TÜRKİYE’DE BİLİM YAPILABİLİYOR MU?

Prof. Dr. İbrahim ORTAŞ, iortas@cu.edu.tr

    Prof. Dr. Bahattin Baysal (CBT Sayı 1005) sayısında "Üniversite Sorunları: Vurun Abalıya" başlıklı yazısında benim zaman zaman e-posta aracılığı ile paylaştığım yazılarımda ağırlıklı olarak; üniversitelerimizin arzulanan bilim ortamını sağlayamadığını, bunun sorumlusu olarak başta siyasiler olmak üzere buraları şu veya bu şekilde yöneten akademisyenleri sorumlu görmemden rahatsız olduğunu ve bir yazımda "Türkiye'de Bilim Yapılmıyor" yargısını çıkararak durumu kaosa sürükleyen yaklaşımlar içinde olduğumu belirtiyor.

Hocam; kızdığı kişilere adeta "sen kaç kuruşluk adamsın" dercesine "benim yüz küsur senin 7 veya 14 tane yayının var, senin konuşma hakkın yok" demeye gelen ifadeler kullanıyor. Ancak 50 yıllık geçmişi ile 20 yıllık geçmişi olanı kıyaslayarak "ben senden daha çok yayına sahibim, sen çapın kadar konuş" dersek, yarın bir başkası çıkar "ben senden daha fazla yayın yaptım sen konuşma" der. Yada batıdan bir üniversite çıkar: "Siz kimsiniz?" der. Bunun bir mantığı da yok, kimseye faydası da yok.

Sanırım işin doğrusu, birilerini değerlendirirken belirli kriterlere göre, bulunulan konum, eldeki maddi ve manevi olanaklar çerçevesinde ortalama bilim insanı başına verimliliğe göre değerlendirmemiz gerekir. Ayrıca kişi başına yıllık üretim hesaplarının yapılmasını bütün ulusal ve uluslararası kriterler ölçeğinde karşılaştırılmasının ayrıca yararlı olacağı kanısındayım.

"İşimizi iyi yapalım" anlayışınıza katılıyorum. Ancak koşulları ve ölçütleri doğru belirleyerek.

Ölçütlerimiz Neler?

Buradaki amacım polemik yapmak değil, gerçekten "Türkiye'de bilim yapılıyor mu?" sorusunu yeniden açıklamak, bilim, felsefe ve sanat yapılabilmesini ölçebilmemiz için her şeyden önce ölçütlerimiz olması uygun olacaktır. Bu ölçütler arasında ilk aklıma gelenler

  a. Yayın sayısı,

  b. Yayınlara atıf sayısı,

  c. Yayınların teknolojiye dönüşmesi,

  d. Patent sayısı,

  e. Yetiştirilen öğrenci sayısı,

  f. Bilim kişilerinin toplumu aydınlatma düzeyi,

  g. Yayınlanan kitap ve diğer yayınlar toplamı,

  h. Düzenlenen konferanslar vbg. etkinlikler düzeyi,

  i. Yetiştirdiği öğrencilerin uluslararası alanda iş bulma şansı,

  j. Bilimsel buluşların ve araştırmalarla toplumsal sorunların çözülmesi ve kalkınma arasındaki ilişki.

 Bu ölçütler açısından hem Türkiye'nin en iyi öğrencilerin tercih ettiği üniversiteler olma özelliği taşıyan, hem kadro açısından avantajlı konumda olan, hem tarihi olarak daha eskiler arasında yer alan, hem de TÜBİTAK ve DPT kaynaklarının önemli kısmını kullanmak gibi “taşraya” göre daha şanslı konumda bulunan Ankara, İstanbul, ve İzmir gibi büyük üniversitelerimizin toplandığı alanlar bile yetiştirdiği insan kaynağı, ürettiği proje ve yarattığı katkı payı ile sorgulanması gerekiyor. Üniversitelerimizin ortalama bilim insanı başına düşen değerlerini belirleyelim,

Üniversitelerin devletten aldıkları maddi destek başına ürettikleri değere bakalım. Gelişim endeksleri ile yayın endeksleri arasındaki ilişkilere bakalım. Ülkenin aydınlanma sürecinde açılan üniversitelerimizin Köy Enstitüleri kadar bile etkisi olmuş mu, onlara bakalım.

