ÜAK’lun Yeni YÖK Yasa Tasarısı Neleri İçeriyor

Prof. Dr. İbrahim ORTAŞ

Çukurova Üniversitesi, 

ÜAK’ un hazırladığı son YÖK yasa taslağı tamamen üniversite rektörleri gözü ile biçimlendirildiği bir “rektörler yasası” olarak tanımlanmıştır. Uzun yıllar, hem öğrenciler, hem öğretim üyeleri hem de kamu oyu tarafından rektörlerin aşırı yetkileri nedeniyle tenkit  edilmiş bir yasanın değiştirilmesi için sadece rektörlerden oluşan bir komisyon kurulması yanlış olmuştur. Üniversitelerin hazırladığı yasa taslağı üniversitelerin bütün paydaşları öğrenciler, öğretim üyeleri, TÜBA, TÜBİTAK, öğretim kuruluşları ve bazı sivil toplum kuruluşları tarafından da katkıda bulunulmalıydı.

Taslakta Neler Var

Yeni tasarıda mevcut YÖK yasa tasarısından farklı olarak göze çarpan bazı hususlar şu şekildedir:

1.YÖK genel kurulunun üye sayısı ile ilgili oransal dağılımın belirlenmesi devletin değişik birimleri arasında yeniden belirlenmiş,

2.YÖK yetkilerinin önemli bir kısmı Üniversitelerarası Kurula devrediliyor, bir kısmını ise üniversite Rektörlerine devretmiştir

3.Eski yasada olduğu gibi seçimle belirlenen 2-3 aday Rektörlük için YÖK’e bildiriliyor. 

4.Üniversite rektörlerinin yetkileri daha da arttırılmış

5.Dekanlar seçim ile belirleniyor, ancak dekanlıkların yetkileri ağırlıklı olarak rektörlere devredilmiştir,

6.Bölüm başkanları dekanın önerisi ile rektör tarafından atanmaktadır,

7.Öğretim üyeliği kadroları tamamen rektörler tarafından belirlenmektedir

8.Devlet üniversitelerine vakıf üniversitesi kurma hakkı tanınıyor

9.Üniversitelere pa­rası olan öğrencilerden daha fazla harç adı altında para alınacaktır

10.  Üniversiteler mali özerklikleri çerçevesinde bütçe kalemlerini kendileri yapacak.

11.  Üniversiteler akademik kadro sayısını kendileri belirliyor

12.  Öğrenci temsilcileri kendileri ile ilgili konularda senato ve fakülte kurulunda oy kullanabiliyor

13.  Tam zamanlı çalışma prensibi benimsenmiş

Bu bağlamda gerek UAK ve gerekse hükümetin şu hali ile önerdiği yeni taslak yukarıda ana hatları ile belirtildiği gibi hiçbir ciddi iyileştirme ve reform içermemektedir. Açıkçası üniversite hocaları olarak toplumun bizlerden beklediği hükümetin hazırladığı yasadan daha demokratik ve özerkliği hedefleyen bir yasa hazırlıyor olmalıydı. Her yönüyle ilkeleri belirlenmiş, subjektifizimden çok objektif kuralları olan ve iç verimliliği artıran bir yasa önerisinin hazırlanması beklenirdi. ÜAK’un yeni bir yasa hazırlama konusunda Ankara’da yapılan toplantıda kamuoyuna sunulan gerekçe yerinde ve doğru bir talepti. Kamuoyu da hükümetle YÖK arasındaki tartışmada Üniversitelerden yana tavır alarak ve yeni bir yasa önerisi hazırlanmasını benimsemiştir. Ancak ÜAK’un yasa önerisi beklenenin aksine yüksek öğretimin sorunlarını çözmeye yönelik hazırlanmamıştır.

Yeni yasa önerisinin bütün niyetinin para serbestiyeti ve vakıf üniversitesi arayışını içeren bir muhteva ile bizleri toplum önünde mahcup duruma düşürmektedir. İlgili taslağın 33. maddesindeki “Devlet Yükseköğretim Kurumlarının Vakıf Yükseköğretimi Kurumu veya Meslek Yüksekokulu Kurması” hüküm anlaşır gibi değil. Bu madde ile Yükseköğretimin özelleştirilmesinin kapısı aralanmaya çalışılmaktadır.

