Üniversitelerde Seçim Sistemleri-3

Bir Defalığına Seçilmek

Üniversitenin Kendisini Yönetmesi Zorunlu

Platon “kendini yöneten dünyayı yönetir” diyor. Dünyayı yönetmeye talip olan üniversiteler kendilerini yönetemese ne topluma ne de çağa yön verebilir.

Seçim sistemlerinde, birinin tercihi değil; hak-hukuk esasında düşünebilme, üretebilme, eleştirebilme, katılma ve denetleme niteliğini merkeze alan demokrasidedir. Yükseköğretim reform da bu anlamda nitel bir reform olmalıdır.

Sorun üniversite üst yönetimini belirlemek değil, daha temelden üniversiteyi yönetmeye talip olan adayların üniversiteye ilk alınmalarında doğru seçimi yapmaktır. Üniversiteler akademisyenlerini doğru seçer, iyi yetiştirir ve liyakati ön planda tutarsa, eminim ki kendi bölüm başkanını, dekanını ve rektörünü de doğru seçecektir. Maalesef doğru bilim adamı seçemediğimiz için doğru üst yönetim seçiminde de zorlanmaktayız.

Demokrasi Hak Kavramına Dayanır, Seçim Bir Araçtır.

Seçim Türkiye’de yalnızca oy vermek olarak algılanmaktadır. Örneğin herkes toplansa ve bir kişinin öldürülmesine karar verse bu, demokratik bir eylem olarak mı görülecektir? Elbette hayır! Çünkü demokrasinin birinci kuralı “hak” ve “eşitlik” kavramıdır; aynı yöntemlerin herkes için geçerli olmasıdır. Bilime, akademisyenliğe, öğrencisine, topluma ve insanlığa katkı sunma amacını taşımayan herhangi bir yönetim veya reform arayışı anti-demokratiktir.

Maalesef günümüzde anti-demokratik bir anlayışla reform tartışması yapılmaktadır. Demokrasinin basit bir seçim (çoğunluk rejimi) değil, azınlıklar da dahil hak edenin yükselebileceği bir rejim olduğunu kabul etmek zorundayız.  Kaldı ki, demokrasilerde katılım sistemin sadece bir kısmıdır. Esas olan diğer kısım ise denetlemedir. Bunun için yurttaşın katılımı, özgürlüğü, kurulların özerkliği şarttır. Özerklik olmadan katılım ve denetleme, yani demokrasi olamaz!

Demokrasi yalnızca çoğunluk tarafından seçilmiş olmak değildir; başta Sayıştay ve mahkemeler olmak üzere tüm kamu ve sivil toplum örgütlerinin denetimine açık olmayı gerektirir. Bu gereklilik mevcut YÖK sisteminin en büyük zaaflarından birini oluşturmaktadır.

Ne Yapılabilir?

YÖK yerine yeni bir özerk yüksek öğretim yasasının çıkarılması ve üniversitenin nitelik esasına göre rektörünü belirlemesi zorunlu. Ancak kısa sürede böyle bir yasanın gündemde olmamamsı nedeniyle acilen üniversitelerin kendi sistemlerini ortaya koymaları gerekir. Mevcut hali ile üniversiteler, yöneticilerini belirleme süreci için YÖK yasasına başvurmadan kendi yöntemlerini belirlemede bazı mekanizmalar geliştirerek yine YÖK’e 6 adayın ismini bildirebilirler. Bunun için öncelikli üniversitenin ne istediğini, veya yaşananlardan ders çıkararak neyi istemediğini net olarak bilmesi gerekir.

1.Nasıl bir üniversite istiyoruz sorusunu sormamız ve kafamızın berrak olması gerekir. Veya nasıl bir rektör istiyoruz? Tersinden, yaşanan tecrübe ile nasıl bir rektör istemiyoruz sorularının net olarak kendimize sormamız gerekiyor. Bu soruların sürekli sorulduğu ortamlarda sağlıklı adayların çıkacağı beklenilmektedir. 

2.   Aradığımız üniversiteyi yönetecek rektörde ne tür özellikler olmalı?

1. Bu niteliklere uygun aday adaylar nasıl belirlenir?
2. Üniversite iç enerjisini tüketmeden nasıl seçime hazırlanır? Sorularını sorarak kendi içinde beyin fırtınası yaratabilir. Örneğin özerk üniversitenin birinci koşulu olan ve Afrika ülkelerinde bile uygulanan öğrenci ve diğer çalışanların eğilimi ve ne düşündüğü küçük anket çalışması ile sağlanabilir. Üniversite yasada olmamasına karşın, demokratik davranarak gayrı resmi olarak öğrenci, asistan ve çalışanların nabzı bir şekilde tutulabilir.
3. Üniversiteye yakışır, zekâsı, karakteri, insani nitelikleri, yönetme becerisi, üniversitelilik bilinci, projeleri, niteliği olan adayların kendilerini ve projelerini  üniversite kamuoyuna açıklayabilmesi için kendilerine fırsat sağlanabilir. Öğretim üyesi dernekleri bu konuda ortam hazırlayabilir.

Gerekirse iki veya daha fazla ön seçimle en azından üniversitenin %50’sinin takdirini alan adayların önceden belirlenmesi sağlanabilir. Böylece üniversitelerin kendi içinde ağırlıklı olarak arkasında durabilecekleri bir adayını YÖK’e bildirebilir. Böyle bir durumda YÖK veya cumhurbaşkanlığının da daha düşük oy alan bir adayın atanması yerine üniversitenin tercihine değer vereceği, hatta YÖK veya cumhurbaşkanlığının da elini güçlendirecektir. Üniversitenin güç birliği göstermesi durumunda üniversitenin ağırlıklı desteğini almayan bir rektöründe rahat çalışamayacağı kendiliğinden ortay çıkacaktır.

Seçilme ve Atama Kriterleri Yeniden Belirlenmelidir?

