Yaşam ve Ölüm Bilinci

Yeter Canıhoş ve Harun Köksal’ın anılarına

İnsanın bir yakınını veya değer verdiği birini kaybetmesi, ölüm ne kadar olağan da olsa, acı veriyor. Bazı kişiler de vardır ki geldikleri gibi giderler. Yunus’un ünlü dizelerinde; "Gelen gideni görmez - İki kapılı handır bu" der. Bazı kişilerde vardır ki üzerimizde bıraktıkları etkisinden dolayı hep aranır ve unutulmazlar arasına girer. Örneğin ölümünün 64. yılını büyük bir saygı ve üzüntüyle andığımız Atatürk’ü toplum olarak neden hep ararız, bilir misiniz? Çünkü, sorunlarımızı bizden öte düşünüp çözüm üreten ve halen var olan sorunlar içinde çözüm yolunun yine Atatürk olduğunu düşünüyor ve onu arıyoruz! Onun bize kattığı bilinç ve yol göstericiliğine olan gereksinimimiz halen devam etmekte ve bunda da mevcut yöneticilerimize bakarsak haksız olmadığımız anlaşılır.

Tam 10 Kasım’a hazırlanırken 1981 yılında Ziraat Fakültesine aynı sınıfta birlikte başladığımız can dostum “Yeter (Dede) Canıhoş”un ölüm haberi geldi. İki yıl önce de aynı Ecem apartmanda oturan sınıf arkadaşımız “Harun Köksal”ı elim bir trafik kazasında yitirmiştik. Harun ve Yeter her ikisi de yaşamımızın yarıdan fazlasını birlikte geçirdiğimiz can dostlarımdı. Ziraat Fakültesinin ilk yılarının ilk günlerinde kırsaldan gelmiş, duygusal, utangaç ve çekingen 180 kadar öğrencinin arasında tüyleri bitmemiş Harun ile Adanalı esmer kız Yeter’i Ekim ayının ortalarına doğru tanımıştım. Şimdi, ilk tanıştığımız o günler gözümün önünden birbiri ardı sıra geçip gidiyor. Harun ile ilk günden başlayan arkadaşlığımız bir süre sonra dostluğa dönüştü ve akademik yaşantımız boyunca da artarak devam etti. Harun’un özverili kişiliğini ve insancıllığını hep ararım. Herkesin çalışkanlığı ile tanıdığı ve Fakültemizin ikincisi olan Yeter ile arkadaşlığımız her ne kadar öğrenciliğimizin ilk günlerinde başlamış ise de dostluğumuz Yüksek lisansa başladığımız dönemde akşamları asistanlar için Ziraat Fakültesinin 19.00 servisi ile iyice pekişti. Bazı akşamlar birlikte bir fincan kahve içer ve saat 19’da da servise birlikte yürürdük. Bu arada, çalışma alanlarımızdan ve geçmişteki ortak arkadaşlarımızdan söz eder, şakalaşırdık. Harun da aynı dönemde bizlerle birlikte aynı servisteydi. O dönemde hep beraber aynı bölgede oturan, okula birlikte giden gelen ve sık sık görüşen arkadaşlardık. 1988 yılında Yeter ve Harun ile YÖK bursu ile yurtdışına gitmeye aday gösterilmiştik. Harun evli olduğu için eşini ve biricik kızını bırakıp bizimle gelemedi. Fakat ben ve Yeter, birlikte aynı yere gideriz diye konuşur, birbirimize medeni cesaret vermeye çalışırdık. Sonuçta ben ve Yeter, İngiltere’nin Reading Üniversitesinden doktora yapmak üzere kabul yazısı aldık. İngiltere’ye ilk ayak basmamız Headrow havaalanında İngilizcemizin yetersiz olması nedeniyle yolumuzu kaybetmiş ve paniklemiştik. Sonra oradan da Reading’e birlikte gitmiştik. Yeter, kendisini yalnız bırakmamamızı ve birlikte hareket etmemizi istiyordu. Anadolu’dan çıkmış ve ilk defa evinden, ailesinden uzağa gitmiş olan bir genç kızın ve hatta hepimizin o günkü korkuları, kaygılar hep başarılı olmak ve başarılı birer Dr. olarak Çukurova Üniversitesine, üniversitemize dönmek eksenindeydi. İngiltere’deki zor dönemlerinde hemen bana gelir bir kardeşin olarak sana güveniyorum diyen ürkek, duygusal ve birazda bilgisini gizleyen arkadaşım kimsenin duymaması koşulu ile sıkıntısını paylaşır ve biraz konuştuktan sonra da “Sayın hocam seninle konuşunca rahatlıyorum, pozitif düşünüyorsun bu da benim motivasyonumu arttırıyor” derdi. Zorlu bir İngilizce kursundan sonra Reading Üniversitesinde istediği gibi bir Doktora yapamayacağını düşündüğü için Way Colloge geçti. Aralıklarla görüşür tezlerimiz hakkında bilgi alışverişinde bulunurduk. Bütün ideali başarılı bir tez vermekti ve sonucunda çok çalışma azmi ve gayreti ile bunu başardı.

