Üniversite Geleceğe Hazırlanmak İçin Kendisini Sorgulamalı–1

Prof. Dr. İbrahim Ortaş

 Üniversitenin ilk kurucularının ağırlıklı olarak ziraat kökenli olmaları nedeniyle kendilerini yakından tanıyorum. Zaman zaman karşılaştıkça değişik konularda konuşma fırsatı buluyorum. Üniversitemizin tarihi olan bu değerli hocalarımın halen bir kısmı öğretim üyesi olarak da çalışmaktadırlar. Hocalarımızdan her fırsata üniversitenin hangi zor şartlarda kurulduğunu ve buraya akademisyen kazandırmak için benzer düşüncede olmasalar da, nasıl el ele çalıştıklarını hayretle dinliyorum. “En önemli sermaye insandır” şiarı ile insana yatırım yapmayı benimsemişlerdir. Dönemin yöneticileri, üniversiteyi üniversite yapacak öğenin iyi akademisyenden geçtiğini çok iyi idrak etmişlerdi. İnsan kaynakları yöneticileri ve işverenler yanında, aynı işte çalışan insanların yeteneklerinin farklı olduğunu bilirler. Ve şunu da bilirler ki bazı insanlar kurumu yüceltir, bazıları da beceriksizliği ile kurumları batırır.

Müteveffa Üzeyir Garih, (Bilim ve Teknik, Mayıs,1996-sayı.342) bu konuyu şöyle ifade ediyor: “Bir kurumun büyümesi, gelişmesi beyin gücü, finansal güç ve zamana bağlıdır. Beyin gücü kurumda çalışan insanların bilgi, deneyim ve kabiliyetleri anlamına gelir. Zannedilenin aksine finans en kolay bulunabilecek bir öğedir. Önemli olan parayı harekete geçirecek beyin gücü ile desteklenen teşebbüs gücüdür...” Sayın Garih’in sözünü üniversiteye uyarlarsak, üniversitenin nitelikli bilim insanına yatırım yapmasıdır. Çünkü nitelikli insan kurumu geliştirir ve ileriye taşır.

Akla gelen ilk soru iyi insan kimdir, nerden bulunur?

Üniversite ve bilimsel bakış açısı içinde iyi ve nitelikli insan kimdir? Söylenen her sözü dinleyen, her yönetici ile iyi geçinen, hiçbir konuda düşünce üretmeden yöneticinin gözüne girmek için fırsat kollayan kişi iyi akademisyen olabilir mi?

Bilimsel anlamda farkına varılabilirlik eşiğinin yüksek, iyi eğitim görmüş, yabancı dil bilen, metot bilen, araştırma yapma niteliği ve enerjisi olan ve her olaya eleştirel bakabilen insan mı bilim adamıdır? Yine önemli bir öz deyişte “Bir tek insan tüm dünyayı etkileme gücüne sahiptir ve bir tek insan öyle bir düşünce ve eylem düzeyine girebilir ki, kendinden sonra gelen çağı tümüyle farklı bir yöne yönlendirebilir”. Tabii bu lider vasıflı ve motivasyonu yüksek kişiliklerdir.

Aranılan insan bir günde değil, üniversite geleneklerinin içinde bilimsel araştırmalar yanında kendini eğiterek kazanılmaktadır. Sorun çözebilen, eleştiri gücü olan ve durumdan vazife çıkarabilen bilim insanı zamanla kurumun verimliliğini artıracaktır. Bu anlamda “insan kalitesi, işin geleceğinin garantisidir” özdeyişine uygun olarak insan eğitimi ve motivasyonu önem kazanmaktadır.

Yine kurumları yönetenler bilirler ki “bir kurumun ayakta durması ve ileri gitmesi, en büyüğünden en küçüğüne kadar orada çalışanların kabiliyetine bağlıdır”. Rahmetli Vehbi Koç anılarında insana verdiği değeri şöyle ifade etmektedir: “Bütün çalışma hayatım boyunca iyi yetişmiş insana büyük değer verdim. En büyük müesseseyi birkaç yılda kurabilirsiniz, fakat 15–20 yıl geçmeden mükemmel bir insan yetiştiremezsiniz”.