Yurtdışı Yayın Her Şey Değildir

Daha önce bu konu ile ilgili yazdığım yazıda Türkiye'nin kişi başına milli geliri ile artan yayın sayısının negatif ilişki verdiğini rakamlar ile belirttim. Ülkemizde indekslere giren makalelerin sayılarının artış trendine baktığımızda açık ve net olarak görülecektir ki YÖK'ün akademik aşama için yayın koşulunu getirmesi ile birlikte artan bir uluslararası yayın patlaması olmuştur. Daha öncede yazdım, bugün artık ölçü "ne kadar çok yurtdışı yayının var değil, yayınların taşıdığı bilgi ne kadar pratiğe aktarılıyor".

Türkiye insanın ortalama eğitim düzeyi ile yaşam standartları arasına ciddi bir ilişki mevcuttur. Milyonlarca yetişkin genç karanlık bir tünelde sınav maratonu sokularak telef edilmektedir.

Bilim Yayın Sayısı İle Değil Bilim Felsefesi ve Politikası ile Yapılır

Bugün bu ülkede bilim yapmanın salt makale yapmakla sınırlı olamayacağının bilincindeyim. Bilim yapmanın başlı başına bir felsefi tartışma ortamı işi olduğunu siz de kabul edersiniz sanırım. Bu ülkenin ilk, orta ve yüksek eğitim sisteminin çalışmadığı ve arzulanan öğrenme ortamının yaratılamadığı, üniversitelerin evrensel anlamda birer bilim sanat felsefe ortamı oluşturamadıkları aşikar. Bugün ülkemizdeki üniversitelerin olayları ve olguları felsefi boyutta tartışacak eksenden yoksun olduğunu hep berabere yaşayarak görüyoruz.

Bilim politikalarının olmaması ve yanlış yönetilmeleri nedeniyle üniversiteler vizyonsuz, misyonsuz ve hedefsiz okyanuslarda kürek çekmektedirler. Bu nedenden dolayı hiçbir üniversitemizde performansa dayalı verimlilik analizi yapılmıyor. Ders işleyişi ile ilgili hiçbir geri bildirim alınmıyor, eğitim öğretim öğretme merkezli ve ek ders anlayışı ile okul düzeyine indirgenmiş durumdadır.

Üniversiteleriniz bilim politikalarının olmadığını, buna bağlı olarak akademik kadrolarını doğru olarak sağlayamadıkları artık hepimizin bilgisi dahilindendir. Üniversitelerin fidanlıkları olan araştırma görevlilerinin doğru dürüst en iyiler arasında alamadığımız bir durumda ne tür bir bilimsel başarı ve kalite bekleyebiliriz.

YÖK Yasasından kaynaklanan yönetim sorunu bulunmaktadır

Yıllarca ülkemizde iyimserlik pompalayan politikacıların "iyi bir şey ise biz yaparız" anlayışı ile idare ettikleri ülkemizin eğitim sistemi ve bunun diğer yansımaları ortada. Ahmet Cemal, “Odak Noktası” köşesinde belirttiği gibi, bugün artık çok az istisna dışında, kimi yönetim kadrolarınca, başta siyaset, eğitim ve bilim kurumları olmak üzere adeta küçük birer padişahlık zihniyetiyle yönetiliyor: Bilim kurumları akıldan, bilimden ve eleştirel düşünceden uzaklaşmış birer anlamsız ve işlevsiz seçim sistemi anlayışından dolayı belediyeler gibi yönetiliyor.

Üniversitelerde Bilim Yapılamamaktadır

“Arkadaş, sizin bilim yapmamanız için elinizi kolunuzu bağlayan mı var” diyor hoca. EVET VAR HOCAM. Uluslararası kongrelere sunulu olarak davet edildiğim halde katılamıyorum. Bilimsel makalelerimin yazışma ve posta ücretlerini kendim karşılıyorum. Ar-Gör yok, teknik personel yok, alt yapı sorunları ortada. Üniversitelerin ve TÜBİTAK’ın kaynakları sınırlı. EVET HOCAM, TÜRKİYE'DE BİLİM YAPILMAMAKTADIR. İstisnalar dışında bir çok araştırma kurumunda temel bilimlere katkıda bulunacak, ülkenin sorunlarına  çözüm üretecek felsefi düşünce oluşturacak stratejik proje üretmekten çok gerideyiz. Doğru dürüst seminerlerin yapılmadığı, insanların bir birleri ile yarışmadığı ve tartışmadığı ortamlarda bilim yapılır mı? Yönetimlerin benimsediği görüşlerin ötesindekilerin yasak ve zararlı kabul edildiği ortam bilim ve üniversite ortamı olabilir mi? Böyle ortamlarda bazı rutin ölçümler yaparak üçüncü derecede bilim yapmaktan öteye bir şey yapmadığımızı  üzülerek söylemek zorundayım.

