başlattığı süreç bugün aynı şekilde devam etmektedir. 

İnsanın yaşam yolculuğunda şu ana kadar kat ettiği aşamalar

İnsanın insan olma süreci ile başlayan ve birisinin birisinden daha fazla pay almasını sağlayan ve bu uğurda binlerce yılık yaşamda müşterek oranda yaşama savaşının geldiği nokta olarak görüyorum.

Mağara yaşamından 104 katlı gökdelenlere,

Mahrem yerlerini bitki yaprağı ile kapatan yaşamdan günde birkaç defa değişen süit takım elbiselere,

Avcılık ve toplayıcılıktan lüks Restoranlara,

Ok fırlatmaktan kıtalar arası balistik füzelere,

Uçurtmadan uzay gemilerine,

Öküz ile çekilen kanılardan, saate 500 km hızla giden süper iletken trenlere,

Saldan modern uçak gemilerine

Organik gıdalardan transgenik olarak üretilmiş gıdalara

Anadolu insanlığın tarım ve toprakla tanıştığı alanlardan biridir. Aşıklı Höyük kazıları MÖ 7200-5000 yılları arasında ilk sürekli köy topluluklarına geçen yarı göçebe topluluklar çanak çömleği düzenli kullanmaya başlamışlardır. Çanak çömlek kullanımını kerpiçten evlerin yapımı izlemiştir. Bugün halen Ortadoğu evleri kerpiçten yapılmaktadır. Yemenin bir çok kentinde üç kata kadar kerpiçten evler yapılır. Kerpiç ve sıva için kullanılan kilin farklı olduğu ve her toprağın kullanılamayacağı ta o zamandan belirlenmiş olacak ki ileriki dönemlerde seramik, çini ve tuğla sanayiinde belirli toprakların kullanıldığı ve belirli bölgelere yoğunlaştıkları belirlenmiştir. Tabii çanak çömlek yapımındaki gelişme ile kil tableti kullanımına geçilmiş midir bilinmiyor fakat aynı coğrafyada olması bu ihtimali güçlendirmektedir. Neolitik dönem genel olarak değerlendirildiğinde çiftçilik ve çobanlığın yaygınlaştığını göstermektedir. Arkeolojik verilerle Anadolu’da Çatal höyükte ilk yaşamın belirtileri ortaya çıkmaktadır.

Mezopotamya da üretim ilişkileri gelişmiş ve üretim atışı ve artı değerler için ev odaları yetmeyince daha büyük binalar inşa edilmiş ve Tanrının evi bu binalara (tapınaklara) taşınmıştır. Üretimin artışı ve nüfusun artışı ile ilk sınıfsal farklılıkları barındıran kentler oluşmaya başladı. Tapınaklarda başlayan farklılaşma süreci kendini tarım ve sanayi farklılaşmasına kadar süregelmiştir. Bir dönemler kadınların elinde bulunan çömlekçilik, şarapçılık ve dokumacılık erkeklerin eline geçmiş ve bölgede yeni zanaat oluşmuştur. Bu süreç ile Mezopotamya’da erkek egemen toplum süreci başlamış oldu.

Tarım ve Toprağın İnsanlık Tarihindeki Gelişimi

Dünyanın yaşının 4–5 milyar yıl olduğu düşünülürse dünyanın soğuması ile başlayan süreçle birlikte toprak oluşmaya başlamıştır. Fiziksel, kimyasal ve biyolojik ayrışma ile toprak oluşmaktadır. Bir milyon yılda bir cm toprak oluşmaktadır ve bu oluşum dış kabuktan içeriye doğru gelişerek oluşmaktadır. Toprak bir organizma gibi gelişerek yaşlanmaktadır. Topraktaki mineraller toprağın ayrışması ile zamanla farklılaşarak yaşlanmaktadırlar. Küresel yapıdaki dünyayı bir elmaya benzetirsek, elmanın kabuğu toprak tabakasına benzetebiliriz. 6 km’lik dünyanın çapı içinde yer yüzeyindeki ilk 10–100 cm kalınlığındaki toprak kalınlığı çok değil. Bütün bilimsel çalışmalarla toprağın, yer yüzeyi kabuğunun üzerinde milyonlarca yıllık bir ayrışma sonucu oluştuğu kanıtlanmıştır.