Üniversitemizin eski öğretim üyelerinden Değerli Felsefeci Uluğ Nutku geçenlerde bir etkinlik için üniversitemize gelmişti. Kendisi ile üniversite ve iyi bilim adamı sorunu üzerine konuşurken bir anısını anlattı ki, bence Çukurova Üniversitesini farklı yapan temel etken orada bulunuyor. Adana’ya öğretim üyesi olarak geldiklerinde Sosyal tesislerde misafir edildiğini ve rektör Mithat Özsan tarafından büyük bir nezaketle bir akşam yemeye davet edildiğini belirttiler. Yemekte Mithat Bey, Uluğ Beye “Felsefe Bölümü için güvendiğiniz en iyi hocaları davet edebilirsiniz” der. Ve cebinden üniversitenin çekini çıkararak “bunun için ne gerekiyorsa tutarı hemen yazayım” diye konuşmasını sürdürür. Ve hemen lojman da vereceğini belirtir. Bence üniversite üst yöneticisinin bir üniversite için yapması gereken davranış böyle olmalıdır. İşte bence iyi bilim insanları, ancak benzer yollarla üniversiteye çekilebilir. Ancak ne yazık ki biz bırakın iyileri Çukurova’ya çekecek cazibeyi yaratmayı, elimizdekileri de kaçırıyoruz.

Bu da bir üniversitenin gelişmişliği ile doğrudan ilgili bir konu. Az gelişmişliğin bir tanımı da, kadroları yanlış yerlerde kullanmaktır. Gelişmişliğin ölçüsü de kadrolardan yerli yerinde yararlanmaktır. Sanırım üniversiteyi kuran kadro kendi içinde iyi organize olduğu için, kimin ne iş yapabileceğini o dönemde iyi tespit etmişler.

Üniversitemiz kısa sürede ülkenin ilk onuncu sırasına yükselmişken bugün bizden sonra kurulan üniversitelerin gerisine düşmüştür. Neden?

Üniversite gocunmadan bu soruyu yavaş yavaş kendisine sormalıdır. Bologna süreci çerçevesinde üniversite, misyonu ve vizyonunun çizmek zorunda. Ne yazık ki biz hep dışarıdan yapılan baskılar ile bazı kararları almak zorunda kalıyoruz. Bu da, hiç hoş değil. 

Ancak bu üniversitenin temellerinin sağlam olduğu ve kendisini kısa sürede toparlayabileceğine inancımı hep korudum. Çünkü yukarıda belirtildiği gibi, halen birinci kuşaktan çok sayıda bilim kültürü ve üniversitelilik bilinci olan insan bulunmakta. Bir o kadar da genç ve dinamik genç bilim insanı arkadan geliyor. Kimi kendisini ifade edemiyor, kimi halen kadro almak için çırpınıyor. 

Ancak üniversitemizin kendi içinde inbreedinge (kendi akademik kadrolarını kendi mezunları içinden seçmek) uğrayan Anadolu üniversitelerinin başında gelmektedir. Bunun uzun sürede ne getireceğini şimdiden düşünmek zorundayız. Ancak olası tehlikeleri görmek için kâhin olmaya da gerek yok. Şimdiden bazı önlemlerin alınması gerekir. Ayrıca YÖK’ün istemi ile başlatılan Bologna sürecinde “stratejik planlama” ve “akreditasyon ve sürekli iyileşme” talebi üniversitenin başkaları üniversiteler ile karşılaştırılması durumu doğacaktır. Önümüzdeki dönemde üniversitenin dil bilen, uluslararası nitelikte proje üretebilen, uluslararası kongrelere katılabilen, yayın yapan yetişmiş elemanlara ihtiyaç duyulabilir. Çünkü Dünya üniversiteleri Bologna süreci ile birlikte ciddi bir değişimden geçmektedirler. Artık ciddi bir rekabet sürecinin içine girmiş bulunmaktadır. Bu süreçte bir çok üniversite yarışı kaybetmek zorunda kalabilir. Bizim de bugünden bu yarıştan kopmamamız gerekiyor.