Üniversitelerin ülkenin aydınlanma sürecindeki yeri tartışılmıyor.

İkincisi ise üniversitelerin de sorumlu olduğu ülkenin gericileşme sürecidir ki, bugün her aydınlık düşünce “tehlike” olarak algılanmakta, hükümetler de işlerine gelmediği zaman kamu bütçeleri üzerindeki hakimiyetleri nedeniyle üniversiteleri kıskaca alabilmektedir. Bugün hızla ekseni muhafazakarlığa kaydırılan Türkiye'de (Kalaycıoğlu ve Çarkoğlu, 2006) artan işsizlik, yoksullaşma, iç göç ve yolsuzlukların yarattığı toplumsal sorunlar kimsenin dikkatinden kaçmıyor. Daha önce bu konu ile ilgili  yazdığım yazıda Türkiye’nin kişi başına milli geliri ile artan yayın sayısının negatif ilişki verdiğini rakamlar ile belirttim. Son olarak Türkiye Avrupa’nın en fakir ikinci ülkesi. Bilim yapan bir ülkede bilimin toplumsal refaha yansıması nedir diye sormak zorundayız. Bugün hızla ekseni kaydırılan ülkenin artan işsizlik, yoksullaşma,iç göç ve yolsuzlukların yarattığı toplumsal sorunlar kimsenin dikkatinden kaçmıyor. Üniversiteler olarak toplumun hangi sorununa eğildik ve fikir ürettik?

Sayın hocam gibi sınırlı sayıda yurtdışında eğitim görmüş, elindeki olanakları iyi değerlendirerek önemli derecede yayın yapan çok saygın hocalarımız vardır. Özellikle de temel bilimlerin kimya, biyoloji ve tıp alanında yüz civarında makale yazan bilim insanı vardır. Bahattin hocamı da YÖK, TÜBİTAK, TÜBA’daki çalışmalarından ve zaman zaman CBT dergisindeki yazılarından tanıyorum. Ancak Türkiye’de yayın yapmak bilimin geliştiğinin bir göstergesi değildir.    

Yurtdışı Yayın Tek Başına Her şey Değildir

Maalesef ülkemizde yapılan yayınlar; ülkenin herhangi bir sorununa çözüm getirmekten çok, çoğunlukla akademik aşama yapmak için, kısmen de literatüre girmek ve kendine bir yer edinmek için yapılmaktadır. Varsa yoksa yurtdışı yayın yönünden ilerliyoruz. Bugün bilimsel makalenin çoğaldığı bilinmektedir. Türkiye endeksli yayın sıralamasında 20 sırada. Çok güzel, ancak bilime olan katkımız % 1 çıvarında. Bir birimizi kandırmayalım. İstisnalar dışında, akademik aşama yapmanın ötesinde bilimsel makale yayınlanamıyor.

Ülkemizde indekslere giren makalelerin sayılarının artış trendine baktığımızda açık ve net olarak görülecektir ki YÖK’ün akademik aşama için yayın koşulunu getirmesi ile birlikte artan bir uluslararası yayın patlaması olmuştur. Sayın Baysal da bileceklerdir ki akademik aşama için yapılan yayınların büyük çoğunluğu, üçüncü dünya ülkelerinde C ve B+B sınıfı dergilerde para ile bastırılmaktadır. Sonra yapılan yayınlara içerik olarak bakıldığında insanın dilini ısırtacak düzeyde metot yanlışlıkları ve anlamsız ilişkiler bulunmaktadır. Her yurtdışında yapılan yayın iyi, kendi dilinde yapılan yayınlar işe yaramaz anlamına gelmez. Maalesef ülkemizde son yıllarda yayın denilince akla yabancı dilde yazılan makaleler gelmektedir. Türkçe yapılan yayınlar dikkate alınmamaktadır. İçinde yaşadığımız bilim ortamında yaptığımız araştırma sonuçlarını ilgi alanına göre ulusal ve uluslararası ölçekte yayınlanmak zorundadır. Amerika’da da yapılan çalışmaların hepsi SCI dergilerinde yayınlanmıyor. Yabancı dildeki yayınlardan Türkiye halkı ve öğrencilerimiz yeterince yararlanamıyor, bunların Türkçe’de de yapılması gerekiyor…