Üniversitelerin birinci sorunu haline gelen rektör belirleme sisteminin zafiyeti üniversitelerde ciddi sorunları da beraberinde getirmektedir. Bugün ki hali ile üniversitelerin yönetim anlayışı  ve üst yönetimi belirleme şekli, mahalli idare şekline benzemektedir. Üniversite öğretim üyeleri tarafından belirlenen adayların birinci sırada olan dahi çoğu zaman çoğunluğu temsil etmedikleri de görülmektedir. 6 adayın YÖK’e isim bildirmesi nedeniyle çoğu üniversitede adayların aldığı oy dağılımına göre %25-30 aralığında oy alarak birinci olan adayın üniversitenin tam desteğine sahip olmadığı görülmektedir. Mutlaka çoğunluğun güvenini ve desteğini alan adayların yönetici olması sağlanmalıdır. Bir defalığına iki dereceli seçim yararlı bir yöntem olabilir. Atanacak aday en az üniversitenin %50 sinden fazlasını arkasına almalıdır. Üniversite dışında adaylar gelişmiş üniversitelerde olduğu gibi ilan süreci ile dosyaları ve projeleri ile üniversiteyi ikna ederek seçime katılabilmelidir. Üniversitelerin tek adam hakimiyetinden ve popülizmden uzak, birinci önceliği bilim olan, paylaşımcı ve kendi içinde geniş istişare ile fikir oluşturan bir yapıya kavuşturulması gerekir. Bu bağlamda Rektör belirleme ölçütlerinin mutlaka belirlenmesi, üniversitenin çoğunluğunun benimsediği bilimsel yönden erkini ispatlamış, belirli bir birikimi olan, yönetim becerisi sergileyebilecek akademisyenlerin adaylığa daveti daha sağlıklı olacaktır.

 Asıl olanın bilim adamlığı olduğu ilkesinden hareketle adayların yönetici hastalığına yakalanmaması için bir defalığına seçilmesi üniversite sağlığı için yararlı olmaktadır.

Bazı ülkelerde olduğu gibi rektörlük merkezi rektör ve yardımcı ekibi ile birlikte üniversiteyi paylaşarak yönetilebilir. Bu bağlamda üniversiteler kendi dışındaki kurumlara da model alacağı nitelikte nitel seçimler ve yönetim şekilleri geliştirmelidir.

Rektör Göreve Başlamadan En Az 12-6 Ay Önceden Seçilmiş Ve Eski Rektör İle Çalışıyor Olması Gerekir

Üniversite gibi sürekliliği olan kurumaların muhali idareler gibi yönetilmemesi için yöneticilerin devir teslim öncesi mutlak ve mutlak yöneticiler görev süresinden en azından 12-6 ay önceden seçilmeli ve eski rektör ile çalışarak süreci tanımalı, performansını ortaya koyma becerisini gösterebilmedir.

Hatta pro-rektörlerin (bir önceki rektörlerin) üniversite yönetim kurularında bulunması bu bağlamda yaralı olacaktır.

Aday Belirleme Şekli Önemli

Mevcut hali ile genelde cesaret gösterip aday olan kişiler sürece üniversitede oy kullanma hakkı olan kişileri ziyaret etmesi ile başlar. Belirlenen günde her profesör doğal aday olduğu için kullanılan oyların dağılımında ilk altı sıraya giren adaylar YÖK’e rektör adayı olarak bildirilir.

Aday belirlenmesi sürecine çok adayla katılmak her zaman iyidir. Ancak adayların aday olma biçimi de önemli olmaktadır. Bu bağlamda kişilerin adaylığını açıklaması iyi, ancak esası yeni önerilerin ve üniversite politikalarının geliştirilebilmesi konusunda tabandan gelecek öneriler ile adayların belirlenmesi gerekir.

Bu bağlamda artık adayların tek tek adaylıklarını açıklaması yanında hatta belki de daha da önemlisi üniversite dinamiklerinin kendi içinde geliştirecekleri yöntemler ile ne aradıklarını belirleyebilirler. Asıl olanı üniversite, yönetim anlayışını belirleyerek buna uygun adayların kimler olabileceği konusunu gündeme getirmelidir. Ayrıca belirli ilkeler de netleştirilerek üniversitenin bilgisine sunulmalıdır. Böylece sözde değil de uygulanabilir ilkeler geliştirilmelidir.

Çoğunlukla oy kullananların örgütsüz olması veya yukarıda belirtildiği gibi rektör belirleme sürecindeki belirsizlik nedeniyle pasif kalmakta ve çoğunlukla sürecin dışında kalmayı tercih etmektedirler. Oylamaya katılanların çoğu bu şekildeki seçimde ehveni şer tercih etliklerini belirtmektedirler. Ülkemizde ziyaret ettiğim üniversitelerde ve aldığım yüzlerce e-postadan edindiğim izlenim, üniversite üst yönetimlerine nitelikli adayların sürecin belirsizliklerinden dolayı talip olmaktan kaçındıkları yönündedir.

Üniversite Seçim Üniversiteyi Ayrıştırmaktadır

Prof. Dr. Osman Demircan, 5 Ekim 2007 tarihli CBT sayı 1072’de “Bir rektörlük seçiminin ardından” adlı yazısında, üniversitelerde rektör belirleme seçimin de yaşananları değerlendirdi. Sonuç olarak üniversite gibi bir entelektüel ortamda dedikodu, karalama, ortalıkta dolaşan isimsiz mailler, harcanan emek ve boşa giden zamanın önemini vurguluyor. Dr. Demircan üniversiteleri bu hengameden kurtarmak için bir şeyler yapılması gerektiğini belirtmektedir. Öneri olarak açık ilanla rektör aranmasını ve belirli kriterlerin getirilmesini önermektedir. Gerçekten sayın Demircan hocanın dediklerine katılmamak elde değil. YÖK’ün kuruluşu ve sonrasında yapılan Rektör belirleme ve atama sürecinin akademik dünyanın yapısına uygun olmayan şekli maalesef bugün üniversitelere büyük zarar vermiş, yaratılan ayrışmalarla iyice içinden çıkılamaz bir duruma gelmiştir.

Ne yazık ki yaşananlardan, seçim sürecinde adayların ister istemez yandaşlarını seçimi kazanan adayın atanması veya atanmaması durumunda kendisini desteklemeyen veya destekleyen öğretim üyelerine karşı olan muhtemel tutumu öğretim üyelerini kaygılandırmakta çalışma barışını tehdit edebilecek duruma kadar gelebilmektedir. Üniversitelerde yapılan seçimlerin üniversiteleri kamplaştırdığı, verimini düşürdüğü ve kendi içinde işlenemez duruma geldiği açıktır.