Herkesin söylediği, kendi mali kaynaklarınızı kendiniz yaratın. Ülkemizde hem kaynak yaratma yolları kapalı, hem de toplumun bilime olan güveni ve desteği zayıf. Öğretim üyeleri olarak bunun ayırdın da olmamız gerekiyor. Yarıştan kopmamak ve gerçek bir dünya üniversitesi olmak için şimdiden önlem almak zorundayız. Bu üniversite bizim ve yarın arzuladığımız bir üniversite ortamında yaşamak istiyorsak bugünden hepimizin üniversiteye katkıda bulunması gerekir.

Uzun Vadede Ne yapılabilir

1.   Üniversitenin yönetim kurulu, kendi alanında başarılı bilim adamları, eski rektörler, kurucu öğretim üyeleri, eski yönetici dekanları, sendika ve dernek bileşenleri, bugüne kadar başarılı çalışmaları ile tanınmış kişilerinden oluşan bir kurul yılda birkaç kez toplanarak üniversitenin bilim kurulunu oluşturabilir.

2.   Geniş katılımlı bir çalışma ve değerlendirme ile üniversitenin uzun erimli bilim politikası oluşturulma çalışması başlatılabilir.

3.   Bilim adamı yetiştirme programı yeniden düzenlenebilir.

4.   Eğitim-öğretimin yeniden çağa uygun hale getirilmesi çalışmaları başlatılabilir.

5.   Üniversitenin kendisini evrensel konumda taşıyacak temel vizyon ve buna uygun politikalar başlatılabilir.

Kısa Vadede Ne Yapılabilir

Çalışanların motivasyonunu yükseltecek önlemler hiç gecikmeksizin alınmalıdır.

Bunun için üniversitenin kendi elindeki olanakları en iyi şekilde yönetmesi gerekir. Kurumların kendi içinde mensuplarını daha fazla üretmeye yönlendirmesi için her türlü açık kapı bulunmaktadır. Sanırım bu konuda üniversiteler daha rahat konumdadırlar. Üniversitenin şimdilik olanakları ölçüsünde başarılı üyelerine katkı sunacağı alanlar şunlardır.

1. Araştırma fonu olanakları etkin kullanılmalı

2. Üniversite vakıf üzerinde bazı iyileştirmelerin yapılması

3. Lojman dağıtımında başarı kriterlerinin işletilmesi.

Araştırma Fonu Olanaklarının Kullanımı 

Her ne kadar son yılarda üniversitelerin araştırama fonları hükümetlerin uyguladığı politikalar nedeniyle ciddi sorunlar yaşıyorsa da yine de bir üniversitenin araştırma kaynağı olarak başarılı çalışmalara destek sağlaya bilir. Araştırma fonları TÜBİTAK benzeri bir yapılanma ile daha fazla burs, uluslararası toplantıya katılım teşviki sağlayabilir. Başarılı çalışmalar yapan araştırıcılara ek proje desteği ve olanaklar sağlanabilir. Özellikle son yılarda zorluğu çekilen en ciddi konu uluslar arası toplantılara katılma güçlüğüdür. Kongrelere ve toplantılara çağrılı giden araştırıcılara mutlaka destek sağlanmalıdır. Bir çok üniversite bu olanağı sunmaktadırlar. Üniversite yönetim kurulu bu konuda yeni bir düzenleme yapabilir.

Üniversite bilim yapan ve çalışmaları ile üniversiteye destek sağlayan araştırıcıların “bilginin değer etiğini” görmesi için yapılan çalışmaların şeffaf olarak her yıl herkese açıklanması gerekir. Başarıya ve liyakate dayalı bir desteğin sağlandığının açıkça bilinmesi gerekir.

