Türkiyede’ Bilim Yapılabiliyor mu Yapılamıyor mu?

Prof. Dr. İbrahim Ortaş

Prof. Dr. Bahattin Baysal (CBT Sayı 1005) sayısında üniversite Sorunları: Vurun abalıya başlıklı yazısında benim zaman zaman e-posta aracılığı ile paylaştığım yazılarımda ağırlıklı olarak üniversitelerimizin arzulanan bilim ortamını sağlayamadığını ve bunun sorumlusu olarak başta siyasiler ve bununla berber buraları şu veya bu şekilde yöneten biz akademisyenlerin sorumluluğunu vurgulayan yazılarımda dile getirdiğim sorunlardan rahatsız olduğunu ve benim bir yazımda “Türkiye’de Bilim Yapılmıyor” yargısını çıkararak Kaosa sürükleyen yaklaşımlar olarak algılıyor.

Hocamın kızarak Internet ortamında benim hakkımda edindiği bilgi hemen belirteyim doğru değil.

Bilim yapmanın ölçütü nedir. Ulusal arası ve ulusal ölçütler nelerdir.

Yayın sayısı,

Yayınların atıf alması,

Yayınların teknolojiye dönüşmesi,

Patenet sayısı,

Yetiştirilen öğrenci sayısı,

Üniversiteye kazandırılan para,

Bilim adamalarının toplumu aydınlatma süreci

Yayınlanan kitap ve diğer yayınlar

Düzenlenen konferanslar vs.

Yetiştirdiği öğrencilerin uluslar asrı alanda iş bulma şansı nedir?

Eğer yine tartışacak ise, Türkiye'nin en iyi öğrencilerin gittiği üniversiteler, TÜBİTAK ve DPT kaynaklarının önemli kısmını kullanan üniversitelerimizin Dünya kriterleri karşılaştırırsak yetiştirdiği insan kaynağı, ürettiği proje ve yaratığı katkı payı ile sorgulanması gerekir.

Varsa koyalım ortaya bilimin yapıldığının ölçütlerini. Ve ortalama bilim insanı başına düşen değerleri belirleyelim, Üniversiteleri devletten aldıkları maddi destek başına ürettikleri bakmak gerekir. Tek tek üniversiteleri ve öğretim üyelerini, kimler bu kriterlere uyuyor kimler uymuyor bakılabilir. Ancak ben senden daha çok yayına sahibim sen çapın kadar konuş dersek yarın bir başkası çıkar ben senden daha fazla yaptım sen konuşma der. Bunun mantığı da yok kimseye faydası da yok.

Ülkemizde bugünkü hali ile bilim yapma ortamın olmadığını belirten yazıma hocamın kızarak benim hakkımda topladığı veya edindiği istihbarat bilgisi doğru olmadığını belirteyim.

Amacım kendimi tanıtmak değil ancak bilgi verilecekse doğru verilmesi gerekir. Anadolu’nun yoksul bir ailesinin çocuğu olarak bu toplumun verdiği vergiler ile yurtiçinde ve dışında okuma olanağı kazanmış bir yurtsever insan olarak dışarıda gördüklerim ile içeride de gördüklerimi karşılattırdığımda insan kapasitemizin yapabileceklerini yapmadığını, ülkemizin iyi yönetilemediğini, başta eğitime bir sistematik bakış açısı kazandırılmasını belirtmek için Doktoramı yurtdışında tamamladıktan sonra bilimsel çalışmalarım yanında sorun odaklı düşüncelerimi değişik platformlarda açıklamaya çalışıyorum. Şu ana kadar değişik ülkede 27’si uluslararası, 8 ulusal kongreye katıldım, toplam 16 SCI’ sı indekse giren hakemli dergilerde 13 ulusal hakemli dergide, 45 uluslararası düzeyde yabancı dilde bildiri ve poster sunumu proceediglerde yayınladı, 49 ulusal toplantıda sunulan makale, 4 ders notu iki uluslararası kitap bölümü 7 DPT TÜBİTAK projesi, 21 diğer ulusal proje yanında iki COST projesini Türkiye’yi temsilen tamamladım. 5 Ulusal ve ulusal arası toplantı düzenledim, Çok sayıda konferans, panel, TV, Radyo konuşması yanında çalışma alanım ile ilgili 37 popüler yazı ve 149 adet çoğunluğu üniversite sorunları ve eğitim üzerine yazı yazarak hocamın çalışma hayatı kadarlık yaşımda karınca kaderince katkıda bulunmaya çalışmaktayım.