Üniversiteler Üst Yönetimlerini Kendileri İç Dinamikleri İle Belirlemeli

Doğal olarak her seçim öncesi herkesin kafasında nasıl bir aday uygun olur sorusu bulunmaktadır. Fakat bunu harekete geçirecek ortak aklı kullanarak, üniversitelerin yönetim anlayışını siyasi partilerin hizmet yarışı anlayışından çıkaracak sürece getirmek gerekir. Üniversitelerin üst yönetimlerinin belirlenmesi süreci bir hizmet yarışı süreci olmakla beraber, tansiyonların yükseldiği ancak tam bir seçim de olmadığı için sonuçta üniversitelerin iç enerjilerinin olumsuz yönde heba olmasına neden olmaktadır. Bugüne kadar yaşananlardan da bazı dersler çıkarılarak geleceğe yönelik bazı mekanizmaların da oluşması gerekir.

Maalesef bugüne kadar çok büyük vaatler ile yönetime gelen yöneticiler, ilk günden gelecek seferin hesabını yapmaya ve ne yazık ki ona göre de ödünler vermeye başladıkları en sık konuşulan konuların başında gelmektedir.Bundan mutlaka kurulmak için herkesin üzerinde anlaşabileceği objektif yöntemlerin bulunması için çalışmalar yapılmalıdır.

Üniversite İçi Denetim Mekanizması Geliştirlmedi

Üniversitelerde genel seçimler gibi dört yılda bir adaylara oy vererek vatandaşlık görevlerini yaptıklarını düşünüyorlar. Ancak siyasete muhalefet var ancak üniversitede muhalefet olmadığı için kendi dinamiğini kendisi yaratmalıdır. Ayrıca üniversite gibi tartışma ve araştırmanın merkezinde kritik yapmanın önemi nedeniyle mutlaka yönetimler aralıklarla kritik edilmelidir.

Adayların seçim öncesi verdiği sözler ve daha sonraki süreçte bunlara uygun hareket edip etmediğini izleyebilecek mekanizmalar oluşturulmalıdır. Kötü yönetim gösterenleri denetleyici yollar bulunmalıdır. Onun için hangi makama aday oluyorsa olsun, üniversitelerin iç denetimi de yine üniversite dinamikleri tarafından takip edilmeli gerekir. Bu anlamda özerk üniversiteye yakışı eleştirinin yapılması kaçınılmazdır. İç denetim, üniversite hocasına yakışır şekilde doğruya doğru, yanlışa yanlış diyerek sağlanmalıdır. Yoksa “efendim çok iyisin”, “siz olmasanız bu kurum batar” diyerek değil. YÖK yasasında kötü yönetimler konusunda mahkeme kararı ve YÖK’ün önerisi ile görevden almalar olmaktaydı ancak etkili bir yöntem olmadığı bilinmektedir.

Bir Defalığına Seçim Üniversitenin Sağlığı İçin Önemli

Yaşanan tecrübeler çok değerli, başarılı çalışmalar yapan rektörlerimizin olması bir yana, ikinci defa seçimin üniversiteleri çalıştırmadığı, akademik kadroların zayıflamasına neden olduğu, kayırmacılık ve diğer istenmeyen olaylar sık konuşulan veya eleştirilen konuların başında geliyor. Mevcut hali ile bir aday en fazla iki defa atanabiliyor, eğer yasal engelleme olmasa çok sayıda rektör adayı yeniden seçilmek için çok doğal olarak istenmeyen tavizler vermek ve profili düşük akademik kadroların üniversiteye alınmasına neden olacaktır. Bugün evrensel nitelikten yoksun akademik kadroların oluşmasında önemli ölçüde seçim tavizlerinin büyük rolü bulunmaktadır. Adaylık sürecinde verilen yüksek vaatlerin ne yazık ki tutulmadığı hepimizin yaşadığı tecrübe ile sabittir.

Üniversitelerimizde çoğunlukla dekanlık ve rektörlük seçimleri sürecinde ne yazık ki sıkıntılı dönemler yaşanmaktadır. Öğretim üyeleri seçim süreçlerini kendi üzerlerinde bir psikolojik baskı olarak görüyorlar. Üniversitelerdeki seçim sürecinde yapılan kulisler, popülist uygulamalar (seçim vaatleri) öğretim üyeleri üzerinde psikolojik baskıları oluşturmaktadır. Oluşan tarafgirlikler ve grupların zamanlarının önemli bir kısmını bu sürece ayırması neredeyse günlük siyasi polemiklere dönüşen söylemler ile uç veren verimsizlikler öğretim üyelerini rahatsız etmektedir. Çoğu kişi istemeden bu süreçlere dahil edildiği için akademik çalışmalarının sekteye uğradığını belirtmektedirler.

Bir Defalığına Seçilmek Üniversitenin Yararınadır

Bölüm başkanlığı dahil dekanlık ve rektörlüğün bir defalığına sağlanması, seçimin çoğunluk esasına göre değil, nitel olması için de üniversite bilim adamı, çalışma prensiplerine uygun yeni modelleri de üretebilmeliyiz. Bu bağlamda mutlaka üniversiteler YÖK ve Cumhurbaşkanının takdirine sunacağı adaylarını kendi içinde nitel seçimle belirlemeli ve adaylar mutlaka bir defalığına seçilmeyi kabul etmelidirler.

  Bugün çok değerli yöneticilerimiz bulunabilir, ancak unutmayalım ki çok kötü yönetimler sergileyen yöneticilerimiz ülkemizin insan manzaraları gerçeği ile yeniden seçilmek için sergilediği davranışlar ile yeniden seçilebildikleri de görülmüştür. Ayrıca çoğunluğun baskısı ile iktidara gelip arzu edilmeyen süreçleri yaratan kişilerin de olduğu da bilinmektedir. Bu bağlamda önce üniversitelerin örnek davranışlar sergileyerek bilim adamının ağırlığına yakışır yönetim modelleri oluşturarak siyasilerin ve diğer seçim süreçlerinin sağlıklı yürümesine yardımcı olabiliriz.