Taslakta Neler Yok

a) Akademik etik kurulu yok. Bilim ettiğinin nasıl kurumsallaşacağı ve izleneceği açık değil. 

b) Bilimsel özgürlük ve özerklik kavramlarının adı ver kendisi yok. Özerklik kavramı rektörün yetkileri arasına sıkıştırılmış durumdadır.

c) Bilimsel politikası nasıl belirleneceği açık değil. Ülkenin bilim politikası nasıl ve ne şekilde oluşturulacak. Bilim organizasyonları nasıl sağlanacak, uluslararası rekabet ölçüsü nasıl ve kimler tarafından belirleneceği açıklanmamıştır.

d) Bilim felsefesi yok. Bilim felsefesi, bilim tarihi, yöntem ve kültür derslerini önereceği yerde, yerine Lisede okutulup öğretilmesi gereken Atatürk İlke ve Devrimleri ile Türk Dili gibi dersler önerilmektedir.

e) Yönetici seçimi ve atamalarında ilke yok.  Gelişmiş ülkelerin rahatlıkla sağladığı belirli ilke ve ölçütlerden hiç söz edilmemektedir.

f) Fakültelerin tüzel kişilikleri yok.Üniversitelerde temel birim Ana bilim, Bölüm ve Fakültelerdir. Bunun  özellikle vurgulanması, enstitü,yüksek okul, meslek yüksek okulu ve benzeri kurumlardan farkı açık bir şekilde belirtilmesi gerekir. Hatta 1750 sayılı yasada olduğu gibi Fakültelerin tüzel kişilikleri olmalı. Bölüm faaliyet raporlarını incelemesi gereken fakülte kurulu bu konuda tam yetkili olmalı. 

g) Akademik değerlendirmenin nasıl ölçüleceği açık değil. 1750 sayılı, hatta 115 sayılı yasadan  alınacak çok  iyi maddeler var. Örneğin  bölüm faaliyet  raporlarının fakülte kurulunda incelenmesi ve kabulü veya reddi konusunda karar verilmesi;  akademik yükselmelerde fakülte kurulunun ağırlıklı olarak  yetkili kılınması.

h)Yükseköğrenimin amacını nasıl gerçekleşeceği açık değil: Oysa maddeye şöyle bir ek konmalıdır:”Bunları sağlamak için seminerler , çalıştaylar, paneller ve konferanslar düzenlenir ve bunların nasıl yapılacağı bir yönetmelikle belirlenir”.  Sadece Atatürk ilke  ve devrimleri ile ilgili ders yetmez. Bilim felsefesi, tarihi ve kültür dersleri zorunlu dersler olmalıdır. Öğretim üyelerinin ders verme şekli, yöntem ve teknoloji kullanma biçimi de olmak üzere öğretim üyesinin performanslarının aralıklarla belirlenmesi gerekir.

i) Objektif atama ilkeleri yok. Öğretim üyesi alımında ve kadro dağılımın da rektör tek tam yetkili kılınmıştır. Bütün dünyada öğretim üyeleri kadro aranmasında mutlaka yer değişikliği sağlanırken bizde ise üniversiteyi okuduğu yerden dışarıya çıkamamaktadır. Üniversitelerde liyakat esasına göre öğretim üyesi alınması için objektif kurallar yanında ilgili ana bilim dalının talebi ve görüşü doğrultusunda, bölüm, dekanlık ve senatoda onaylanarak geçmesi sağlanmalıydı. Yeni yasa önerisinde liyakat esası yerine, çok eleştirilen “biat” esasının işleyeceği endişesi gelişmektedir. Düşünün ki daha önce sıkça basına yansıdığı gibi “okuyarak, çalışarak bilgiye ve yeteneğine göre değil, adamını bularak üniversitede kadro alınması gibi üniversiteleri zor durumda bırakacak uygulamalar yeniden ülkemizde yaşanır olacaktır.

j) Yerinden yönetim yok. Batılı üniversitelerde olduğu ademi merkeziyetçi bir yapılanma ile yerinde yönetim ilkesi benimsenerek üniversite çeşitliliği ve buna uygun yapılanma geliştirilebilirdi.