Aslında bu şeffaflığın bölüm, dekanlık ve rektörlük bazında her yıl yıllık faaliyetler bazında açıklanması çok yaralı olacaktır. Bunun üniversitede çalışma azmi ve güveni artıracağına inanmaktayım

Üniversite vakıf üzerinde bazı iyileştirmelerin yapılması

Ulusal ve uluslar arası dergilerde ayrı ayrı yayın yapan bilim insanlarına belirli bir desteğin verilmesi gerekir. Başarılı bilimsel çalışma yapanlara mutlaka uluslararası toplantılara katılma kolaylığı sağlanması gerekir. Ancak mevcut koşullarda bilen ile bilmeyenin bir olduğu, hatta iş yapmayanın daha çok muteber olduğu koşullarda daha fazla iyi elemanları motive edemezsiniz. Kendim geçen sene üç tane uluslar arası yabancı dergide makale yayınladım. Bu yayınlar için gece gündüz hafta sonu çalıştım. Belki on defa üzerinde çalıştım. Belki beş defa dergiye gitti geldi kendi olanaklarımla posta parası ödedim. Sonunda yayınım çıktı. Pekâlâ, ne işe yarar, bana katkısı nedir? Diye soruyorum. Evet, ödül beklemiyorum, işimi yapıyorum. Ancak bugüne kadar hiç yayın yapmayan kişi benden daha rahat. İş yapmak için talepte bulunuyorsunuz. Taleplerin üst yönetimler tarafından nasıl karşılandığını biliyorsunuz. Küçücük bir bilimsel toplantı bile yapsanız masrafları üstünüzde kalıyor. O zaman neden yapayım, neden kendimi benden beklenenden daha fazlası için çalışayım.

Bu konuda üniversite vakfının olanakları devreye sokulabilir. Gerçi vakfın şu anda gelir kaynakları nedir, nasıl ve kimler tarafından yönetiliyor çok fazla bilgimiz yok ancak üniversite vakfını doğru işletmek zorundadır. Sanırım üniversite vakıfları bu amaçlar için kurulmuştur. Bildiğim kadarı ile İstanbul üniversitesi vakfı her yurtdışı makale başına bin dolar para koymuş durumdadır. Diğer üniversiteler bu konuda vakıfları aracılığı ile teşvikler sağlıyorlar. Bizim üniversitemiz de diğer üniversiteler hangi yolu izliyorlarsa benzerini uygulayabilirler. 

Lojman dağıtımında başarı kriterleri işletilmelidir

Adana’nın kuzeyine bir bozkıra kurulan üniversite yerleşkesini cazip hale getirmek için geceli gündüzlü çalışan ve tamamı Adana dışından gelen hocalarımız buraya gelir gelmez ilk yaptıkları işleri lojman sorununu hal etmek oluyor. Ankara ve İstanbul gibi büyük kentlerde yerleşik düzeni olan hocalarımızın buraya ancak bazı kolaylıklar yaratarak gelecekleri biliniyordu. Bazıları da kadro arayışı içinde gelmişlerdir. İlk etapta şehir merkezinde birkaç daire satın alınır. Bunu takiben üniversite yerleşkesi planı yapılmadan lojmanlar ve sosyal tesisleri yapılır.

Birinci kuşaktan ve ikinci kuşaktan hocalarımız görev tahsisli lojmanlara gelmişlerdi. Ancak zamanla artan öğretim üyesi sayısı ve yetersiz lojman sayısı sosyolojik olarak bir takım sorgulamaları da beraberinde getirmiştir. Üniversiteye görev tahsisli olarak davet edilenler ile sonradan görev tahsisli olarak oturanların tartışması iki kez mahkemeye taşınmıştır. Konu ile ilgili geniş bikrimi olan ve bu süreçlere müdahil olan hocalarımızdan biri sorunun rektörlerin yasayı uygulamamalarından kaynaklandığını belirtiyor.

Şöyle ki;

1. Üniversite lojman yönetmenliğini yasaya uygun olarak uygulanmıyor olması. Hak etmediği halde lojmanda oturanların bulunması.

2. Kamu konut yönetmeliğinde rektör kritik görevlerde bulunan idari personel için de önlem alır deniyor. Ancak üniversitemiz 1990 yılında bir genelge yayınlayarak mevcut lojmanların %15’ini idari personele tahsis edileceğini belirtmiş. O dönemde öğretim üyelerinin buna itirazı üzerine Danıştay tarafından bu durumun hukuki dayanaktan yoksun olduğunu ileri sürerek iptal edilmiştir.