Toprağın İnsan Yaşamındaki önemi nedir?

İnsanın doğadan etkilenerek sosyal yapısını düzenlemesi olgusu en iyi toprak sürecinde tanımlanabilir. Çevremizde gördüğümüz küçücük bir bahçede büyük-küçük-, çiçekli-çiçeksiz, meyveli-meyvesiz, güzel kokan-kokmayan, tek yılık-çok yıllık bitkiler aynı ortamda konaklamakta, beslenerek varlıklarını sürdürmektedir. Bunun biz insanlara yansıması ise bizlerde birlikte yaşaya biliriz, bizlerde paylaşabiliriz. Fakat her zaman doğada çınar ağacı olacaktır ve gölgesinde ot bitirtmez, bizim aramızda da ben merkezli hep bana hep bana diyenler olacaktır. Bu diyalektiğin kuralıdır. Toprakta son yıların teknik imkânları ile birbirinden farklı özelikte milyonlarca toprak canlısının olduğu ve bunların bir kısmı birbirini destekler bir kısmı birbirini yok ederken bir kısmı da bir birini kontrol etmektedir. Bütün bu olgular büyük bir alemde canlılar birbirlerini ne denli tamamladıkları görülmektedir. İşte bu noktada insan bu süreçte halkanın dışında değil halkanın içinde bulunmaktadır.

Topraktan insana beslenme zincirinde bütün canlıların bir şekilde topraktan beslenerek bir sonraki aşamaya besin kaynağı hazırladıkları belirlenmektedir. İşte topraktaki beslenme zincirinde meydan gelebilecek bir aksama insanın beslenme ilişkisini bozacaktır.

İnsan Davranışlarının altında temelde beslenme (enerji) kaygısı bulunmaktadır

Gelişmenin temelinde de yeme-içme barınma diğer bir ifade ile enerji bulunmaktadır. Yer yüzünün yaşam kavgası da enerji temin etme ile başlamıştır. İnsanın enerji temininde diğer canlılardan daha üstün gelmesi, enerji temin etme yöntemlerini ve kaynaklarını da farklılaştırmıştır. Günümüzde yaşamsal bir önemi olan her anlamada enerji yaşamın vazgeçilmez tek unsuru olarak üretimi ve tüketimi aşamasında çeşitli çevre sorunları da beraberinde getirmektedir.

Artan nüfus ve dolayısıyla artan enerji ihtiyacına bağlı olarak yer altı ve yerüstü kaynaklarının yoğun bir şekilde tüketilmesi ve beraberinde ekolojik dengenin bozulması artık hepimizin bilgisi dahilindedir.

Doğal ekosistemler dinamik bir yapı içerisinde kendilerine özgü ve süreklilik gösteren bir denge içerisinde işlevlerini sürdürürler. Çevre bu ekosistem içerisindeki canlı ve cansız bileşenlerinin bir etkileşimi olup, dinamik bir denge içerisinde hareket etmektedir. Hava, su ve toprak bu çevrenin fiziksel ve kimyasal unsurlarını, hayvan, bitki ve mikroorganizmalar ise biyolojik unsurlarını teşkil etmektedirler. 

•Biyosfer (yaşam katmanı) en büyük biyolojik birim olup, yaşam için gerekli tüm sistemlerin bir bütün olarak değerlendirilmesini sağlar. Biyosfer bütün etkileşimler sonucu belirli bir denge esasına göre işlediği için, dünyanın herhangi bir noktasında meydan gelebilecek herhangi bir fiziksel, kimyasal ve biyolojik değişme bir başka bölgede etkisini gösterecektir.

Artan dünya nüfusuna bağlı olarak yetersiz ve dengesiz beslenme sonucu özellikle de kapalı ve bölgesel beslenme kültürünün hakim olduğu kırsal kesimlerde, başta kadınlar ve çocuklar olmak üzere büyük beslenme sorunu yaşamaktadırlar. Yetersiz beslenmeye bağlı olarak beyin kapasitesinin düşüklüğü, verimsizlik, erken ve yüksek doğum oranı ve düşük yaşam standartlarına sahiptirler.

