Üniversitelerde Seçim Sistemleri-2

Rektörlük Seçimi Modeli

Prof. Dr. Ibrahim ORTAS, Çukurova Üniversitesi, asportas@cu.edu.tr

Üniversiteleri kimin nasıl yöneteceği uzun zamandır tartışılmaktadır. Bu sorun rektörlerin aşırı yetkilerini belirleyen somut ölçütlerin bulunmamasından, varolanların da dejenere edilmesinden kaynaklanmaktadır. Bu yüzden öngörülen yükseköğretim tasarısında en çok tartışılan konu, rektörlerin seçimi, yetki ve sorumlulukları konusudur.

Alman (Avrupa) modeline gö­re örgütlenen üniversitelerimiz 2547 Sayılı Yasa ile kendi kendini yönetemez duruma getirilmiştir; başlangıçta rektörün belirlenmesi tümüyle YÖK Başkanının önerisi ile Cumhurbaşkanına bırakılmıştı. Daha sonra yapılan itirazlar üzerine seçim ve atama karışımı esaslar getirilmiş, ancak bu da tartışmaları kesmemiştir.

 Demokrasi Hak Kavramına Dayanır, Seçim Bir Araçtır.

Seçim Türkiye’de yalnızca oy vermek olarak algılanmaktadır. Örneğin herkes toplansa ve bir kişinin öldürülmesine karar verse bu, demokratik bir eylem olarak mı görülecektir? Elbette hayır! Çünkü demokrasinin birinci kuralı “hak” ve “eşitlik” kavramıdır; aynı yöntemlerin herkes için geçerli olmasıdır. Bilime, akademisyenliğe, öğrencisine, topluma ve insanlığa katkı sunma amacını taşımayan herhangi bir yönetim veya reform arayışı, anti-demokratiktir.

Maalesef günümüzde anti-demokratik bir anlayışla reform tartışması yapılmaktadır. Demokrasinin basit bir seçim (çoğunluk rejimi) değil, azınlıklar da dahil hak edenin yükselebileceği bir rejim olduğunu kabul etmek zorundayız. Kaldı ki, demokrasilerde katılım sistemin sadece bir kısmıdır. Esas olan diğer kısım ise denetlemedir. Bunun için yurttaşın katılımı, özgürlüğü, kurulların özerkliği şarttır. Özerklik olmadan katılım ve denetleme, yani demokrasi olamaz!

Demokrasi yalnızca çoğunluk tarafından seçilmiş olmak değildir; başta Sayıştay ve mahkemeler olmak üzere tüm kamu ve sivil toplum örgütlerinin denetimine açık olmayı gerektirir. Bu gereklilik mevcut YÖK sisteminin en büyük zaaflarından birini oluşturmaktadır.

Pekâlâ, bunun çözümü yok mu?  Bütün dünya bu işi nasıl yapıyor?

Avrupa ile Amerikan modelleri arasında farklılıklar olmasına karşın yine de seçilme esasları “BİLİMSEL VE YÖNETSEL ÖLÇÜTLER”dir. Üniversite tarihlerine bakıldığında, batıda yönetici seçiminde hep öğrencilerin etkin rol aldığına tanık olunacaktır.

Üniversite yasasında kritik noktayı genelde Rektörlük seçimleri oluşturur. Genelde de adayın kaç kez peş peşe seçileceği ve disiplinler arasında dönüşüm sağlanacak mı gibisinden konular gündeme gelmektedir. Ancak adayın bilimsel nitelikleri neredeyse hiç söz konusu edilmemektedir. Bu anlamda üniversitelerde seçim, mahalli seçimlere benzemektedir.

 Üniversite gibi niteliğin ve ilkelerin konuşulduğu ortamlarda adayların somut ve ölçülebilir niteliklerinin ortaya konması gerekir.

Adayları da irdelenmesi gereken kriterler şöyle sıralanabilir:

Rektör adayının bilimsel altyapısı nedir?

Bilim politikası var mı? Ya da böyle bir politikanın gerekliliğine inanmıyor mu?

Üniversiteyi temsil yeteneği yaşamın her yönü ile nedir?.

Ulusal ve uluslararası kaç yayın yapmış kaç proje yönetmiştir?

Kaç bilim adamı yetiştirmiştir?

Yabancı dil bilgisi ve düzeyi nedir? Yabancıllarla görüşmesinde tercümana ihtiyaç duyuyor mu?

Kaç ulusal ve uluslararası kongre düzenlemiş, kaç kongreye katılmıştır?

Uzmanlık alanı dışında entelektüel yönü nedir? (bilim ve sanat alanına olan etki ve katkısı nedir?)

Ne tür dersler veriyor ve ders materyali üretmiş mi?

Patent, buluş sahibi midir?

Gibi bazı somut ve ölçülebilir sorgulamalar yapılabilir.