k) Yöneticilik görevinin sınırlandırması yok. Yöneticilik görevinin bütün birimlerde bir defa ile sınırlandırılması gerekirdi. Üniversitelerde asıl olan öğretim üyeliği ve bilim adamlığıdır. Herkesin yeri laboratuvarıdır. Neredeyse bir yönetici sınıfı oluştu. Eğer belirlenen süre 4 yıl yetmiyorsa 5 yılığına bir defa olmak üzere seçilebilir. Her ne şart altında olursa olsun batılı anlamda ölçütleri net olarak belirlenmiş koşullarda “YÖNETİCİLER BİR DEFALIĞINA SEÇİLMELİDİR”. Ayrıca kurumun gelişmesine zarar veren, kurumun çıkarını kendi çıkarına kullanan, yüz kızartıcı suç işleyen yöneticilerin kime karşı sorumlu olukları ve ne şekilde görevden el çektirileceği de taslakta belirtilmemiştir.

l) Öğrenciler Yok. Bin küsur yıllık batı üniversite tarihlerinde üniversite yönetimleri öğrenciler tarafından ağırlıklı olarak belirlenir ve üniversitelerin yönetimlerinde artık neredeyse öğrenciler aktif rol almadığı hiçbir kurum kalmadı.

Yeni bir Yasada Nelere Dikkat edilmeli

● Üniversitelerin akademik, idari ve mali özerkliği modern üniversiteler düzeyinde sağlanmalıdır. Üniversitelerin “Akademik Politikalarını Belirleyen Kurulların” sağlıklı olarak işletilmesi bu çerçevede ele alınmalıdır.

● Bölüm ve Ana Bilim dallarının görev ve fonksiyonları güçlendirilerek aşağıdan yukarıya doğru kendi içerisinde örgütlenmiş bilimsel kurulların oluşması ve yönetilmesi esas alınmalı.

● Akademik değerlendirme ilkeleri ve ölçütleri geliştirilmelidir. Verimliliği yüksek, üretken bilim adamı yetiştirmek için çıtası yüksek tutulmuş ölçütlerle bilim adamı vasfına sahip olanlar üniversiteye alınmalıdır. Doktorasını tamamlayan araştırıcı eğer üniversitede hoca olarak kalmak istiyorsa “ınbreeding”in ortadan kaldırılması ve üniversite dinamikliğinin sağlanması için mutlaka başka bir üniversitede kadro aramak zorunda olmalıdır.

● Bilim Akademisi Batılı Akademiler seviyesine çıkarılmalı ve ülkenin bilim politikasını ve stratejisini belirlemelidir. Bu anlamda üniversiteler arası “bilim Akademileri” kurulmalı.

● Her üniversitenin kendi karar vereceği “Stratejik plan ve öz değerlendirme yanında dış değerlendirme”  ilkeleri mutlaka benimsenmelidir.

● Üniversitelerde her türlü düşüncenin özgürce ifade edilmesi ve her üniversitelinin ideolojileri ve “izm” leri tartışabilmesi ortamının sağlanması için Bilim tarihi, Bilim felsefesi, Kültür ve Uygarlık Tarihi gibi dersler de okutularak üniversiteler üniversitelilik bilincinin sağlanması ile üniversiteler üzerindeki güvenlik kaygısı, bölücü, irticai faaliyetlerin önünün kesilmesinde önemli bir panzehir olacaktır.

Ne Yapılmalı?

Mevcut YÖK yasası, Milli Eğitim Bakanlığı tarafından hazırlanan yasa önerisi ve ÜAK tarafından hazırlanan yasa taslaklarının yaklaşımı ile ülkemiz Yükseköğretimi ne bilgi çağının yakalayabilir nede geleceğin sağlıklı yetişkin bireyler yetiştirebilir. Dünün geri kalmışlığının hesabını veremeyen bir toplum olarak yarınında hesabını vermeme gibi bir lüksümüz bulunmamaktadır.

Özerk üniversite anlayışı çerçevesinde Anayasanın 130. ve 131. maddelerinin değişmesi dahil köklü ve radikal önlemleri içeren yeni bir yasanın YÖK, Üniversitelerarası Kurul, TÜBA, TÜBİTAK, Öğretim Üyeleri Dernekleri, Öğrenci temsilcileri, Sendikaları ve, İlgili Sivil Toplum Örgütlerinin temsilcilerinden oluşan bir atölye çalışmasının hazırlayacağı yeni bir yasanı hazırlanması gerekir. Bu atölye de özellikle  hala hayatta olup 4936, 115, 1750 ve 2547 sayılı üniversite yasalarının yürürlükte olduğu dönemlerde görev yapan öğretim üyelerinden ve diğer ilgili kuruluşlardan yararlanmak mümkündür.