Dünyanın genel Beslenme Sorunları

-5 yaşın altındaki çocukların % 30’u normal ağırlığının altında bir kiloya sahiptir.

-250 milyon insan A vitamini eksikliği çekmektedir.

-3 milyara yakın insana çinko noksanlığı çekmektedir.

-3.7 milyara yakın insana demir noksanlığı çekmektedir.

-800 milyon kişi açlık sınırında yetersiz gıda almaktadır

-6 milyar insan genelde yetersiz beslenmektedir

-5 yaşın altındaki 158 milyon çocuk yetersiz beslenmektedir

-1.2 milyar insan sağlıksız su tüketmektedir.

-1 milyar insan iyot yetersizliği çekmektedir.

-Demir ve çinko noksanlığı yanında Se, vitamin C, D, folik asit eksikliği çekmektedirler

Yeterli ve sağlıklı beslenme, üremenin (çoğalmanın) ve uzun yaşamanın temelini oluşturmaktadır. İnsanın besin elementi sağlaması tarımsal çıktılar tarafından sağlanmaktadır.

Tarımın olumsuz etkilenmesi sonucunda düşük verim ve beraberinde de düşük beslenmeye bağlı olarak kişiler ve toplum üretkenliğini kaybedecek ve yaşamın her alanında bir durgunluk yaşanacaktır. Bu bakımdan tarımın dolayısıyla da bitkilerin sağladığı besinler dünyadaki nüfusun beslenmesinde önemli bir yer tutmaktadır.

Merkezinde insan olan beslenme bugün insanın içgüdüsel ve zorunlu ihtiyaçlarından birisidir. İnsan bünyesi yer küredeki 25 kadar elementin değişik düzeyde ve formda oluşturduğu bileşiklere gereksinim duyarak canlılığını sürdürmektedir. Bu besin elementlerini, organik dokuyu, iskeleti, osmotik ilişkilerin kontrolü ve vücut dokularındaki pH dengesi gibi fonksiyonlar söz konusu elementler tarafından sağlanmaktadır. İnsan besinlerini bitki ve hayvansal kaynaklı olmak üzere ağırlıklı olarak bu iki kaynağın dışında su ve az miktarda da olsa havadaki tozlardan alabilmektedir.

Topraktan insana beslenme zincirinin en kritik noktası yetersiz ve dengesiz beslenmedir. Bir çok insan yeterli besin alabilmekte fakat dengeli beslenememektedir. Batı toplumunun bugün ki beslenme şekli insanın tükettiği yiyecek kitlesi miktarı yüksek fakat besin elementi ve vitamin dengesi ise o oranda düşük olabilmektedir. Ağırlıklı olarak ayak üstü atıştırılan yağlı yiyecekler, kola ve alkolü içkiler yüksek kalori içeren yiyeceklerdir. Ancak bu gıdaların mikro-elementler içerikleri oldukça düşüktür.

 Toprak içerdiği su, hava, organizma, organik madde nedeniyle canlı olarak kabul edilmekte ve canlıların yaşam ortamı olarak da hizmet görmektedir. Toprak bir çok çevresel etkilere karşı tampon görevi görerek zararlı ve zehirli maddeleri tutup filtre ederek taban sularının temiz kalmasını sağlamaktadır. Artan oranda kirletici maddelerin yağmur ve sulama suları ile gelmesi sonucu zamanla topraklar da kirlenmektedir.

•Bu yönüyle canlılığın devamı için vazgeçilmez fonksiyonlar yüklenen toprak insan için korunması gereken değerli bir varlık olup kirletilmemesi için gerekli önlemlerin alınması zorunludur.

İnsanlığın kısa tarihinin doğa üzerindeki olumsuz etkileri

Doğal çeşitlilik artık yerini tek çeşitliliğe yani mono kültüre bırakmış. Toprak daha yoğun işlenmeye ve daha fazla gübre kullanılmaya başlandı; nihayet bu yoğun girdi sonucu sular ve atmosfer kirlendi ve nihayet topraklar da kirlendi. Hızla büyüyen kentler, tropikal ormanların tahribatı, denizlerin ve ırmakların kirlenmesi, ozon tabakasının incelmesi, küresel ısınma ve asit yağmurları artık dünyanın giderek yaşanamaz bir duruma geldiğinin göstergesi olarak kabul edilmektedir. 