Eski YÖK başkanı Prof. Dr. Kemal Gürüz’ün yönetim anlayışının aksine, hazırladığı “Dünyada ve Türkiye’de Yükseköğretim” adlı kitapta bütün batı ülkelerinde Almanya, Fransa, İspanya, Yunanistan, Norveç, İsveç ve diğer batı ülkelerinde seçici kurullar (öğretim üyesi, çalışanlar, asistanlar ve öğrencilerden) akademik ölçütler doğrultusunda atandığı görülmektedir. Örneğin Almanya'da Baden Württemberg eyaletinde üniversitelerin bir büyük bir de küçük senatosu bulunmaktadır. Küçük senatoda dekanlar, profesör temsilcileri, araştırma görevlilerinin temsilcisi ve öğrenci temsilcisi bulunmaktadır. Büyük senatoda ise bütün profesörlerin yanında öğrencileri, araştırma görevlilerini ve diğer çalışanları temsilen 5’er üye bulunmaktadır. Rektör seçimi için küçük senato bir komite kurar ve bu komite rektörlük için gerekli işlemleri başlatır; her tarafa ilan verir. Başvuru dosyaları inceden inceye araştırılır ve ilk üçe giren adaylar büyük senatoya brifing verir ve vizyonları ile birlikte projelerini anlatırlar. Büyük senato adaylardan birisini seçer ve Eğitim Bakanlığına atama için önerir. Eğitim Bakanı da yüksek onur ve şeref unvanı ile ve tam yetkili olarak seçilen adayı rektörlüğe atar.

Amerikan modelinde atamada rektör sözleşmeli olmak koşulu ile bütün dünyaya ilan verilir ve başvuran yüzlerce aday arasından öğretim üyeleri, öğrenci birlikleri, üniversite mezunlar dernekleri, diğer üniversite çalışanları ve bölgenin ilgili diğer sivil ve resmi örgütlerinin bilgisine başvurulur. Adaylar arasında yapılan ilk elemeden sonra kalan birkaç kişi kendi projelerini ve yapabileceklerini ve vizyonlarını anlatırlar ve seçiciler kurulu seçimini yine bilimden ve verimlilikten yana yaparlar. Süresi dolmadan bir yıl önce mevcut rektörün performansı masaya yatırılır; eğer Rektörün icraatından memnunlarsa mevcut rektörle yeniden yeni dönem için pazarlığa oturulur, değilse yeni rektör arayışı başlar.

Tabii bütün süreç verimlilik, bilimsel işlev ve özdenetim üzerine işlediği için kişinin atanması veya seçilmesi pek sorun yaratmamaktadır. Bizim ile batı üniversiteleri arasındaki temel fark, demokrasinin tam anlaşılmaması ile buna bağlı olarak bilimsel ölçütlerin olmamasının yanında denetim mekanizmasının da işletilmemesinden kaynaklanmaktadır.

Rektör nitelikli, objektif ve hesap verebilir, seçenler ise nitelikli ve özerk olmalıdır

Genelde iki yönetim modeli vardır:

1.Güçlü, tek söz sahibi, ancak en küçük başarısızlığa tahammülü olmayan, rekabet ve liderlik (Başarısız olduğu anda görevden alınan Amerika’daki atama modeli).

2.Paylaşımcı, gücünü kurullardan alan temsili yönetim (Demokratik yönetim).

  İşte en çok konuşulan konu budur. Görülen odur ki ülkemizde 23 yıldır uygulanan atama modeli başarısız olmuştur. Bu nedenle Türkiye koşullarında, yalnız batılı ölçeklerde bilimsel ve yönetsel ölçütleri belirlenmiş kişiler (aynı üniversiteden olması gerekmez) aday olabilmelidir; öğretim üyelerinin tamamı ile öğretim/araştırma görevlileri, öğrenciler ve diğer çalışanların da belirli oranlardaki temsilcileri seçimde oy kullanabilmelidir. Bu doğrudan seçim yerine nitelikli seçim şeklinde olabilir. Ama öncelikle bu nitelikli grupların tam özerkliği olmalıdır. Ve seçilmenin bilimsel ve yönetsel ölçütlere bağlı olması gerekir.

Başarı Ölçütleri Getirilmeli ve Bunu Sağlayamayan Yöneticiler Üst Yönetime Talip Olmamalıdır

Anayasanın 101. maddesinde belirtilen “Bir kişi iki kez üst-üste Cumhurbaşkanı seçilmez” ilkesinden hareketle rektörlerin de yukarıda belirtildiği gibi yalnız bir dönem görev yapmasında yarar vardır. Çünkü demokratik geleneklerin tam oturmadığı yerlerde bu tür üst düzey yöneticiliklerde uzun süre kalınması yöneticilerin kendini kurumla, kurumu kendileriyle özdeşleştirmesine ve bunun beraberinde getirdiği olumsuzluklar zamanla kurumlarda telafisi zor süreçlere sokmaktadır. Hele bir de akademik anlayışa aykırı biçimde örgütlenme sağlanıyorsa olay bir bütün olarak çıkmaza girmektedir.

