Türkiye’nin Buğday ve Ayçiçeği Tarımı Neden Ukrayna ve Rusya Bağımlı?

Prof. Dr. İbrahim ortaş, iortas@cu.edu.tr

Toprağınız verimliyse, üzerinde yetişen bitkisi de hayvanı da , insanı da  sağlıklıdır. Toprağınız fakirse gıdanız da toplum sağlığınızda fakirdir. Toprak açsa insanınızda açtır. 

Son günlerde Rusya ve ABD-AB’nin Ukrayna üzerinde karşı karşıya gelmesi ile ülkemizde ilk akla gelen buğday ithalatı oldu. Türkiye ile Rusya ve Ukrayna arasında tarihi ilişkiler bulunmasına rağmen, son yıllarda bu ülkeler ile arasındaki ilişki ve ilgi, doğal gaz, turizm, ayçiçeği ve hububat ithalatına ve domates-limon ihracatına indirgenmiş durumdadır. Türkiye’nin kendi kendine yetemeyen ürünlerinin başında gelen yağlık ayçiçeği, buğday gibi ürünleri ise Rusya ve Ukrayna bölgelerinden ithal ettiği bilinmektedir.

Türkiye, bir tarafta hububat tarım alanlarının daralması diğer tarafta kırsalda küçük çiftçilerin üretimden kopması ile ülkenin ihtiyacı olan buğdayı yeterli miktarda üretememektedir. Ayçiçeği üretiminin dekara verim düşük olması nedeniyle ekim alanları yetersiz kalmaktadır. Merkezi bir üretim planı olmadığı için dışardan buğday ve ayçiçeği satın almak zorunluluğu oluşmuştur. Türkiye’nin artan nüfusunun buğday temelli gıda tüketimi ve yağ tüketimi de ithalata bağlı durumdadır. Ayrıca buğday ithalatına bağlı un ihracatçısı konumu nedeniyle 10 milyon tona yakın içeriği yüksek buğday ithalatı gerçekleştirmek zorundadır.

7-8 Mart 2022’tarihlerinde basına yansıyan görüntülerden Savaş nedeniyle Karadeniz’den 110 bin ton ayçiçeği yağı taşıyan gemilerin limanlardan ayrılamaması sonrası iç piyasada bir anda marketlerdeki yağlar kapışılmaya başlandı. Türkiye toplumu damak zevkine uygun olan ayçiçeği yağı tüketimi yıllık 13 kg (2019 yılı için) olarak hesaplanmıştır. 2019 yılında litresi 8 Tl olan ayçiçeği yağı 2022 yılında 29 TL’ye kadar çıkmıştır. 

Savaşın başlaması ile Karadeniz’de gemilerin deniz ticaretini gerçekleştirememesi sonucu ayçiçeği yağı ithalatı yapılmayınca içerde aniden ayçiçeği yağı talebi sorunu oluşmaya başladı. Vatandaşların bilinen gıda güvencesi paniği ile ihtiyacının üzerinden marketlerdeki ayçiçeği yağlarını satın almaya kalması ile yağ sorunu yaşandı. Devlet 10 Mart 2022 tarihi itibarı ile  4 ilin 7 ilçesinde yağlık ayçiçeği ekimi Türkiye Tarım Havzaları Üretim ve Destekleme Modeli kapsamında desteklenecek ürünler listesine dekara 50 TL destek ile dahil edildi.   

Türkiye, Rusya ve Ukrayna’nın Gıda Üretimi Potansiyelleri

Türkiye’nin Rusya ve Ukrayna’dan ağırlıklı olarak satın aldığı buğday, arpa ve ayçiçeği üretim durumları FAO verileri üzerinden karşılaştırıldı (FAOSTAT, 2022). Tablo 1’de görüleceği üzere 2020 yılı verileri üzerinden Türkiye ve Ukrayna benzer büyüklükte tarım alanını arpa, ayçiçeği üretimi için işlemektedir. Ancak buğday üretiminde Rusya Türkiye ve Ukrayna’dan 4 katı daha fazla tarım alanında üretim yapmaktadır. 2000 yılında Türkiye 9 milyon hektar alanda buğday üretirken, 2020 yılında yaklaşık 7 milyon hektarlık alanda üretim yapmaktadır. Aynı sürede Rusya üretim alanlarını 8 milyon hektar, Ukrayna 2 milyon daha fazla alanda buğday üretimi yapmaktadır.