İlk Uygarlık Nerede Başladı?

İlk uygarlık ve ticaretin yaklaşık 5000 yıl önce Mezopotamya ile İndus ırmağı arasında başladığı belirtiliyor. Yerleşik hayatın ilk en verimli döneminde insanların M.Ö. 4.000–3.000 yılları dolaylarında Mezopotamya (Dicle, Fırat), Nil, Sarı ırmak ve İndus nehirlerinin bulunduğu bölgelerde eş zamanlı dönemlerde yazıyı icat edip kullanmayı başlaması ile yeni bir dönem açılmış bulunmaktadır.

•  İnsan önce basit binalar, sonra karmaşık ve gelişmiş binalar yaptı. Basit aletlerden karmaşık aletler yaptılar. İlkin taş ve topraktan aletler yaptılar.

Uygarlığın temel taşlarından biri de taşın etkin kullanımıdır. Taşı iyi kullanan insan yaşamda ilk artı değeri elde eden kişi konumuna gelmiştir.

Madeni erittiler metal alet yaptılar. İlk aletin yaklaşık MÖ 8500–7500 tarihleri arasında Çayönü civarlarında yapıldığı arkeolojik kazılardan anlaşılmaktadır. Yontma Taş devri, Cilalı taş devri, Tunç Devri ve günümüze kadar gelişen süreç. İnsanlığın bu süreçte kazandığı önemli bilgilerden biri de toprağı tanıması ve topraktan teknoloji üretmesidir. Bunların başında toprağın esas iskeletini oluşturan killerin kullanılmasıdır. Çanak çömlek yaparak gıdaları saklamaları, killerin üzerine yazı yazarak ve verileri kayıt altına alarak önemli ilerlemeler kaydetmişlerdir.

Topraktan İnsan Yaratma

Yunan mitolojisinde Pandora Zeus’un buyruğu ile Tanrı Hephaistos tarafından su ve topraktan heykeli yapılarak yaratılır. Ona bütün kötülüklerin ve acıların içine doldurulduğu kapalı bir kutu verirler. Pandora bir gün bu kutunun kapağını açar ve bütün kötülükler ve acılar dışarı çıkar. Sadece umut kalır kutunun içinde. Asya ve Mezopotamya’da buna benzer efsaneler anlatılmaktadır. Nuh tufanı da buna benzer bilgiler taşımaktadır.

İnsanın ıslak toprakta yürürken ayak izlerinin şekil alması ve kuruyan toprağın sertleşmesi insanın bu malzemeden yaralanmasını gündeme getirmişti. Balçıkla sıvanmış su geçirmeyen sepetin tesadüfen yanması sonucu toprağın aldığı şekil toprak kapların yapılmasına olanak sağlamıştır. Çıplak ayakla çamurda gezen ilk insanlar kuruyan çamurda kendi ayak izlerini görmesi veya çamur üzerinde oynarken veya bir sopa veya çöp ile şekil verdiği herhangi bir objenin çamur kuruyunca kendi çizdiği şekli göstermesi ile topraktan yararlanama fikri doğmuş oldu.

İnsanların killi toprakla tanışmaları yaklaşık 5 bin küsur yıla dayanmaktadır. Topraktan hasır evleri sıvamak, ev yapmak, çanak çömlek, yazı tableti, muhasaralarda pekmez ve yağın arıtılması, saç yıkama temizlik, malzemesi olarak kullanılmasından ve nihayet kendi heykelini yapmaya kadar olan süreç ve bugün de killer sağlık, endüstri gibi birçok alanda kullanılmaktadır. Ancak Tarımda killi toprak ancak insanın artan nüfusunun baskısı sonucu yoğun tarımsal üretim sürecinde yoğun toprak işleme ile başlayan sorunlarla ön plana çıkmıştır. Özellikle aşırı yağıştan sonra toprak yüzeyinde biriken suların kolayca ortamdan uzaklaşmaması sonucu ortaya çıkan;

bitkilerin köklerinin gelişmemesi sonucu oluşan geçici demir eksikliği sorunu bunlardan biridir.