Daha öncede yazdım, bugün artık ölçü “ne kadar çok yurtdışı yayının var değil, yayınların taşıdığı bilgi ne kadar bilgi pratiğe aktarılıyor”. Ben başta kendi çalışmalarımı eleştirerek kendimizi gerçek sürece taşımamız gerektiğini belirtim. Maalesef ülkemizde yapılan yayınalar; ülkenin herhangi bir sorununa çözüm getirmekten çok, çoğunlukla akademik aşama yapmak için, kısmen de literatüre girmek ve kendine bir yer edinmek için yapılmaktadır.

 “Bilim ağalarının” genç araştırıcıların ürettiği makalelere adlarını yazarak veya verilerini kullanarak çok sayıda makale sahibi oldukları da biliniyor. Akademik aşamaya endeksli yayın anlayışı bilim ettiğini artık zorlar duruma gelmiştir. Benim etik anlayışıma göre, kimsenin sırtına basmamak kaydı ile, her bilim adamı yılda bir yayın yapabilir, bir kongreye katılabilir ve ortak bir yayında yer alabilir. Gerisini gerçekten tekrarlardan mı ibaret diye araştırmak gerekir. Eğer herkes yılda bir yayın yapsa, bile bugün ülkemiz bulunduğu ortamdan çok daha ileride olacaktır.

Ben bu durumu sorguluyorum.

Bilimsel Makale Üretmek Büyük Fedakarlık İster

Kaldı ki, bugün yayın yapmak için kişiyi zorlayan bir mekanizmamız var mı? Yaptığım yayınların posta ücretini kendim ödüyorum. Fotokopi ücretini kendim ödüyorum, kendi telefonumu kendim ödüyorum, hizmetli olamadığı için evimden süpürge getirtip odamı ve laboratuarımı kendim bir fiil temizliyorum.

Bugün Türkiye’de bilimin yapılamadığının en önemli göstergelerinden biri de projelere verilen mali destektir. Yüksek lisans projelerinin 2 bin YTL, Doktora için 4 bin YTL, ve münferit proje için 8 bin YTL uygulaması ile ne yapılabileceğini hep beraber karar verelim. Tamamına yakını yurtdışında ithal edilen kimyasalların gr fiyatı ortada. Yeni doktoralı birisinin hiçbir destek görmeden kendi labaratuvarını kurması, binlerce dolarlık ekipmanları alması, kendisini ispatlayacak veri üretmesi ve bunları uluslar arası alanda yayınlaması sanırım çok kolay değildir. Maalesef bu zorluklardan dolayı bugün bilim yuvalarında genç bilim adamlarının öz güvenle gelişmeleri kolay olmamaktadır.

Son yıllarda yürütülen personel politikası nedeniyle birçok laboratuvarda teknik personel yokluğu yanında asistan olmadığı için işlevsiz kaldıklarını söylemek abartılı olmayacaktır. Üniversitelerin fidanlıkları olan Araştırıma Görevlilerinin alınamaması bilimin can damarlarının kesildiğinin en önemli göstergesidir Araştırma Fonlarının işleyiş mekanizması bilim adamlarının esnekliğini sınırlamış durumdadır. Küçük bir cihazınız bozulsa bunun onarımı  bazen bir yılı bulabilmektedir. Labaratuvarların hiçbir bütçesinin olmaması yüzünden, kırılan bir camın tamirini bile çoğu zaman kendi cebinizden karşılamak zorundasınız.