İkinci dönem adaylığına yapılan elentilerin başında birinci dönemde yöneticilerin taviz vermekten çok bazı yaşanan gelişmeler karşısında ikircikli davrandıkları ve taraf olmak yerine süreci kendi haline bıraktıkları şeklindedir. Yöneticilerin doğru yerde doğru tavrı almamalarının üniversiteye zarar verdiği belirtilmektedir.

Bu bağlamda öğretim üyelerinin çoğunluğunun ikinci defa seçilme sürecine soğuk baktıkları, daha demokratik, nitelikli ve üniversiteyi temsil edecek adayların yarıştığı bir seçim sistemini arzuladıklarını ve bir defalığına seçimi çok benimsediklerini belirtiyorlar. Son yıllarda değişik üniversitelerde bazı dekan ve rektör adaylarının bir defalığına adaylığını açıkladıkları ve büyük ilgi duyulduğu görülmektedir.

Üniversite Yöneticiliği Değil, Öğretim Üyeliği İsteklendirilmeli

Üniversitenin asıl görevi bilimsel araştırma, eğitim-öğretim ve toplumu aydınlatma görevi olduğu gerçeği ile üniversitelerin bütün bileşenlerinin üst yönetimi belirlemede diğer ülkelerde olduğu gibi nitelikli katılımı önemli görülmektedir. Rosovsky’nin belirttiği gibi, kuruluşun tümü, öğretim üyelerine görevlerini yapabilmeleri için yüksek düzeyde fırsat verecek ve olabildiği kadar onların bu amaçtan sapmalarını azaltacak ve özellikle gereğinden çok idari göreve ayrılmalarını resmi olarak özendirmeyecek bir biçimde örgütlenmelidir.

Üniversitelerde son yıllarda akademik yaşam ve araştırma kalitesinin düşmesi ile ilişkili olsa gerek ki çok sayıda kişi yöneticiliğe yönelmiştir. Akademik takdirin ve isteklendirilmelerin olmadığı ortamda yöneticilik talebinin araştırılması ayrıca önemlidir. Adaylık ile birlikte üniversite dokusuna zarar veren süreçlerin oluştuğu sık sık konuşulmaya başlanmıştır. Artan yöneticilik özlemlerinin önüne geçecek tedbirlerin alınması ve bilim adamlarının asıl görevlerini yapacak özendirici tedbirler alınmalıdır. Akademik yükselmelerde, yöneticilik yapmış olmanın getirisi, bilimsel çalışmalarla ilişkilendirilmemelidir. Çok sık yapılan bir eleştiri de genç yaşta bilim yapacak nitelikteki kişilerin yöneticiliğe soyunması ve buna bağlı olarak sınırlı sayıdaki üniversite akademisyeninden istenilen verim elde edilememektedir.

Üniversitelerde Yöneticilik Görevi Yoktur

Genelde üniversitelerdeki idari görevler sanki asli bir görevmiş gibi algılanmaktadır. Üniversitelerde yöneticilik gibi bir görevin olmadığı, ancak üniversitenin faaliyetlerinin koordineli olarak işlemesi için  zorunlu olarak üniversitenin birikimli hocaları arasında bu işi en iyi yapabilecek ve bu yeteneklere sahip olanların kısa süreliğine bilimsel çalışmalarından fedakarlık yapması bilinci ile görev yapmasıdır. Bilgim dahilince, dünyadaki başarılı tecrübeler, bilim adamı görev ve sorumluluğu ve üniversitelilik bilinci ile üniversiteye fayda sağlamadığı yönünde. Bilim adamının birinci görevi bilimsel çalışmalarıdır. Yöneticilik akademik birimlerde işler düzensiz gitmesin diye yapılır. Kesinlikle bir zorunluluk yoktur. Ancak doğal olarak birisinin de sıra ile de olsa gönüllülük esasına göre yöneticilik yapası gerekiyor.

Yöneticilik Değil Bilim Adamlığı Daha Önemlidir

 Asıl amacı bilim ve aydınlanma olan gelişmiş üniversitelerde, Dekanlık ve Bölüm başkanlıklarının getirdiği birtakım idari ve kırtasiye görevler nedeniyle kimse yönetici olmak istemez ve çoğu zaman kişiler zorla bir veya birkaç yıllığına zoraki görev yapar. Söz konusu üniversitelerde sistem Dekan veya Bölüm Başkanı olarak değil, öğretim üyesi olarak hesap vermeyi zorunlu tutuğu için insanlar bilim yapmayı daha çok tercih etmektedirler. Tabii doğal olarak üniversite hocası bilimsel çalışmalarında doyuma ulaştığı içinde makam için çabalamıyor.

Gelişmiş ülkelerde bu tür makamlara aday gösterilen de çoğunlukla adayın kendisinden değil, kendisinin çevresinden ve üniversitelerin yetkili organlarından teklif gelir.

Dolayısıyla bilimsel çalışma ve araştırmaların kısmen uzağında yer alan yönetsel konumdaki Rektör, Dekan, Bölüm Başkanı, Anabilim Dalı Başkanı ve Yüksek Okul Müdürü olmaya yönelik çaba ve beklentilerin nedenleri ve kriterleri açık olmalıdır. Belki de batılı ülkelerde olduğu gibi yöneticilik yapacak kadroların da ayrılması gerekecektir. Ancak akademisyenler liyakat olarak her zaman daha önde olmak zorundadırlar.

Üniversitelerde Seçim Sistemleri- 4

Dünyadaki Üniversiteler Rektörü nasıl belirliyor

Üniversitelerde eğilim belirleme ile dekan ve rektör belirleme sürecinde yaşanan sorunların giderilebilmesi için seçme, seçilme ve atama kriterlerinin yeniden gözden geçirilmesi ve dünyadaki tecrübelerden da faydalanılarak ülkemiz koşullarına uygun bir modelin oluşturması zorunluluk arz etmektedir.

Batıdaki üniversiteler bugün yaşadığımıza benzer sorunları yaşamışlar ve yaşananlardan ders çıkararak üniversiteye uygun bilim adamı belirleme yöntemi belirlemişlerdir.