•  Küçük bir çamur parçasının yoğrulup şekil verilmesi ve onun üretimde kullanılması insan düşüncesinde ve yaratıcılığında önemli bir kilometre taşıdır. İnsanın hamura şekil vermesi taşa veya kemiğe şekil vermekten daha kolaydı. Fakat kil çamuru istenilen şekle getirilerek kişiye sonsuz yaratma özgürlüğü veriyordu.

•  Çömlekçilik, ateşin ilk dolaylı uygulamasıdır ve ateş üzerinde, aydınlanma, ısınma ve yemek pişirmeden çok daha büyük bir denetimi şart koşmaktaydı. Böylece metallerin arıtılması ve kimya biliminin doğmasına ilk adım atılmış oluyordu.

Yaratılış teorisi hemen-hemen bütün dinlerde toprağa dayanmaktadır. TOPRAKTAN GELDİK TOPRAĞA GİDİYORUZ. Çamura ruhun verilmiş olması inancı insanların hafızasında hep canlılığını sürdürmüştür.

Eskiden önemli insanların ikonaları çamurdan yapılır, şekilleri yapılarak putlaştırılırdı. Birçok firavun ve din bilgini putlaştırılarak ileride ruhun geri geleceği sanılmıştı.

•  İnsanın doğa ile olan ilişkisi temelde doğa-toprak ilişkisine dayanmaktadır. İklimin de etkisi ile Dicle, Fırat, Nil, İndus ve Sarı Irmağın taşıdığı kil sedimentleri sayesinde toprakla düşünsel anlamda tanıştı. Kilin, su taşıma çanağından tutun da saklama Anforalarının, iletişim de kullanılan yazılı kil tabletleri nedeniyle insana kazandırdığı önem nedeniyle toprağın önemi belki de ilk kavranan nesnelerden biri olmasındandır. Daha sonraki temel bilimlere kadar süren süreçler ve bunların yaratıları birbirlerini izlemektedir.

Dün insanlığın deneme yanılma ile öğrenmeye çalıştığı toprağın ısıtılması işleminin sonuçları bugün bilimsel olarak kildeki alüminyum silikatlara hidrate olmuş su molekülleri ısıtma ile ortamdan uzaklaştırılarak sert yapılı ve dayanıklılık kazandırılmaktadır. Kil ıslatılınca plastiklik kazanmakta, kuruyunca un gibi dağılmaktadır. Fakat 600 oC’nin üzerinde ısınınca katılaşarak şekil alır. İşte çömlekçiliğin özü yoğrularak şekillendirilen kilinin ısıtılması esasına dayanır.

Toprağın özelde de kil’in tarımın dışında yapı malzemesi ve iletişim aracı olarak kullanılması uygarlığın yaratılmasında tetikleyici olmuştur

•  İnsanın Tarihi Yolculuğunda Yazının Önemi

Yazının icadı insanoğluna bilgisini ve düşüncelerini saptama olanağını sağladığı gibi düşünme sisteminin yaygınlaşmasına ve insan toplulukları arasında ilişkinin yaygınlaşması ve yeni üretim ilişkileri yanında sosyal yapılanmaları da beraberinde getirmiştir. Bu da bilgi ve ardından bilim ile kültür birikimin oluşturmuştur.

•  Geçmiş uygarlıkların kullandığı ilk yazı objeleri çoğunlukla tarıma dayalı ve doğa objelerini yansıtmaktadır

•  Yazının yaygınlaşması

•  Matematik, geometrinin gelişmesi

•  Çanak çömlek yapımı ile yaşamın kolaylaşması

•  Tuğla sanayinin gelişmesi

•  Ev yapımı ve sıvama

•  Kimya biliminin gelişimi (renk kavramı, bileşikler, suyun cansız varlıklardaki önemi) 