Verimler karşılaştığında 2020 yılı verileri üzerinden Türkiye ve Rusya birim dekar başına ortalama 300 kg/dekar buğday üretirken Ukrayna dekara 380 kg/dekar üretmektedir. Ukrayna ve Rusya’nın güneyinde var olan Çernozyem gibi verimli topraklarda dekar başına yaklaşık 100 kg kadar daha fazla buğday üretim yapılabilmektedir. Ayçiçeği dekara verimde Türkiye’de 284 kg/da üretilirken Ukrayna’da 202 kg/da üretilmektedir. Ancak Rusya ve Ukrayna, Türkiye’ye oranla daha fazla tarım alanını ayçiçeğine ayırmış bulunmaktadır (Tablo 1). Türkiye yaklaşık 2 milyon ton ayçiçeği üretirken hem Rusya hem de Ukrayna 13 milyon ton ayçiçeği üretmektedirler.

Türkiye 2000 yılında 40 milyon nüfusu sahipken 21 milyon ton buğday üretiyor, 2020 yılında 83 milyon nüfus potansiyelinde 20 milyon ton buğday üretiyor (2021 yılında 17.5 milyon ton üretti). Aynı sürelerde Rusya 2000 yılında 34 milyon ton, 2020 yılında 86 milyon ton buğday üretiyor. Ukrayna ise 10 milyon tondan 20 yıl içinde 25 milyon tona buğday üretimin erişmiştir. Son 20 yılda arpa üretimi Rusya üretimini 7 milyon ton kadar artırmış. Ukrayna 1 milyon ton kadar artmış, Türkiye’de üretim miktarında herhangi bir değişim yaşanmamıştır.

Tablo 1. Türkiye Rusya ve Ukrayna’nın arpa, ayçiçeği ve buğday ekim alanı ve üretimleri

Türkiye’nin gıda yönünden en az ürettiği ve yeterliliği %60.6 oranında sağladığı ayçiçeği ve yağ ham maddesi Rusya ve Ukrayna’dan ithal edilmektedir. Rusya ile Ukrayna savaşı Türkiye’nin başta ayçiçeği yağı olmak üzere belirli ürünlerde gıda arzı güvenliği sorunu olduğu belirdi. Yıllık 3 milyon ton ayçiçeği yağı ihtiyacı olan ülkemizde 2 milyon ton kadarını üretilmekte geriye kalanının %50.6’sı kadarını Rusya’dan ve %14.6’sınıda Ukrayna’dan ithal etmektedir. Türkiye tek başına Dünya ayçiçeği ithalatının % 32’sini sağlamaktadır. Türkiye'nin hayvan yemi ve bira ham maddesi olarak tükettiği önemli ürünlerden bir de arpa bitkisidir. Yıllık 8 milyon ton arpa üretilmekte yaklaşık 1 milyon tonda ithal edilmektedir. Arpa ithalatının yüzde 40'ı Rusya'dan sağlamaktadır.

Son yıllarda Rusya ve Ukrayna ayçiçeği yerine ayçiçeği yağı gibi katma değeri yükseltilmiş ürün satmaktadır. Ukrayna ve Rusya, Türkiye’ye kıyasla çok daha fazla ayçiçeği yağı üretmektedir (Şekil 1). Hatta Rusya ve Ukraynaın ürettiği ayçiçeği çekirdeğinin yağ içeriği yüksek görülüyor. Zaman içinde Türkiye’de ayçiçeği yağı üretimini artıran Türkiye 2020 yılında yaklaşık 1 milyon ton yağ üretirken, Rusya 5.4 milyon ton, Ukrayna ise 5.8 milyon ton yağ üretmiştir.

Şekil 1. Türkiye, Rusya ve Ukrayna’nın yıllar içinde ürettiği ayçiçeği yağ miktarı

Tablo 2’de görüleceği üzere 2020 yılı verileri üzerinden Türkiye arpa, buğday ve ayçiçeğinde kesin ithalatçı konumunda. Özelliklede buğday ve ayçiçeğinde. Türkiye buğday üretimi ile %80 oranında yeterlilik durumunda olup, yaklaşık 10 milyon ton buğday ithal edilmektedir. İthal edilen buğdayın yaklaşık 6 milyon tonu Rusya’dan, 1 ton kadarını Ukrayna’dan ithal ediliyor. Diğer tarafta Rusya ve Ukrayna ihracatı her zaman ithalattan fazla oluğu için tarım ürünü ihraç eden bir ülkedir. Türkiye 2.3 milyar dolarlık bir harcama ile buğday ithal ettiği belirlenmiştir. Yaklaşık yarım 0.5 milyar dolar karşılığında ayçiçeği çekirdeği almaktadır.