Pekâlâ, bunun çözümü yok mu?  Bütün dünya bu işi nasıl yapıyor?

Avrupa ile Amerikan modelleri arasında farklılıklar olmasına karşın yine de seçilme esasları “BİLİMSEL VE YÖNETSEL ÖLÇÜTLER”dir. Üniversite tarihlerine bakıldığında, batıda yönetici seçiminde hep öğrencilerin etkin rol aldığına tanık olunacaktır.

Üniversite yasasında kritik noktayı genelde Rektörlük seçimleri oluşturur. Genelde de adayın kaç kez peş peşe seçileceği ve disiplinler arasında dönüşüm sağlanacak mı gibisinden konular gündeme gelmektedir. Ancak adayın bilimsel nitelikleri neredeyse hiç söz konusu edilmemektedir. Bu anlamda üniversitelerde seçim, mahalli seçimlere benzemektedir.

Amerikan sisteminde, bölüm başkanları, dekanlar, rektör yar­dımcıları gibi üst ve orta düzey yöneticiler göreve seçimle gel­mezler. Ancak atamayla göreve başlarken yüksek kriterler ile belirlenir, ancak gerektiğinde de işlerine son verilebilir. Henry Rosovsky işin püf noktasını ise şöyle açıklıyor “Çünkü öğretim üyelerince yapılan se­çimler genellikle zayıf liderlerin iş başına gelmesine yol açar” diyor. Örnek olarak da “Aklı başındaki hangi profesör kendi dalında bütçe kesintileri yapılmasını öneren bir dekan adayına oy verir?” diye de soruyorlar.

Rosovsky, kitabında ellerim titreyerek yazıyorum, ileride gerici olarak eleştirileceğimi biliyorum diyor ve ekliyor, “her şey daha demokratik davranarak düzelmez”. Ayrıca demokratik uygulamalar ile her şeyin daha iyi gitmeyeceğini de biliyoruz diyor. Bu nitelikteki kişilerin veya üniversite yönetiminin en iyi şekilde işlemesi için çıkar çatışmalarının en alt düzeyde kalması gerektiğini de öğrenmiş bulunuyoruz diyor. Açıkçası ülkemizde yönetim için verilen tavizlerin çok önceden ABD’de yaşandığını belirtiyor. Bu bağlamda üniversitelerimizde bugün yaşanan seçimler demokrasinin bir göstergesi olmadığı gibi yansıması da değildir. Asıl olan akademik özgürlük ve özerk değerlerdir.

Gelişmiş üniversitelerinin bir çoğunda rektörün belirlenmesi süreci siyasi otorite dışında ve üniversitelerin kendi iç dinamikleri ile belirlenmektedir. Üniversite geleneklerinin yerleştiği ülkelerde üst yönetici atama kararı sembolik olarak Milli Eğitim bakanlığı veya hükümet veya Devlet başkanının onayına tabi olmaktadır. Esas olan üniversitenin kendi kararıdır.

Pekâlâ, bunun çözümü yok mu?  Bütün dünya bu işi nasıl yapıyor?

Avrupa ile Amerikan modelleri arasında farklılıklar olmasına karşın yine de seçilme esasları “BİLİMSEL VE YÖNETSEL ÖLÇÜTLER”dir. Üniversite tarihlerine bakıldığında, batıda yönetici seçiminde hep öğrencilerin etkin rol aldığına tanık olunacaktır.

Üniversite yasasında kritik noktayı genelde Rektörlük seçimleri oluşturur. Genelde de adayın kaç kez peş peşe seçileceği ve disiplinler arasında dönüşüm sağlanacak mı gibisinden konular gündeme gelmektedir. Ancak adayın bilimsel nitelikleri neredeyse hiç söz konusu edilmemektedir. Bu anlamda üniversitelerde seçim, mahalli seçimlere benzemektedir.

  Eski YÖK başkanı Prof. Dr. Kemal Gürüz’ün yönetim anlayışının aksine, hazırladığı “Dünyada ve Türkiye’de Yükseköğretim” adlı kitapta bütün batı ülkelerinde Almanya, Fransa, İspanya, Yunanistan, Norveç, İsveç ve diğer batı ülkelerinde seçici kurullar (öğretim üyesi, çalışanlar, asistanlar ve öğrencilerden) akademik ölçütler doğrultusunda atandığı görülmektedir. Örneğin Almanya'da Baden Württemberg eyaletinde üniversitelerin bir büyük bir de küçük senatosu bulunmaktadır. Küçük senatoda dekanlar, profesör temsilcileri, araştırma görevlilerinin temsilcisi ve öğrenci temsilcisi bulunmaktadır. Büyük senatoda ise bütün profesörlerin yanında öğrencileri, araştırma görevlilerini ve diğer çalışanları temsilen 5’er üye bulunmaktadır. Rektör seçimi için küçük senato bir komite kurar ve bu komite rektörlük için gerekli işlemleri başlatır; her tarafa ilan verir. Başvuru dosyaları inceden inceye araştırılır ve ilk üçe giren adaylar büyük senatoya brifing verir ve vizyonları ile birlikte projelerini anlatırlar. Büyük senato adaylardan birisini seçer ve Eğitim Bakanlığına atama için önerir. Eğitim Bakanı da yüksek onur ve şeref ünvanı ile ve tam yetkili olarak seçilen adayı rektörlüğe atar.

Dünyanın en eski üniversite geleneğine sahip İngiltere’deki Cambridge Üniversitesinde yönetimin belirlenmesi  “üniversite parlamentosu” adı verilen The Regent House tarafından yönetilir. Regent House, idari ve akademik personelinden oluşan geniş bir yapıya sahiptir. Bazı üniversitelerde öğrencilerde bu sürece girmektedir. Üniversitenin akademik ve idari yönetim görevini üstlenen başkan yardımcısını ve 21 üyeli senatonun 19’unu doğrudan üniversite parlamentosu belirlemektedir. Rektör veya temsili statüdeki başkan ise senato tarafından seçilmektedir. 21 üyeli Senato, başkan ve başkan yardımcısının yanı sıra 16’sı Regent House ve üçü de öğrenci konseyi tarafından seçilmektedir. İskoçya’daki Glasgow Üniversitesinde ise rektör, öğrenciler tarafından seçilmektedir. İngiltere’de bazı üniversitelerde Rektörü belirlemek için her birim kendi içinde seçiciler kurulu adayını belirtmektedir. Adaylar fakültelerde seçimle belirlenmektedir. Seçiciler kuruluda seçimin şeklini ve niteliklerini belirleyerek üniversiteyi seçime hazırlamaktadır.