Türkiye’ye döndükten sonra daha önceleri sohbetlerimizde sözünü ettiğimiz gibi yine aynı mahallede ve yine birlikteydik. Harun ve Yeter Ecem Apartmanında oturuyorlar, ben ise karşı apartmanda Çamlık’ta oturuyorum. Genellikle birbirimizi üniversitede görür, ancak çay saatlerinde, yemek arasında bir iki çift laf ederdik.

İki yıl önce bir akşam Ecem apartmanından Harun’un ölüm haberi geldi. İkimizde yıkılmıştık. Yeter sanki kendi ölümünü bekliyor gibi “Hepimizin başına gelebilir” diyordu ve ikimiz Harun için bir şeyler yapalım dedik. Harun geride bir eş ve iki yavrucak bırakmıştı. Onlar için bir şeyler yapmalıydık. Bu yılın mart ayı başlarında Yeter’in amansız hastalığı hepimizi çok üzdü. Neyi ve nasıl yapacağımızı bilmeden tüm dostları, sevdikleri ona ara ara moral vermeye çalışıyorduk. Hastalık ne yazık ki çok hızlı ilerliyordu ve Yeter arkadaşımız artık yakın arkadaşlarının bile karşısına hasta bitkin çıkmak istemiyordu. Sanki hayata küsmüş gibiydi ama kardeşinden ve eşinden duyuyorduk ki umudunu son ana kadar hiç yitirmemişti. Hepimiz her an iyi haberi beklerken, nihayet kötü haber geldi. Yeter de artık aramızdan ayrılıp gitmişti. Can dostu iki arkadaşımın ikisini de iki yıl ara ile toprak altında bırakmanın acısı ile yine aynı apartmanın önüne geldim. Bir yanda Harun’un dünya güzeli kızları diğer yanda Yeter’in halen ölüm nedir bilmeyen iki nur topu erkek çocukları. Dayanamıyorum!!!

Ateş düştüğü yeri yakar. Şairin dediği gibi” yinede en kolay katlanılan acı başkalarının acısıymış”

“Ölüm Allah’ın emri, ayrılık olmasaydı” diyen şairin sözlerini anlıyorum fakat benim kuşağın genç, dinamik, hayatın baharında olan ve kısacık yaşamlarının tamamını eğitime ve bilime adamış, kendilerine ve dostlarına zaman ayıramadan bu denli erken gitmeleri kabul edilir bir şey değil. Can dostlarım haytalarının tamamını araştırmalarına adayarak bu dünyadan göçüp gittiler. Harun’u tarla denemelerini izlemekten dönerken bir sonbahar günü Nevşehir yolunda bir trafik kazasında, Yeter ise büyük olasılıkla doktorasında kullandığı radyoaktif bir maddenin neden olduğu bir akciğer kanseri sonucunda yine bir sonbahar günü kaybettik. Her ikisi de uğrunda mücadele ettikleri alanda, idealleri uğruna ve hak ettikleri halde hiç de hak ettikleri değeri görmeden gittiler. Güzel günleri akademik aşamalarını tamamladıktan sonar yaşayacaklarını sanmışlardı, yanıldılar. Zor ve stres altında yaşadılar.

Onlar ki daha tomur tomur tomurcukken

Bir güz günü büküverdiler boyunlarını

Don vurmuş güz gülleri gibi...

Ve hiç hesapta yokken

Ayrıldılar aramızdan

Sanki yerin altı çok makbulmüş gibi

Yerin üstünden...

Yaşam ve Ölüm Bilinci

  Felsefe, yaşamın anlamı ve nedenini sorgulayan tüm bilimlerin anasıdır. Felsefenin bir ikinci anlamı da ‘Yaşam Felsefesi’nde yatar. Yaşam felsefelerinde ölüm gerçeğini bulundurmayan insanlar kendilerini tanımıyor oldukları gibi dünya üzerindeki diğer yaşamları ve ölümleri de tanımıyor ve onların haklarına saygısızlık ediyorlardır.

İnsanlar ve tüm diğer canlılar daha uzun süre yaşamak, ölümlerini geciktirmek için çabalarlar. Bu çabadan insan aklının ve düşüncesinin günümüze getirdiği insan hakları ve sürdürülebilir yaşam kavramları doğmuştur. Dünyaya gelen her bireyin bireysel ve toplumsal sorumlulukları vardır. En temel hak: yaşamaktır. Yaşamak hakkı evrendeki diğer yaşam haklarına da saygı göstermeyi içerir. Her canlı için yaşamın anlamı kendine verilen biyolojik yaşam süresini tamamlamaktır. Anadolu erenleri bunu bir başka biçimde söylemiş: En temel sorumluluk ölmek üzere yaşamaktır. Bu sorumluluk bize bir de bilinç getiriyor: Her canlı ölecektir. Tıpkı evrendeki yıldız ve gökada ölümleri gibi. Ozan, davudi sesiyle türkülerinin arasında Anadolu erenlerini konuşturur: “Biz bu dünyaya niye geldik?”. Erenler yanıtlar: “Ölmek için”. Ölüm gerçeğinin bilincinde olmak, yaşamlarımızın anlamlı olmasını sağlayan bir kaynak. Büyük Ozan Nazım Hikmetin dediği gibi: "Yedi tepeli şehrimde/Bıraktım Gonca gülümü/Ne ölümden korkmak ayıp/ne de düşünmek ölümü." Anadolu Erenlerinden Yunus Emre'nin sözleri son derece anlamlı “Ölürse hayvan ölür,  İnsanlar ölmez. Ölürse ten ölür, canlar ölesi değil”.İşte yaşam ve ölüm bilinci burada gizemli. Ne mutlu anlayana.