Belirttiğim gibi kendimi tanıtmak değil ancak doğru bilgi vermektir. Hocam 1950 yılında doktorasını bitirmiş, ben 1995 yılında doktoramı bitirdim. Kişi başına yıllık üretim hesaplarının yapılmasını bütün ulusal ve uluslar asrı kriterler ölçeğinde karşılaştırılması yaralı olur kanısındayım.

Bu ülkenin ilk orta ve yüksek eğitim sisteminin çalışmadığını ve arzulanan öğrenme ortamının olmadığı, öğrencilerimizin istenilen nitelikte donanımlı olarak mezun olmadıkları aşikar. Üniversiteler bugün evrensel anlamda birere bilim sanat felsefi ortam yaratamadıkları ortada.

Hemen belirteyim EVET TÜRKİYEDE BİLİM YAPILMAMAKTADIR  . Bu konuda kesin konuşuyorum. Sayın hocam gibi sınırlı sayıda yurtdışında eğitim görmüş, elindeki olanakları iyi değerlendirerek önemli derecede yayın yapan çok saygın hocalarımız vardır. Özelliklede temel bilmelerin kimya, biyoloji ve tıp alanında yüz civarında makale yapan bilim insanı vardır. Bahattin hocamı da YÖK, TÜBİTAK, TÜBA’daki çalışmalarından ve zaman zaman CBT dergisindeki yazılarından tanıyorum. Ancak Türkiye’de yayın yapmak bilimin geliştiğinin bir göstergesi değildir. Daha önce bu konu ile ilgili  yazdığım yazıda Türkiye’nin kişi başına milli geliri ile artan yayın sayısının negatif ilişki verdiğini rakamlar ile belirtim. Son olarak Türkiye Avrupa’nın en fakir ikinci ülkesi. Bilim yapan bir ülkede bilimin toplumsal refaha yansıması nedir? Diye sormak zorundayız. Bugün hızla ekseni kaydırılan ülkenin artan işsizlik, yoksullaşma, artan iç göçün yaratığı toplumsal sorunlar kimsenin dikkatinden kaçmıyor. Üniversiteler olarak toplumun hangi sorununa üniversiteler olarak eğildik ve fikir ürettik.

Ülkemizde indekslere giren makalelerin sayılarını artış trendine baktığımızda açık ve net olarak görülecektir ki YÖK’ün akademik aşama için yayın koşulunu getirmesi ile birlikte artan bir uluslar arası yayın patlaması olmuştur. Sayın Baysal da bileceklerdir ki akademik aşama için yapılan yayınların büyük çoğunluğu, üçüncü dünya ülkelerinde C ve B+B sınıfı dergilerde para ile batırılmaktadır. Sonra yapılan yayınlara içerik olarak bakıldığında insanın dilini ısırtacak düzeyde metot yanlışlıkları ve anlamsız ilişkiler bulunmaktadır. Her yurtdışında yapılan yayın iyi kendi dilinde yapılan yayınlar işe yaramaz anlamına gelmez. Maalesef ülkemizde son yıllarda yayın denilince akla yabancı dilde yazılan makaleleri gelmektedir. Türkçe yapılan yayınlar dikkate alınmaktadır. İçinde yaşadığımız bilim ortamında yaptığımız araştırma sonuçlarını ilgi alanına göre ulusal ve uluslararası ölçekte yayınlanmak zorundadır. Amerika da da yapılan çalışmaların hepsi SCI dergilerinde yayınlanmıyor. Bizlerde zaman zaman yaptığımız yayınları öğrencilerimiz için Türkçe yapılması gereklidir..

Daha öncede yazdım, bugün artık ölçü ne kadar çok yurtdışı yayının var değil, ne kadar yayınların içindeki bilgi pratiğe aktarılmaktadır. Ben başta kendi çalışmalarımı eleştirerek kendimizi gerçek sürece taşımamız gerektiğini belirtim.  Maalesef ülkemizde daha önce yazmıştım yapılan yayınalar ülkenin herhangi bir sorunun çözümden çok, akademik aşama yapmak için kısmen de literatüre girmek ve kendine bir yer edinmek için yapılmaktadır.