Fransa’da rektör, öğretim üyeleri, öğrenci ve idari personel temsilcilerinin oluşturduğu konseyde seçilir ve Milli Eğitim Bakanınca atanır. Kısacası, belli bir saygınlığı olan üniversitelerin yönetiminde şu veya bu yolla bir seçim mekanizması belirleyici olmaktadır.

Almanya üniversiteleri ise tümüyle kurum içi karar alma sürecinin işlediği bir yapı arz eder.  Almanya’da rektörler fakültelerdeki akademisyenler tarafından (bazılarında akademik olmayan personel ve öğrenciler de yer almaktadır) seçilirler. Bu işleyiş “akademik öz yönetimin” bir ifadesi olarak görülür. 

Avusturya’da üniversite yöneticisini belirlemek için bir seçiciler konseyi oluşturmaktadır. Senato 3 kişi, Federal hükümet 3 kişi ve diğer paydaşlar ile birlikte üst yöneticiyi belirlemektedir.

İsviçre üniversitesinde rektör seçimi uzun bir elemine sonucu öğrenci, asistanlar, çalışanlar ve öğretim üyeleri temsilcilerinden oluşan üçer kişilik bir konsey tarafından yapılmaktadır. Üniversite yönetimi üzerinde öğrenci ve asistanların büyük etkisi bulunmaktadır. İlan ile aranan rektörün nitelikleri belirlenir, başvurular alınır adaylar değişik kurullardan 3’e kadar indirilir ve bunlar arasında konsey oy kullanarak seçim yapar. Rektörün illa da aynı üniversiteden olması gerekmez. Benzer durum Avrupa ve Amerikan Üniversitelerinde de görülmektedir.

Kanada da Üniversite Mütevelli heyeti Üniversite Başkanı (rektörünü) seçiminde görev almak için değişik kesimlerden oluşan secici bir jüri belirleyerek seçim yapmaktadır. Seçim kurulu adayları ön elemeden sonra üçe indirgiyor. Üniversite başkanlığı için müracaat edenler arasından şartları uygun olan 3 kişiyi başkan seçilebilmesi için belirli bir sure içinde yapacağı konuşma ve tanıtma sonunda jüri üyelerine başkan olabilecek liderlikteki kişiyi, 1-Eğitim,2-Bilgi, 3-Yetenek, 4-Şahsi uyumluluk, gibi 4 ana konuda değerlendirmeye tabii tutmaktadır. Jüri üyeleri daha önce kendilerine dağıtılan forma uygun gördükleri adaylarını belirlenen ilkeler üzerinde oylayarak seçiyorlar. Kanada’nın Saskachewan üniversitesinde mütevelli heyet adaylarını anket şirketleri aracılığı ile değişik kurumlara sorarak adayların niteliklerini ve tercih edilme süreçlerini belirliyor ve seçiciler kuruluna bilgi sunmaktadır. Seçiciler kurulu niteliği belirlenen adaylar hakkındaki bilgiyi üniversiteye sunarak seçime toplumu hazırlamaktadırlar.

Amerikan üniversitelerinin kıta Avrupa’sından farkı yönetim anlayışı ve yönetici belirleme şekilleridir.

Amerikan sistemi üniversite biraz bizdekine benzer tek kişi rektör ağırlıklıdır. Sistem içinde çok iyi devlet üniversiteleri olduğu gibi çok iyi özel yüksek öğrenim kurumlarının olmasının rolü önemli bir faktördür. Ancak, özel üniversiteler ile kamu üniversitelerinin yönetimi birbirine çok benzer ve "Avrupa modellerinden" önemli ölçüde farklıdır. Henry Rosovsky, Rektörün yetki alanı şöyle tanımlıyor “Normal olarak, eğitim politikasında, yani ders programları verilen diplomaların niteliği, öğretim üyelerinin seçimi, kabul şartları vs. gibi konularda karar öğretim üyelerine bırakılır. Ancak bütçe, bağışlara dayalı programların yönetimi, yeni programlar hakkında karar verme, uzun vadeli planlar ve benzeri konularda yetki, bir mütevelli heyetine karşı sorumlu, bir rektörün başkanlığını yaptığı, bir hiyerarşinin elindedir”.

Amerikan kamu üniversitelerinde de seçim esastır. ABD'de seçim bir yıl önceden bir arama süreci yaşanmaktadır. Öğrenci, çalışan ve kentin önde gelen kişileri de sürece katılabilmektedir. Amerikan kamu üniversitelerinin mütevelli heyetleri, bir çok durumda seçimle oluşur ve bu heyet fakülte ve öğrencileri ile kamu üniversitelerinin kurumsal özerkliklerinin istihkâm mevzii olarak görülür.

Amerikan modelinde atamada rektör sözleşmeli olmak koşulu ile bütün dünyaya ilan verilir ve başvuran yüzlerce aday arasından öğretim üyeleri, öğrenci birlikleri, üniversite mezunlar dernekleri, diğer üniversite çalışanları ve bölgenin ilgili diğer sivil ve resmi örgütlerinin bilgisine başvurulur. Adaylar arasında yapılan ilk elemeden sonra kalan birkaç kişi kendi projelerini ve yapabileceklerini ve vizyonlarını anlatırlar ve seçiciler kurulu seçimini yine bilimden ve verimlilikten yana yaparlar. Süresi dolmadan bir yıl önce mevcut rektörün performansı masaya yatırılır; eğer Rektörün icraatından memnunlarsa mevcut rektörle yeniden yeni dönem için pazarlığa oturulur, değilse yeni rektör arayışı başlar.

Çoğu Asya ve Afrika ülkelerindeki üniversitelerde sistem İngiliz ve Amerikan üniversitelerine bezer şekilde seçim ve atama yapılmaktadır.