3.İhtiyacı olmadığı halde kendisine lojman tahsis edilen kişilerin lojmanı yazlık ev gibi kullanmasından kaynaklanan ciddi eleştiriler.

Şahsen bilmiyorum şu anda lojmanda oturanlar hangi sıfatla girdiler ve hangi sıfatla oturuyorlar. Ancak bütün üniversite öğretim üyesi hocalarımın lojmanda oturmayı hak etiğini, hata daha fazlasını hak etiği konusunda hiçbir şüphemiz yoktur. Ancak bütün bu şikâyetler sık sık kapalı kapılar ardından konuşulmaktadır. Ancak biz bilim adamlarına yakışır olanı ise akılcı çözüm önerileri geliştirmektir diye düşünüyorum.

Birinci ikinci kuşak üniversitemizin saygın öğretim üyelerinin çoğunun şimdiden evleri var, bir kısmı yavaş yavaş lojmanları boşaltıyor, kalanlar emekliye kadar kalabilirler. Hepsine saygımızı ve geçmişte yaptıkları katkıdan dolayı şükranlarımızı sunarız. Ancak artık üniversitemiz öğretim üyelerinin ağırlığını üçüncü ve dördüncü kuşaklar oluşturmaktadır. Geleceğe yönelik olarak şimdiden medeni bir şekilde bu konuyu tartışarak bilime ve başarıya bağlı bir düzenleme yapılabilir. Bu konuda lojman komisyonunun yapacağı bir düzenleme ile tüm üniversite personelin katılımı ile konu tartışılabilir.

Konut yönetmeliğine göre lojmanların nasıl dağıtılacağı belli. Geçmişte üniversiteye iyi eleman çekmek için görev tahsisli olarak kullanılmıştı. Üniversite lojmanları görev tahsisli olarak tahsis edilmiştir. O dönemin koşularında sınırlı sayıda öğretim için sınırlı sayıda lojman yapılmıştı. Ancak şimdi sayısal olarak büyümüş olan üniversitenin yeni önlemler alması gerekir. Şimdi öğretim üyesi konut sayısından çok daha fazla ve iyi öğretim üyesini üniversiteye kazandırmak için gerekli olan koşullar ortadan kalmıştır. Yeni bir lojman yönergesi hazırlanarak başarı, kıdem ve hizmet sürecini de dikkate alan bir düzenlemeye gidebiliriz. Aksi takdirde bilime önem veren değil, yöneticiliğe zaman harcayan insanlar lojmana gireceklerdir. Ancak üniversitenin ilerideki temel ihtiyacı iyi bilim adamlarıdır.

Şimdi yapılması gereken;

1.Görev tahsisliğin ortadan kaldırılması için üniversitenin TBMM Başkanlığına başvurarak günün koşullarına uygun bir yasasının çıkarılmasına çalışması.

2. Bundan sonra lojmana girecekler için görev süresi biten elemanların konutu boşaltması ve sıra tahsisli esasına geçilmesi

3. Sıra tahsislilikte başarıya ve hizmete göre sıralamaya tabii tutulmalı. Ve belirli bir süreden sonra konut boşaltılmalıdır. Bunun için sıfırdan başlanabilir ve bundan böyle lojmana giren belirli bir süre sonra lojmanı terk edeceğini beyan eder ve imzalar. Bir çok üniversite bu sorunu kendi içinde çözdü. Bizim gerimizde olan bazı üniversiteler bu sistemi başarı ile uyguluyorlar. Sırası geldiğinde profesör lojmanı boşaltıyor ve öğretim görevlisi geçebilmektedir. Biz de benzer yolu izleyebiliriz. Askerler, Maliye ve Adalet personeli lojman sorunun sıraya koymayı başarmışlardır. 