Bir başka dünya bilgesi Kızılderili Don Juan da öğretisinde ‘ilkeli bir yaşam savaşçısının özelliklerini’ sıralarken buna benzer bir söz söyler: “Savaşçı: Ölümün bir gerçek olduğunu bilir, ama ondan korkarak yaşamı zehir etmez.” Don Juan diyor ki. Burada vurgulamak istediğim ölümün biyolojik ömür tarafından belirlenmiş, çevresel etkenlerle sınırlanabilen evrensel ve ekolojik bir gerçek olduğu. Bireysel sorumluluklarımızı iyi anlayabilmek için insanın kendini tanıması gerekir. İnsan kendini ancak kendini saran gerçekleri bilerek ve öğrenerek tanıyabilir. Yaşamın anlamı ve amacı sadece yaşamak olmalıdır. Ölüm gerçeğini bilen insanlarda mülk edinme, para kazanma isteği ve bunun için doğal kaynakları ve kendinden başka canlıları sömürmek isteği yavaşlar ve kaybolur. Bir halk deyişindeki “Ölümü hatırlamak, hırs ateşini söndürür” gibi. Şimdiye kadar sözünü ettiğim ‘yaşam ve ölüm’ doğru dürüst yaşamanın temel felsefesi ve bilincidir. Bir Latin veya Yunan atasözü "ARS BREVİS VİTA LONGUS".."HAYAT KISA YAŞAM UZUNDUR” der. 

Ölüm; dün, bugün ve yarın insanlığın tarihi boyunca tartışılmış, üzerinde türlü boyut ve sayıda eserler yazılmış bir konudur. İnsanoğlu ateşin icadından bu yana yaptığı teknolojik gelişme ve yıkımı, uzayın derinliklerine kadar nüfuz etti fakat yinede ölüme çare bulamadı. Ölüm diyalektik bir kural. Belirli bir yaşın üzerinde ölüm güzel ve temizleyicidir. Ölüm insanlığın önünü açıyor, ben merkezli, kendinden başka bir şey görmeyen statükocuların yerine daha genç dinamiklerin gelmesini sağlamaktadır. Eğer ölüm olmasaydı bugün insanlık Nemrut’un, Stalin’inin ve Hitler’in elinde zar ağlıyor olacaktı. Fakat gençler, üretken ve paylaşan kişiler için olan ölüm adaletini anlamak kolay olmuyor. Son anına kadar öğrencisini, dersini ve araştırmalarını düşünen bir insanın amansız bir hastalık ile mücadelede son anına kadar umudunu koruyarak acılar içinde can çekişmesi insana ağır geliyor. Ölüm kaçınılmaz bir olgu; kişilere göre dönemeç takvimi değişse de, bir anda çıkıveriyor insanın karşısına. Bir gün önce ortak paydada geleceğe umutla baktığın kişi bir anda bilmediğin dünyalara gidiveriyor. Annesini kaybetmiş yavruya dönüyor insan. Ve bir anda bir daha görebilsem diyor, Fakat nafile, yok çaresi, gelemez bir daha gidenler.

Her gün önünden geçtiğim Ecem apartmanında oturan iki okul arkadaşım, meslektaşlarım bilim insanları yok artık. Yürek dayanamıyor. Sizi çok seviyoruz can dostlarım.

Behçet Necatigil’in ölümlere isyanı vardır:
"Bıkmışım ölümlerden, ölmeyin benden önce"
Yaşadıkça, yaşlandıkça bu isyanı hep tekrarlar olduk:
"Bıkmışım ölümlerden, ölmeyin benden önce!"

Hayam ise yaşam ve ölüm diyalektiğini şu dizelerde işlemektedir.

Açılmaz kapıları açmanız mı gerek?
Dünyada insanca yaşamanız mı gerek?
Bırakın öyleyse iki dünyayı birden:
Ey ölü canlılar, canlar uyanık gerek!

Ozan Nazım Hikmet ise şiirinde

Ne ölümden korkmak ayıp

Ne de onu düşünmek

Herkese sağlıklı yaşam ve ölüm bilinci zenginliği dileği ile.

İbrahim ORTAŞ