Tabii bütün süreç verimlilik, bilimsel işlev ve özdenetim üzerine işlediği için kişinin atanması veya seçilmesi pek sorun yaratmamaktadır. Bizim ile batı üniversiteleri arasındaki temel fark, demokrasinin tam anlaşılmaması ile buna bağlı olarak bilimsel ölçütlerin olmamasının yanında denetim mekanizmasının da işletilmemesinden kaynaklanmaktadır.

Vargı

Üniversitelerin Sorunu Yönetim adroalrını çıkaramamktır.

Üniversitelerin bugün en ciddi sorunu yönetim sorunudur. Üniversiteyi yöneten akademik kadroların bir görevide, kendilerinden sonraki akademik kadrolar yanında yönetim kadrolarına da kişilerei hazırlamalrıdır. Bu bağlamda bilisel ve yöentesel erki yüksek kişilerein aynız zanada yönetim organalrına da yardımcılık sıfatı ile alınması ve buralardan yetişerek yukarıya çıkmasının yolu açılmalıdır. Ugüne kadar yöneticilerimiz bunun yolunu açmadılar. Her yönetici kendi çevresini getirdi ancak kurumsal bir yapılanma oluşmadı.

Üniversitelerin temelde kriterlerinin olmasının yaratığı zincirleme sorunlar bugün sistemin çatışmamasına neden olmuştur. YÖK yasası kurulduğundan ve sonradan değiştirilen hükümlerine göre üniversitelerde rektör ve diğer yöneticileri belirleme şekli üniversitelerin nitelikli olarak yönetilmesine yetmediği, üniversitelerde huzursuzluğu artırdığı görülmüş. Üniversitelerin başında beri olmayan bilim insanı kriterlerinin olmamamsı nedeniyle üniversitelerde olmaması gereken zayıf kişiliklerin önünü açmasına neden olmuş, bu durumda üniversite verimliliğini düşürmüştür. Üniversitelerde tek kişinin yönetimine bırakılan yapılanmanın yarattığı yanlışlardan ders çıkarılarak, her üniversitenin ademi merkeziyet anlayışı ile yerinde yönetim ve kısmi özerk yapılarına uygun olarak kendi içinde kendi modellerini geliştirmesi gerekir. Bunun için güçlü bir irade ve çabanın üniversite çoğunluğunca gösterilmesi  gerekir. Ne yazık ki YÖK ve üniversitelerin yaratığı oteriteryan anlayış üniversite dinamiklerinin kırılmasına ve işlevsiz kalmasına neden olmuştur.

Üniversitelerin temel özerklik sorunu yanında yönetici belirleme sürecinin de sistemi kilitlediği görülmektedir. Ülkemizde de yaşanan tecrübeler ve kritikler dikkate alınarak mutlaka acilen yasal düzenlemeye gidilmelidir. Kaldı ki yeni bir yasaya kadar üniversitelere en alt birimden en üst yapıya kadar öğretim üyeleri dernekleri, sendikaları, platformlar veya diğer tartışma grupları kendi çevrelerinde bu şekilde talepler oluşturarak, bir defalığına bölüm başkanlığını, dekanlığı ve rektörlüğü yazılı olmayan kurallar haline getirebilirler.

1982 Anayasasının orijinal metnindeki 101. maddesinde belirtilen “Bir kişi iki kez üst-üste Cumhurbaşkanı seçilmez” ilkesinden hareketle rektörlerin de yukarıda belirtildiği gibi yalnız bir dönem görev yapmasında yarar vardır. Çünkü demokratik geleneklerin tam oturmadığı yerlerde bu tür üst düzey yöneticiliklerde uzun süre kalınması yöneticilerin kendini kurumla, kurumu kendileriyle özdeşleştirmesine ve bunun beraberinde getirdiği olumsuzluklar zamanla kurumlarda telafisi zor süreçlere yol açmaktadır. Hele bir de akademik anlayışa aykırı biçimde örgütlenme sağlanıyorsa olay bir bütün olarak çıkmaza girmektedir.

Bu bağlamda üniversiteler kendi modellerini geliştirirlerse üniversite olurlar. Eğer üniversiteler kendi geleceklerinin kendileri var olan kısmi özerk yapıları içinde geliştiremezse, daha önce de değişik şekillerde ifade edildiği gibi üniversiteler dış dinamiklerin etkisinde kalır ve ilerde tamiri mümkün olmayan yaralar alır ki, ülkemizin geleceği olan güzide kurumlar istenilen nitelikte görev yapamazlar. Bu gidişatın üniversiteleri politize olmaya doğru sürükleyeceğini söylemek kâhinlik olmayacaktır.

Mevcut YÖK yasası ile üniversitelerde yakın gelecekte radikal değişimlerin gerçekleştirilmesi beklenilmemektedir. Yeni bir yasa ile seçim yöntemi, rektörlerin görev, yetki ve sorumlulukları hukuki çerçevede yeniden düzenlene kadar, şimdilik en azından üniversiteler kendi içinde kendi seçim modelleri geliştirerek üniversitenin dış etkilerden korunması ve topluma örnek olması bakımından önem arz etmektedir.

Bugün geldiğimiz nokta itibarıyla üniversiteler kısa sürede kendi yasasını nesnel akademik ölçütlere göre hazırlamaz ve gerçek anlamda özerk olamazlarsa, korkarım bugün siyasette olduğu gibi üniversitelerde toplum nezdinde zeminini kaybedecektir. Bunun telafisiyse kısa sürede olanaklı olmayacaktır. Bunun için herkes üniversitelilik bilinci içinde bilimin gösterdiği yolda hareket etmek, kronik iktidar özlemlerini kendinden ve kurumundan uzak tutmak zorundadır.

Sonuç itibarı ile ülkemizin belirli bir bilim adamı belirleme ve yönetici seçme politikasını belirlemesi gerekmektedir. Sübjektif olmayan, nitelikli üniversiteyi dış etkilere maruz bırakmayacak bir köklü reforma ihtiyaç duyulduğu muhakkaktır.

Daha nice sağduyulu, virajları keskin almayan, aydın, üniversite kimliğine yakışır seçimler dileğiyle.