Aksi takdirde her gün bir köşede bir dedikodu ile rektörler ve öğretim üyeleri kötülenerek kendi içinde lojman yüzünden kavgalı bir konuma geliriz ki bu üniversiteyi ileriye taşımaz. Sorunun üniversite içinde değil dışarıda da tartışılır olması hele hiç hoş değil. Önce liyakate, çalışmanın önemine ve hukukun üstünlüğüne bizim inandığımızı pratiğimizle göstermemiz ve daha sonra da toplumu buna davet etmemiz gerekir. Bugün lojman dağılımı hiç kimseyi tatmin etmediği gibi, üniversite öğretim üyelerinin toplum ve öğrenci gözündeki ağırlığına da zarar vermektedir. Yukarıda Uluğ Nutku örneğinde olduğu gibi rektörün yetkisi olmalı ancak tercihini bilimsel ağırlığı olan hocalardan yana kullanmalıdır. Bir örnek; bizim alanda Dünyaca ünlü Alman Profesör Marschner üniversitenin birkaç dayalı döşeli konutlarından birinde kalıyordu. Sorduğumda bu tür kişileri üniversite elinde tutmak için kişiye sürekli iyi olanak sunar dendi. Batı üniversitelerinin tümü de iyi bilim adamlarını elinde tutmak için herkesin içine sindirdiği olanakları sunarlar. Biz ise başka şeyler peşindeyiz.

Çalışanlar ve öğretim görevlilerinden bilimsel başarı ve verimliliğine göre olanak tanınmalıdır.

Üniversitenin verimliliği için başarılı personelin mutlaka liyakate başarı kriterine göre lojmanda oturması içinde çaba harcanması gerekir.

Çalışan personel ve Araştırma Görevlileri için mutlaka her yıl performansa bağlı bazı lojmanların ayrılması, üniversitede idari personelin ve başarılı araştırıcıların isteklendirilmesi ve diğer personelin çalışmasını ve verimliliğini sağlayacaktır. Yard. Doç ve Doçentlerden başarılı olan kişilerin üniversitede tutulmasının yolları, mutlaka araştırılmalıdır. Üniversitenin doğasına uygun olarak üniversiteler yarıştırılabilir. Bir zamanlar önce belirli sayıda yayın yapan öğretim üyelerini motive etmek için ülke çapında yapılan ödüllendirme faaliyetleri sonrası hayatında hiç yayın yapmamış bir kaç insanın ben de önümüzdeki yıl ödül almaya çalışacağım dediğini duydum. Sanırım böyle bir çalışma, ciddi derecede bir motivasyon yaratacaktır. Bugünkü yasa ile başarılı bilim adamlarına sağlayamadığımız iyileştirmeyi bu şekilde yapabiliriz.

Özet olarak üniversitemiz güçlü bir irade ile kuruldu. Yerleşkesinin vizyonu etkileyici ancak bu etki bilimsel vizyona dönüşemedi. Üniversite olarak bu ana kadar bilim politikası ve vizyonu yok. Üniversitenin misyonu ve vizyonunun mutlaka sağlanması gerekir. Bu da iyi bilim adamlarını bünyesinde barındırarak olur. İyi bilim adamını barındırmak için de bazı kolaylıkların sağlanması gerekir.

Öneri olarak üniversitemizin geleceğe yönelik mutlaka üniversite bilim politikası, öğretim üyesi yetiştirme programı ve iyi öğretim üyesi ve öğrenciyi bünyesinde tutmak için bir seri ciddi program başlatmak zorundadır.

Bu konuda Üniversite Öğretim Elemanları derneğimizin yapacağı geniş katılımlı bir toplantıda sorunlar çok yönlü tartışılabilir. Rektörlüğün kamu konutları yönetmeliğin aynen uygulaması ve yönetmenliğe uygun olarak üniversite yönetim kurulu kararı ile lojman yönergesini düzenleyebilir. Umarım bu sorunu demokratik bir yolla herkesin razı olabileceği bir çözüm önerisi geliştirebilir. Bu tartışma üniversite üst yönetime de katkı sunacaktır. Aksi takdirde, hiç kimsenin içine sinmeyen uygulama ve tartışmalarla üniversitemiz sinerjisini kaybetmeye devam edecektir.

Not: Bugüne kadar hiç lojman talebinde bulunmadım, şimdi de bulunmuyorum.

Saygılarımla.