Tablo 2. 2020 yılı verileri üzerinden Türkiye, Rusya ve Ukrayna arasındaki buğday, arpa ve ayçiçeği ihracat ve ithalat verileri (FAOSTAT 2022)

Tablo 1 ve 2’deki veriler FAO WEB partalından alındı (FAO verilerini TÜİK sağlıyor). Ancak basına da yansıdığı gibi Yağ sanayicileri, Tarım Bakanlığı ve TÜİK verileri arasındaki farklılıklar ülkemizin verileri düzenli ve doğru şekilde toplama sorunu gündeme getirmektedir. Doğru veri olmasa doğru teşhis yapılamaz. Ülkenin yaşanan her surumdan ders çıkarıp öncelikle bütünlüklü bir gıda güvenliği planlamasını yapması gerekiyor.

Rusya ve ABD-AB arasında Ukrayna üzerinden yaşanan savaş olgusu bir kez daha ülkeleri gıda güvencesi konusunda kendi kendine yeter duruma gelmeleri konusunu gündeme getirmiştir. Savaş ve Covid-19 pandemisi yeniden ülkeleri gıda güvencelerini temini yoluna gidilmesini yeniden uyarmış oldu. Gıda gibi hayati öneme sahip bitkilerin mutlaka planlama ile üretilir olmasının önemi bir kez daha ortaya çıkmış durumdadır. Uzun erimli planlama il ihtiyaç duyulan temel gıda ürünlerinin çiftçiler tarafından üretilmesi sağlanmalı. Petrole bağlı kimyasal gübre ve enerji kullanımının satın alınabilir duruma getirilmeli. Pahalı enerji, gübre ve su kullanımı verimi ciddi oranda azaltır. Bu durum doğrudan verim düşüşüne yansır. Enerji temini yönünden başta Rusya’ya bağımlı olduğumuzdan savaş ile birlikte artan petrol ve enerji temini sorunu gıda üretiminin pahalıya gerçekleşmesine neden olacaktır.

Neden Ukrayna ve Rusya Daha Çok Üretiyor?

Çünkü dünyanın en verimli Çernozyom topraklarına sahiptir. Çernozyom toprakları coğrafi olarak yarı nemli step bölgelerinde yağışın bol sağlandığı yüksek platolarda görülmektedir. Ülkemizde Erzurum, Kars platosu alanlarında Sarıkamış, Kars ve Göle dolaylarında bazalt üzerinde gelişen çernozyem toprakları bulunmaktadır. Çernozyom topraklarının olduğu bölgelerde gündüz sıcaklığı 35-40 ⁰C dereceye kadar çıkabilir. Düzenli yağışların olduğu iklimde yıllık yağışın yüzde 40’ı kadar yaz aylarında görülür. Genelde kışların sert ve uzun olduğu yarı nemli iklim kuşağı bölgeleri altında yazın gelişen uzun boylu otlar, dağ çayırları ve çim bitkileri sonbaharda yeterince ayrışmaya zaman bulamadan toprağa karışması sonrası oluşan topraklar çernozyem topraklar olarak tanımlanır.

Yüzbinlerce yıl içinde kestane ve/veya koyu kahverengi topraklar kuşağının nemli bölge ikliminin etkisinde gür yetişen çayırlar ve otsu bitki örtüsü, düşük sıcaklığa bağlı olarak ayrışamaması nedeniyle humusça varsıl olan koyu renkli verimli topraklardır. Tarım için çok elverişli olan bu topraklar, çok yüksek oranda (%3’den %15 kadar) humus yanında yüksek oranlar asit, fosforik asit ve amonyak içerirler. Çernozyomlar humusça varsıl olduğundan, bitki besin maddeleri bakımından da zengindirler. Toprakların siyah renkli olması güneş ışınlarından en üst düzeyde emilim sağlamakta ve toprak kök bölgesi bitki gelişimi için uygun ortam sağlamaktadır.

Sonuç olarak bu denli zengin topraklar tüm insanlığın karnını doyurabilir yeter ki insan insana hükmetmesin. Doğanın yasaları uygulansın. Hiç arzu etmediğimiz savaş karşın temelde insanı ve doğanın değerlerini önemseyen bir yaklaşımla insanın bulunduğu coğrafyada toprağın sunduğu verimliliği iyi planlamak ve insanın gıdaya erişimi sağlamak zorundayız. Savaşa değil insana ve doğaya yatırım yapalım.