Türkiye bilimsel yayın sıralımsında 22 sırada bunu hepimiz alkışlıyoruz. Ancak bilime katkısı yüzde bir çıvarında. Ulusalar arası endekslerde atıf alan yayın sayısı yönünden %0.1 düzeydedir.

Hocamın bakış açısının şahsi olduğunu sanmıyorum, daha önce yazığım yazılar hakkında çok sayıda düşüncelerini açıklayan kişi bu düşüncelerimin Ankara ve İstanbul üniversitelerinden gelmesini beklediklerini, bazı kişilerin bir Anadolu üniversitesi olan Çukurova Üniversitesi'ninden İbrahim Ortaş hocanın yazısı diye İstanbul, Ankara’dan taşra üniversitelerine bakış anlayışlarını görüyorum. Ayrıca hepsinden önemlisi sayın Baysal “aynı yazıda “Yanlış Tanı Yanlış Yargı “ ifadesinde YÖK’ü eleştirmeyin diyerek ne demek istediğini belirtiyor. Ben YÖK’ün kuruluş yıldönümünde YÖK’den kaynaklanan sorunları yazığımda bazı dairelere sıkışmış kişilerden rahatsızlık belirtileri duydum. Ancak bugün ülkemiz eğitimin geldiği durum ortada.

Sayın hocam bildiğiniz gibi gübre asit ve bazların bileşimde oluşan bir kimyasal bileşik. Toprağa da atılmıyor. Kimyasal bir ürün olduğu için toprağa bitki kök derinliğine uygulanarak topraktaki partiküllerin yüzeylerindeki diğer kimyasallarla redaksiyonu ile toprakta tutularak zamanla bitkilere gereksinim duydukları besin elementlerini bitkiye kimya biliminin temel yasalları ile alınması sağlanır. Gübreler toprağa atılan bir ürün değil.

Kaldı ki ben toprağa atılan bazı gübreler ile de doğrudan çalışmıyorum. Çalışma alanım bitki kökleri il simbiyotik ilişki içinde olan ve bitkiye besin elementi kazandıran mikroorganizmaların çalışma mekanizmalarının belirlenmesi, ekolojimizde bulunan yaralı mikroorganizmaları doğada izole etmek yeninden çoğaltmak ve yeniden bitkisel üretimde kullanmaktır. Rizosfer (kök ve kök çevresi biyolojisi ve kimyası) ve Toprak Biyoteknolojisi labaratuvaralrının sorumlusuyum. Laboratuvarlarımıda temelde topraktan insana besin elementi dinamiğinin dengeli sağlanması konusunda çalışmalar yapılmaktadır. Ekolojik tarımın temel felsefesi mekanizmaları ile çalışılmaktadır.

Yaşamın her alanı bilimsel olarak çalışılmak zorundadır. Her meslek kutsaldır. Eğer çöpçü olmasa bu ülke pislikten geçilmez. Hepimiz şu veya bu şekilde hayata katkıda bulunmak zorundayız. Kadı ki bilimsel olarak çalıştığımız alanda biyoloji ve kimya bilimi temelde işlenmektedir. Birbirimizin alanının küçümsersek, bazı melekler biz çok para kazanıyoruz, diğerleri bizden daha düşük düzeyde dikkate alınamaz duruma gelinir. Bu anlayış bugün Fen lisesi mezunlarının prensipte gitmeleri gereken Fen Fakültelerine gitmedikleri görülmektedirler.

Sayın hocamın kızdığı kişilere adeta “sen kaç kuruşluk adamsın” dercesine benim yüz küsur senin 7 veya 14 tane yayının var, senin konuşma hakkın yok diyor.