Bilim Adamları ve Aydınlar Sorumludur

Amacım kendimi tanıtmak değil ancak bilgi verilecekse doğru verilmesi gerekir. Anadolu’nun yoksul bir ailesinin çocuğu olarak bu toplumun verdiği vergiler ile yurtiçinde ve dışında okuma olanağı kazanmış bir insan olarak kapasitemizi kullanamadığımızı ve yapabileceklerimizi yapamadığımızı, ülkemizin iyi yönetilemediğini, eleştirel ve yaratıcı düşüncenin oluşturulamadığını görüyor ve buna üzülüyorum. Dolayısıyla sorun odaklı düşüncelerimi değişik platformlarda açıklamaya çalışıyorum. Her bilim insanın ve aydının bugün bu ülkenin içinde bulunduğu durumdan kendisini sorumlu tutulması gerekir. Yarin tarih insanlığı sorguladığından ilk sorgulanması gerekenler, şuur sahibi üniversiteler ve onların kadrolarıdır. Sıradan, Anadolu’nun eğitilme olanağı bulamamış, yurttaş bilinci gelişmemiş biraz da geleneksel değerleri nedeniyle muhafazakarlaşmış ve bazen de bir kilo şekere bir ülkenin kaderini belirleyecek oy kullanabilir. Yinede bu ülkenin geri kalmışlığında feodal siyasiler değil bizler sorumluyuz. Ben bu anlayışla kendimi sorumlu tutuyorum

Bugüne kadar değişik gazete ve dergilerde onlarca Türkiye'de bilimin yapılmadığını gösteren ve ülkenin yaşama bütünsel bakamam sorunu olduğunu belirten makale yazdım. Kendimde bunun mücadelesini veren onlarca makale yazdım. Ben de bu ülkenin içine sürüklendiği sürecin bir yansıması olan her bir yanlışı, yaşım ve bilgimin müsaade ettiği günden bu yana, akıl ve deneyimlere dayalı olarak anlatmaya çalışıyorum.

Eleştiriyi Olumsuzlamak Üniversite Anlayışımızı Gösteriyor

Hocamın bakış açısının şahsi olduğunu sanmıyorum, daha önce yazığım yazılar hakkında düşüncelerini açıklayan çok sayıda kişi bu düşüncelerimin Ankara ve İstanbul üniversitelerinden gelmesini beklediklerini, bu tür göndermelerinde İstanbul, Ankara’dan Anadolu üniversitelerine bakış anlayışlarını görüyorum. Ayrıca hepsinden önemlisi sayın Baysal “aynı yazıda “Yanlış Tanı Yanlış Yargı “ ifadesinde “YÖK’ü eleştirmeyin” diyerek ne demek istediğini belirtiyor. Ancak bugün ülkemiz eğitimin geldiği durum ortada.

Herkes İşini İyi Yapsın

Sanırım işin doğrusu, herkesin belirli kriterlere göre, bulunduğu konum, eldeki maddi ve manevi olanaklara göre değerlendirmemiz gerekir. "İşimizi iyi yapalım" anlayışınıza katılıyorum. Ben de bu ülkenin içine sürüklendiği sürecin bir yansıması olan her bir yanlışa, yaşım ve bilgimin müsaade ettiği günden bu yana, akıl ve deneyimlere dayalı olarak anlatmaya çalışıyorum. Üniversiteleri ortaokula dönüştüren hiçbir süreci alkışlamadım. Hatta sizin yaşınızdaki hocalarıma, eski rektörlerime "neden YÖK'e karşı çıkmadıklarını, neden bilim kuruluşlarını savunmadıklarını" soruyorum. 