Değişik Ülkelerde Rektörün Görevi, Sorumluluğu ve Seçilme Şekli

Avusturya

Avusturya da Üniversite Konseyi 9 kişiden oluşur, 1 rektör, 4’ü Üniversite senatosundan, 4’ü Federal Hükümet tarafından seçilenlerden oluşturur. Üniversite konseyi genelde Bütçeyi oluşturur, Üniversitenin gelişme ve organizasyon planını onaylar. Üniversite ile Bakanlık arasındaki Performans Sözleşmesi’ni düzenler.

Ayrıca Senato da var. Senato özellikle akademik konularda danışma kurulu görevi görür. Senato profesörlerin atanma ve devamlı kadroya geçiş kriterlerini belirler.

Üye sayısı 18’dir. 10’u profesör, 5’i öğrencilerden oluşur.

Rektörlük Rektör ve en çok dört yardımcıdan oluşur. Kararlar basit çoğunlukla alınır.

Rektör üniversiteyi yönetip temsil eder. Bütçeyi kullandırır. Birimlerin başkanlarını atar. Rektör, senatonun önerdiği 3 aday arasından üniversite konseyi tarafından seçilir.

Finlandiya

Finlandiya da da üniversite kurul aynı zamanda en üst karar alma organı olarak görev yapar. Kurul 18 üyeden oluşur. Rektör, 1 rektör yardımcısı, 6 dekan, 2 öğretim üyesi, 2 yönetsel, 6 öğrencilerden oluşur.

Rektör 5 yıllığına öğretim üyeleri tarafından nitel çoğunlukla seçilir. Rektör üniversitenin icraatından sorumlu. Chancellor 5 yıllığına Cumhurbaşkanı tarafından atanır. Üniversitenin bilimsel alanda öne çıkmasını sağlamaya çalışır. Üniversitenin genel çıkarlarını gözetir ve çalışmaları denetler. Profesör ve doçentlerin atamasını yapar.

Fransa

Fransa’da üniversite yönetimi için üç ayrı kurul veya konsey bulunmaktadır.

1. Yönetim Konseyi, en üst yönetim kurulu olarak bilinir.

Yönetim kurul bütçe konularında yetkili organ olarak görev yapar.

  2. Akademik Konsey.  Akademik konsey akademik konular ve öğrenci işleri ile ilgilenir. Daha çok bir danışma kurulu özelliğini taşır.

  3. Bilimsel Konsey ise araştırmalar ve endüstri ile ilişkiler konularında danışmanlık görevi yapar. Her üç konsey de seçilmiş öğretim üyeleri, öğrenciler ve yönetsel personelden oluşur.

Rektör kurulların en yetkili kişisidir. 3 konseye de başkanlık eder. Doğrudan bütçeden sorumlu olan kişidir. Rektör üniversite bileşenindeki her kesimin katıldığı seçimle 5 yıllık süre için Milli Eğitim Bakanı tarafından atanır.

İngiltere

İngiltere’de üniversitenin mali işlerden de sorumlu en üst yönetim kurulu üniversite konseyidir. 39 üyeden oluşur. Chancellor, Rektör, Senatodan 9 üye ve 2 öğrenci temsilciden oluşur. Konsey yılda 6 defa toplanır. Ayrıca Senato da var ve senato akademik konularda en üst kurul. Senato 40 üyeden oluşur. Rektör, yardımcıları, Dekanlar, Kütüphane Müdürü, seçilmiş 12 profesör, 3 öğrenci temsilcisinden oluşmaktadır. Senato yılda 5 defa toplanır.

Chancellor Üniversitenin resmi başkanı. Kraliçe tarafından atanır.Daha çok törensel görevi var. Vice-Chancellor (Rektör) Üniversitenin genel yöneticisi.

İsveç

İsveç'te üniversite kurulu en üst karar organı. Rektör doğal üye olduğu kurulda 1’i öğretim üyeleri arasından, 1’de öğrenciler arasından seçilir, diğer üyeler dıştan hükümet tarafından atanan 11 üyeden oluşur. Kurul genel planlama ve koordinasyondan ve işlerin takibinden sorumlu.

Üniversite Yönetim Grubu strateji üreten organ olarak görev yapar.  Yönetim organı Rektör, pro-rektör, rektör yardımcıları ve bölüm başkanlarından oluşur.

Rektör ise kurul adına üniversitenin işleyişinden sorumlu. Rektör kurul’un görüşü doğrultusunda hükümet tarafından atanır. Atama semboliktir.

Norveç

Norveç’te üniversite kurulu Rektör, pro-rektör, öğretim üyeleri arasından seçilmiş 2 üye, 1 yönetsel üye, 2 öğrenci temsilcisi ve dıştan 4 üyeden oluşan en üst yönetim kurulu. Akademik etkinliklerin en üst standartlarda yürütülmesinden sorumlu. Bütçenin kullanımından bakana karşı sorumlu. Konsey ise öğretim elemanları ve öğrenci temsilcilerinden oluşur. Çoğunluk ile üniversitenin iç işleyiş ile ilgili danışma kurulu gibi çalışır.

Rektör kurulun başkanı. Üniversitenin genel işleyişinden sorumlu. Rektör ve pro-rektör öğretim üyeleri, teknik ve yönetsel personel ile öğrencilerin farklı ağırlıklı oyları ile 4 yıllığına seçilirler.

İtalya

İtalya’da 26 kişiden oluşan mütevelli Heyeti Rektör, rektör yardımcısı, öğretim üyeleri ve yönetsel personel temsilcileri, hükümet ve şehir temsilcileri, 4 öğrenci temsilcisinden oluşur.  Heyet üniversitenin tüm yönetsel, mali ve personel işlerini denetler.

42 üyeli senato Rektör, rektör yardımcısı, dekanlar, değişik disiplinlerin temsilcileri, öğrenci konseyi tarafından görevlendirilen 5 öğrenci temsilcisinde oluşmaktadır. Üniversitenin öğretim ve araştırma etkinliklerini planlar ve koordine eden ayrı bir organdır. Üniversitenin gelişmesini planlar..Rektör Mütevelli Heyete ve Senatoya başkanlık eder. Rektör üniversite profesörleri tarafından seçilir.