Ayrıca bugün çok bilimsel makalenin yapıldığı bilinmektedir. Sonlarda “Bilim ağalarının” genç araştırıcıların ürettiği verileri yazarak çok sayıda makale sahibi oldukları da bilinmektedir. Benim ettik anlayışıma göre, her bilim adamı yılda bir yayın yapabilmeli, bir kongreye katılabilmeli ve ortak bir yayında yer alabilir. Gerisini araştırmak gerekir. Eğer herkes yılda bir yayın yapsa bile bugün ülkemiz bulunduğu ortamdan çok daha ileride olacaktı.

“Arkadaş, sizin bilim yapmamanız için elinizi kolunuzu bağlayan mı var” diyor hoca. EVET VAR HOCAM. 22-26 Temmuz tarihleri arasında kendi konusunda Dünyadaki en büyüklerinden olan 5. Uluslararası Mikoriza kongresine (Granada İspanyada yapılacak) konuşmacı olarak davet edildim. Ayrıca öğrencilerim ve benim adıma üç adet de poster sunumumuz var. Bu kongreye katılacak destek bulamıyorum. Hocam yıllarca TÜBİTAK’ta YÖK ve TÜBA’da görev aldı. TÜBİTAK’ın verdiği destek sınırlı ve sürelidir. Geçen sene Çin'de bir kongreye konuşması olarak katıldığım için TÜBİTAK bu yıl destek sunamıyor. Üniversitelerin durumu ortada. Eğer bugün bilim adamı yılda bir ulusal ve uluslar arası toplantıya katılacak destek bulamıyorsa, kongre toplantı düzenleyemiyorsa, bir bilim adamı misafiri minimum yiyecek ve barınma giderlerini karşılayamıyorsa orada bilimin yeşermesi beklenilmelidir. Bilim taktir edilmediği yerden göçer gider.

Bugün artık bizim gibi ülkelerde gelen adaylara kolay kolay ORAL sunu vermiyorlar. Uluslararası kongrelere katılmak ülkemizin propagandası için son derece önemlidir. Gelişmiş ülkelerde üniversitelere verilen bütçelerde kriterlerden biri üniversitenin dışarıda ne kadar temsil edildiği ciddi şekilde dikkate alınmaktadır.

Bugün Türkiye’de bilimin yapılamadığının en önemli özelliği de projelere verilen maili destektir. Yüksek lisans projelerinin 2 bin YTL, Doktora için 4 bin YTL, ve münferit proje için 8 YTL uygulaması ile ne yapılabileceğini hep beraber karar verelim. Tamamına yakını yurtdışında ithal edilen kimyasalların gr fiyatı ortada. Yeni doktorasını birisinin hiçbir destek görmeden kendi labaratuvarını kurması, binlerce dolarlık ekipmanları alması, kendisini ispatlayacak veri üretmesi ve bunları uluslar arası alanda yayınlaması sanırım çok kolay değildir. Maalesef bu zorluklardan dolayı bugün bilim yuvalarında genç bilim adamalarının öz güvenle gelişmeleri kolay olmamaktadır.

Son yıllarda yürütülen personel politikası nedeniyle birçok laboratuvarda teknik personel yokluğu yanında asistan olmadığı için işlevsiz kaldıklarını söylemek abartı olmayacaktır. Üniversitelerin fidanlıkları olan Araştırıma Görevlilerinin alınamaması bilimin can damarlarının kesildiğinin en önemli faktörüdür. Araşırıma Fonlarının işleyiş mekanizması bilim adamalarının esnekliliğini sınırlamış durumdadır. Küçük bir aletiniz bozulsa bunu yaptırmak veya onarımı bazen yılı bulabilmektedir. Labaratuvaralrının hiçbir bütçesinin olmamsı, kırılan bir camın tamiri çoğu zaman kendi cebinizden karşılamak zorundasınız.

Hepsinden önemlisi sayın Baysal tarafından “töre” olarak adlandırılan ancak doğrusu üniversite ortamı ve geleneği olan sürecin hızla kaybolduğu görülmektedir. Birimlerde bilim yerine TV programları ve futbol konuşuluyorsa, üç yıl ara ile üniversiteler belediye seçimleri gibi kamplara bölünüyorsa orda bilimi coşkusu beklenilmemelidir. Maalesef bugün YÖK yasasından kaynaklanan merkezi anlayışın en üst birimden en alt birime kadar nüfus eden etkisi ülkemizde bilimin önündeki en büyük engeli teşkil etmektedir.