Demokratik bir yönetim modelinde fakülte organlarına da bilimsel verimlilik ilkelerine göre yetki ve sorumluluk sağlanması gerekir. Özerk kurul yapıları tam oluşur; rektöre fazla iş düşmez ve rektörlük birer eşgüdüm makamına dönüşür. Rektör daha çok üniversiteye proje, akademik kadro ve mali kaynak bulmakla ilgilenir. Üniversitesinin dışarıda nasıl temsil edileceğini belirler; öğretim birimlerinin ve üyelerinin bütçe ve maaşlarını dağıtmak ve bilimsel gelişmeleri izlemek de rektörün görevleridir.

Rektörler Kurullara ve Demokratik Yollarla Oluşacak Özerk SENATO’ya Karşı Sorumlu Olmalıdır

Bunun için ya rektörlerin yetkileri kurullara bırakılmalı, ya da rektör kurullara karşı bu yetkilerini kullanmaktan dolayı sorumlu hale gelmelidir.  Hem denetim olanaklarının hiç bulunmadığı, hem de yönetici konumundaki rektörlerin “mutlak” yetkilere sahip olduğu bu YÖK yapılanması ile üniversitelerin bilimsel verimliliğinin geliştirilemeyeceği açıktır. Bu nedenle üzerinde çalışılan tasarıda mutlak yetkilerle donatılmış güçlü rektör yerine, karar süreçlerini seçilmiş organlarla paylaşan, katılımı teşvik eden, üniversitenin yukarıdan aşağıya hiyerarşik bir kurum değil, tam tersine aşağıdan yukarıya doğru demokratik bir biçimde yapılanmasına katkı sağlayabilecek bir rektör öngörmek daha gerçekçi olacaktır. 

Bugün geldiğimiz nokta itibarıyla üniversiteler kısa sürede kendi yasasını nesnel akademik ölçütlere göre hazırlamaz ve gerçek anlamda özerk olamazlarsa, korkarım bugün siyasette olduğu gibi üniversitelerde toplum nezdinde zeminini kaybedecektir. Bunun telafisiyse kısa sürede olanaklı olmayacaktır. Bunun için herkes üniversitelilik bilinci içinde bilimin gösterdiği yolda hareket etmek, kronik iktidar özlemlerini kendinden ve kurumundan uzak tutmak zorundadır.

Maalesef ülkemiz büyüklüğüne yakışır çağcıl bir yükseköğretim yasasına kavuşamadığı için üniversite yönetimlerinin belirlenmesinde uygulanan seçim mahalli idare seçimlerini çağrıştırmaktadır. Bilim ve felsefenin işlendiği alanlarda seçmek nitel düzeyde olmalı ve bugüne kadar resmi düzeyde olmasa bile üniversitelerin nitel kriterlerinin şimdiye kadar çoktan belirlenmiş olması gerekirdi. Maalesef son 20 yılda üniversitelerimizde üniversite sorunları tartışılmadığı için üniversite nedir, nasıl yönetilmeli, kimler yönetmeli gibi sorular sorulmadı. Belki bunun böyle sürmesi birilerinin işine de geliyor. Ancak görebildiğim kadarı ile ülkemiz bilim adamlarından bazıları halktan farksız olarak neyi aradığını tam belirlememişler gibi. Bazılarımız da maalesef üniversite gibi ulvi bir kurumun omuzlarımıza yüklediği ağırlığı taşıyacak olgunluğa halen gelmemiş bulunmaktayız. Oysa unutmamak gerekir ki üniversite gibi kurumlar itibar kaybettiğinde toplum nezdindeki itibarımız da zedelenir.

Platon “kendini yöneten dünyayı yönetir diyor”. Dünyaya yönetmeye talip olan üniversiteler kendilerini yönetemese ne topluma ne de çağa yön verebilir.

Seçim sistemlerinde, birinin tercihi değil; hak-hukuk esasında düşünebilme, üretebilme, eleştirebilme, katılma ve denetleme niteliğini merkeze alan demokrasidedir. Yükseköğretim reform da bu anlamda nitel bir reform olmalıdır.

Sorun üniversite üst yönetimini belirlemek değil, daha temelden üniversiteyi yönetmeye talip olan adayların üniversiteye ilk alınmalarında doğru seçimi yapmaktır. Üniversiteler akademisyenlerini doğru seçer, iyi yetiştirir ve liyakati ön planda tutarsa, eminim ki kendi bölüm başkanını, dekanını ve rektörünü de doğru seçecektir. Maalesef doğru bilim adamı seçemediğimiz için doğru üst yönetim seçiminde de zorlanmaktayız.

Daha nice sağduyulu, virajları keskin almayan, aydın, üniversite kimliğine yakışır seçimler dileğiyle.