Anadolu’da ve Eski Türklerde Doğa ve Toprağa Verilen Önem

Toprak kutsal bir varlık olarak değişik kültürlerde en üst düzeyde değer görmüştür. Kökeni belli olmamakla beraber insanlığın toprağa biçtiği değer onun son derece temiz ve kirletilmemesi doğrultusundadır. Bu durum mecusilerde (ateşe tapanlar) çok belirgindir, toprak kirlenmesin diye ölülerini toprağa defnetmezler, sadece kemiklerini bir çömlek içinde defnederler. Eski Anadolu Türklerinde ‘yağız yer’ olarak adlandırılan toprak her etkinliğin en son kutsanan halkası olarak adlandırılmaktadır. Hatta gerek Anadolu Alevileri, Şamanlıkta ve gerekse Budizm de dinsel törenlerde içilen içkilerin son damlaları ‘bu yağız yerin hakkıdır’ diyerek toprağa dökülürmüş. Divan edebiyatında da bu son damlanın Cür’a adıyla toprağa dökülmesi kuralı var diye belirtilir. Ayrıca yine inanca göre günahlı ölülerin başı mezarlarında toprakla bulaşmasın diye bir taş üzerine konur ve buna da ‘yağız yeri kirlenmesin’ nedeni gösterilir. Anadolu Tahtacı Türkmenlerinden en ağır suç olarak zina gösterilir ve günah işleyen kişinin cesedi gömülürken toprağı kirletmesin diye başı dışarıda tutulur. Yine doğu kökenli dinlerde benzeri inanışların olduğu belirtilmektedir.

Arap kültüründe ve İslam geleneğinde toprak yine bir temizlik unsuru olarak görülür ve suyun olmadığı durumlarda teyemüm (abdest) toprak ile alınır. Kuranı kerimde toprak ile abdest alınması bir ayet ile belirtilmektedir. Halk arasında eli kirlenen elini toprakla ovarak temizler. Değişik kültürlerde toprak (kil) en iyi temizleyici olarak algılanır ve saçın temizlenmesinde toprak kullanılır, çamaşır yıkamada toprak kullanılır. Ayrıca toprak Ortadoğu kültüründe pekmez ve zeytinyağı işletmelerinde acı giderici (arıtıcı) olarak kullanılmaktadır. Masare sona ermeden kazana bir avuç toprak serpilerek bileşikteki her türlü ağır metal ve istenmeyen bileşiklerin toprak kolloidleri tarafından tutulması ve çökeltilmesi sağlanmaktadır. Halen de Ortadoğu halkları nedenini bilmez fakat önemini kavradığı için bu tür işlemlerde toprak kullanmaktadırlar. Bugünkü modern teknoloji rafine işlemlerinde benzer yaklaşımla yüzeyi genişletilmiş kil blokları kullanmaktadır.

Budizm, Şamanizm, Zerdüştlük ve Anadolu Alevilerinde yani genellikle doğu kökenli dinlerde doğayla iç içe olmaları sonucu toprak ve toprakla ilgili bir çok ismin bulunduğu belirtilmektedir. Toprak kale, toprak tepe, topraklı gibi köy ve yerleşim isimleri eskiden beri bulunmaktadır. Hitit döneminde Anadolu’da yerli halkın en çok benimsediği tanrılar; toprak, bitki ve verimin tanrısı Telipinu, Fırtına tanrısı ve Güneş tanrısı gibi doğayı simgeleyen tanılar olmuştur. İlginçtir ki, genelde bütün dinler ve mitolojik bilgiler bütün uygulamaların altında öbür dünya korkusunu gösterirken, Anadolu'da insanlar Ana tanrıçayı öte dünya kaygısı ile sevmemişlerdir.

Tabii topraktan insan yaratmak bütün medeniyetlerde ve mitolojilerde görülmektedir. Topraktan geldik toprağa gidiyoruz. Yunan mitolojisinin Havası Pandora Zeus’un buyruğu ile Tanrı Hephaistos tarafından su ve topraktan heykelli yapılarak yaratılır. Ona bütün kötülüklerin ve acıların içine doldurulduğu kapalı bir kutu verirler. Pandora bir gün bu kutunun kapağını açar ve bütün kötülükler ve acılar dışarı çıkar. Sadece umut kalır kutunun içinde. Asya ve Mezopotamya’da buna benzer söylentiler anlatılmaktadır. Nuh tufanın da buna benzer bilgiler taşımaktadır.