Üniveriteler'de Gelenekler Kayboluyor

Hepsinden önemlisi sayın Baysal tarafından "töre" olarak adlandırılan ancak doğrusu üniversite ortamı ve geleneğinin hızla kaybolduğu görülüyor. Bugün üniversitelerde başlıca değer; okumak, bilimsel makale üretmek, yeni bir düşünce oluşturmak değil, aksine idari bir kadroya gelmek, bir komisyona seçilmek, yöneticilerin etrafından küçük çıkarları için pervane olmak, lojmana girmek, asistan kadrosu almak. Bunun nedeni de maalesef bilim ve düşünce yerine "adama ve güce" oynamak ve bunların yarattığı zincirleme bozunumlardır. Maalesef bugün YÖK yasasından kaynaklanan merkezi anlayışın kuruluşundan bugüne bu olumsuz gidişte önemli bir payı ve sorumluluğu var. Bugün artık çok az istisna dışında, kimi yönetim kadrolarınca, eğitim ve bilim kurumları küçük birer padişahlık zihniyetiyle yönetiliyor: Bilim kurumları akıldan, bilimden ve eleştirel düşünceden uzaklaşmış birer belediye gibi yönetiliyor. Bütün bu süreç üniversiteleri ve özelde de bilim yapmayı rafa kaldırmıştır. Birimlerde bilim yerine TV programları ve futbol konuşuluyorsa, üç yıl ara ile üniversiteler belediye seçimleri gibi kamplara bölünüyorsa, öğrenciler neredeyse bütün karar süreçlerinden dışlanmışsa, orada bilim coşkusu beklenilmemelidir.

Pek çok fakültedeki öğrenci/öğretim elemanı oranlarına ve ders yüklerine baktığımızda, “derslerin sağlıklı yürütülebilmesi bile başarı sayılsa gerek” diye de düşünmeden edemiyor insan. Doktoralı bir öğretim elemanının aldığı maaş, bekçi maaşı kadar. Kamu kaynaklarından alınan pay ile yapılan iş arasındaki dengeye de bakmamız gerekiyor herhalde.

Bilimsel Araştırma Alanları Birbirinden Üstün Değildirler

Sayın hocam diğer yandan da “Tarım Fakültesi” ve “Toprağa atılan bazı gübreler” diyerek bilimsel alanlarını küçümsüyor. Bugüne kadar çalıştığım alanı ve bilimselliğimi tartışma konusu yapmadım, bundan sonrada yatırmayacağım. Kaldı ki özgeçmişim ve ürettiğim çalışmalarımın gerçeği yansıtıp yansıtmadığı da ortada. Yaşam bir bütündür ve her alan bilimsel olarak çalışmaya değer niteliktedir. Her meslek kutsaldır. Eğer çöpçü olmasa etrafta pislikten geçilmez. Hepimiz şu veya bu şekilde hayata katkıda bulunmak zorundayız. Bilimsel olarak çalıştığımız alan da biyoloji ve kimya biliminin uygulama alanlarıdır. Birbirimizin alanını küçümsersek, bu aynı zamanda kendimizi,. öğrencilerimizi ve insanımızı küçümsemek anlamına gelir. Kaldı ki bugün Fen Lisesi mezunlarının prensipte gitmeleri gereken Fen Fakültelerine gitmedikleri görülüyor, buralarda bir yanlış yok mu?

Gübreler toprağa atılan bir ürün değil.

Sayın hocam, bildiğiniz gibi gübre; asit ve bazlardan oluşan bir kimyasal bileşik. Toprağa da atılmıyor. Kimyasal bir ürün olduğu için bitki kök derinliğine uygulanarak topraktaki partiküllerin yüzeylerindeki diğer kimyasallarla redaksiyonu ile toprakta tutularak zamanla bitkilere gereksinim duydukları besin elementlerini bitkiye sağlaması işlevini görüyor. Çalışma alanım, bitki kökleri ile simbiyotik ilişki içinde olan ve bitkiye besin elementi kazandıran mikroorganizmaların çalışma mekanizmalarının belirlenmesi, ekolojimizde bulunan yararlı mikroorganizmaları doğada izole etmek, yeniden çoğaltmak ve bitkisel üretimde kullanmaktır. Rizosfer (kök ve kök çevresi biyolojisi ve kimyası) ve Toprak Biyoteknolojisi labaratuvarlarının sorumlusuyum. Laboratuvarlarımda temelde topraktan insana besin elementi dinamiğinin dengeli sağlanması konusunda çalışmalar yapılmaktadır. Ekolojik tarımın temel felsefi mekanizmaları ile çalışılmaktadır. Kaldı ki bugün toprağa atılan gübreler ile dünya gıda üretimi üç katı artış sağlamıştır.

Sonuçta sebebini tek tek tartışabiliriz ama eğer soru "Türkiye'de bilim yapılabiliyor mu?" ise, yanıtı pek parlak bulunmuyor. Sorumlularını ise ülke ve üniversite üst yönetimlerinden başlayarak tek tek ortaya koymamız gerekiyor.