İlkel İnsandan Günümüze Kadar Toprak Koruma Kavramı

Kızılderili reisi Seattle'in, 1854'te, kendisinden toprak satın almak isteyen ABD Cumhurbaşkanına yazdığı mektupta görülmektedir. Söz konusu mektupta toprağın insana değil insanın toprağa ait olduğu güçlü bir şekilde vurgulanmaktadır. Tabii beyaz adam toprağın ve suyun kıymetini alınır ve satılır meta olarak gördüğü için sonunda her türlü yöntemle gerek yerlileri öldürerek ve gerekse esir alarak baş etmiştir. Bugün tarih sayfalarında bu konu geniş olarak filmlere konu olacak kadar yaygınlaşmıştır.

Kızılderili Seattle’nin Amerikan Cumhurbaşkanına yazdığı mektuptan bazı pasajlarda bugün bile birçoğumuzun aklına gelmeyecek kadar derin bir felsefe ve doğa korumacılığı bulunmaktadır.

Diyor ki Kızılderili reis; belki vahşi olduğum için anlayamıyorum, ben ve halkım için önemli olan şeyler oldukça başka insan bir su birikintisinin çevresinde toplanmış kurbağaların, ağaçlardaki kuşların ve doğanın seslerini duymadıkça yaşamın ne anlamı, ne değeri olur? Biz Kızılderili’yiz ve anlamıyoruz. Biz Kızılderililer,  bir su birikintisinin yüzünü yalayan rüzgârın sesini ve kokusunu severiz. Çam ormanlarının kokusunu taşıyan ve yağmurlarla yıkanıp gelmiş meltemleri severiz.

Toprak satmamız için yaptığınız öneriyi inceleyeceğim, eğer önerinizi kabul edecek olursak bizim de bir koşulumuz olacak.  Beyaz adam bu topraklar üstünde yaşayan tüm canlılara saygı göstersin. Ben bir vahşiyim ve başka düşünemiyorum... Şu gerçeği iyi biliyorum. Toprak insana değil,  insan toprağa aittir. Ve bu dünyadaki her şey: bir ailenin bireylerini birbirine bağlayan kan gibi ortaktır ve birbirine bağlıdır.  Bu nedenle de:  dünyanın başına gelen her felaket, insanoğlunun da başına gelmiş demektir.

Toprak Kavramının Modern Bilime katkısı

İnsanın doğaya hakim olma sürecinde, bulduğu çanak-çömlek, tekerleğin keşfi, toprak işleme ve diğer buluşlar beraberinde bilginin entegrasyonu ve yazılı duruma geçişini zorunlu hale getirmiştir. Yerleşim yerlerinin oluşması kent yaşamı, mimarinin gelişimi, tarlaların ekilip dikilmesi, oluşan artı ürünün değerlendirilmesi ve yeni üretimin yapılması için bazı ek bilgilerin kullanımı zorunlu hale gelmişti. Bu bilgi başlangıçta şekillerle ifade edilen yazının ta kendisiydi. Sümerlerin toprak parçasını üçgen ve dörtgene bölerek ölçümler yaptığı yine kil tabletleri üzerine çizilen yazılı belgelerden anlaşılmaktadır.

Bilindiği gibi insanların dört mevsim tarım yaptığı verimli Nil kenarındaki araziler zaman zaman Nil'in taşması sonucu 80-100 km sağa ve sola taşmakta ve Nil'in getirdiği materyal kil, şilt ve kum birikintileri yüzeye düşmektedir. Her ne kadar gelen materyal iyi bir yetiştirme ortamı hazırlıyorsa da çiftçilerin tarlaları ve onların sınırları kaybolmaktadır. Zamanla toprak anlaşmazlıkları çıkmaktadır. Yüz yıllar süren bu tür sorunlar Öklitin geometrisini yaratır. Öklit çiftçilerin sınır anlaşmazlıklarının ve çözüm yollarını geliştirdiği Öklit bağıntı yardımı ile çözer.

Çanak yapımı gibi tuğla yapımının kullanıcı insana kazandırdığı özgür irade kullanımı insanın ev ve yerleşim yeri sağlamada yeni olanaklar yaratmıştır.

Tuğla mimarisi uygulamalı matematik bilimine de büyük bir katkıda bulunmuştur. Eşkenar dörtgen şeklinde yapılan tuğlaların yığındaki tuğla sayısı üç kenardaki tuğlaların sayısının çarpımı ile hesapladıkları bilinmektedir. İnsanlar bu anlamda artı değerlerini korumak için ‘anaforlar’ geliştirmişlerdir. Anaforlar halen günümüzde bazı bölgelerde kullanılıyor olması tarım toplumunun etkilerinin ne denli güçlü olduğunun bir göstergesidir. 

Mısır’da kent ekonomisinin gelişmesi beraberinde geometrik ilişkiler konusunda da bilgi gerektiriyordu. Ekilecek tohum miktarı için tarlanın alanının saptanması gerekiyordu. Vergi toplayıcı ne kadar vergi alacağını bilmek için tarlanın büyüklüğünü bilmesi gerektiği için kabaca alan hesapları geliştirmişlerdi. M.Ö 3000 yıllarında Sümerlerin tarlaların alanlarını her iki kenarını birlikte hesaplamasıyla bulunurlardı. Kısaca dikdörtgenin alanının doğru bulmak için doğru formülü kullandıkları anlaşılıyor (Gordon Child, 2001. Kendini Yaratan İnsan, Varlık yayınları). Mısır ve Babil’de tarlaların üçgen veya dörtgenlere ayrılarak hesaplandığı görülmekte fakat ölçek bilgisinin gelişmediği görülmektedir.

Kazanılan topraklarda meyve ağaçları ve bağlar zamanla tarım tekniklerinin geliştirilmesine ve bunların öğretilmesi gelişmiştir. Fakat nasıl ve hangi süreçlerden geçtiği tam bilinmiyor.

İnsanın bugün geliştirildiği teknoloji birikimi bir noktada geçmişte doğadan etkilenen ve sorun çözmeye dayalıdır. Mühendislikte yapı şekilleri tanımlamasında doğa ölçüleri ilkedir. Yer yüzeyi şekilleri, doğal objelerdirler.  Ayrıca ölçü birimlerine kullanılmasında yine doğa birimleri kullanılmıştır. Batının kullandığı ark, foot gibi ölçü birimleri ta ilk çağlarda kullanılan birimlerdir. Arazi ölçümlerinde ayak mesafesi, parmak ölçümü gibi kavramları ilk tarım toplumunun kullandığı kavramlardır. 

Tarımsal kaynakların korunmasına özen gösteren alternatif sistemlere geçilmesi gelecek nesillere yaşanabilir bir dünya bırakmanın hepimiz için ön koşul olmalıdır. Kaynak koruyucu tarımsal üretim modellerinin yaygınlaştırılması, yönlendirici politikaların uygulamaya alınması, yasal düzenlemelerin yapılması, teknik elemanların ve üreticilerin eğitilmesi geleceğimiz için önem arz etmektedir. Bu açıdan resmi kurumlar, karar verici merciiler kadar sivil toplum örgütleri, üretici birlikleri ve bizler yaşanılabilir bir çevre için bireysel sorumluluk taşımak zorundayız.

Sınırlı doğal kaynaklara sahip dünyamızda artan çevre kirliliği faktörleri artık çevreyi temizlemesini bilen yeni teknolojiler ve politikaları geliştirmek zorundayız. Plansız,  programsız, basit kar güdüsü ile hareket etmek yerine doğayı ve insanı ön plana alan sürdürülebilir bir yaklaşımla hareket etmek daha akılcı ve zorunludur.

Yararlanılan Kaynaklar

1.Revnakı Bostan (Güzel Bahçe). 1967.  Yazarı bilinmiyor, Abdi Özkök tarafından 16 yüz yılda yazıldığı belirlenen makaleyi Türkçeleştirmiştir. Tarım Bakanlığı Yayınları. Ankara

2. Nejat Bindoğan 1997. Bilim ve Ütopya. Sayı 38.

3. Orhan Hançerlioğlu, 1995. Dünya İnançlar Sözlüğü. İnkılap Yayınevi. İstanbul.

4. Ekrem Akurgal, 1987. Anadolu Uygarlıkları, Net Yayınları. S.104.

5. Carleton Coon (1962). Caravan: The story of the Middle East. New York. Holt

6. Shelton H. Davis, 1993. Indigenous Views of Land and the Environment’. 188 World bank Discussion paper. Washington. D.C.

7. Daniel Hillel (1994) Rivers of Eden. Oxford Universitey Press. 355 pp. New York.