YÖK, ÜNİVERSİTE VE SİVİL TOPLUM

Prof. Dr. İbrahim ORTAŞ

Çukurova Üniversitesi, iortas@cu.edu.tr

Kuruluş olarak en azından üç üniversite bulunmaktadır: “Devlet kurumu” olarak, bir “meslek” olarak ve bir “özerk” kuruluş olarak üniversite. Bunlardan hangisi “sivil” sayılabilir? “Sivil olmayan” bir üniversite, üniversite sayılabilir mi? Üniversite sayılan bir kurum pür anlamda “sivil” olabilir mi?

  Tanım olarak bir kaç şekilde ifade edilen üniversite; en yaygın ifade ile kamu yararı için bilgi üreten, bilgiyi ileten ve yayan özerk bir öğretim ve araştırma kurumudur. Üniversitelerin sorunları evrensel boyutta olduğu için sınırlarının alanları dünyanın da sınırlarının ötesine taşınan yapıdadır. Bu ortamlarda her türlü düşünce otoriteye, tabulara ve kişilere bağlı olmaksızın tartışılmaktadır. Yani hayata dair her şeyi sorgulayan, nereden geldik, nereye gidiyoruz, bu dünyada bulunma sebebimiz nedir? Bu dünya ne zaman kuruldu? Yer yüzeyindeki bütün oluşumlar kendiliğinden mi oluştu yoksa bunların bir sahibi var mı? Kimya, fizik ve biyoloji arasındaki yasalar nelerdir, uyum veya uyumsuzluğun kaynağı nedir gibi arkası gelmez sorular üniversitelilerin kafalarındaki sorulardır.

Üniversite anlayışı, bir sivil inisiyatif anlayışıdır. Üniversite kavramının en önemli özelliği olan özgür ortamda düşünebilme ve düşündüğünü ifade edebilme yeridir. Bilinmeyeni araştırmak ve bilim yapmak anlamındaki ifade, aynı zamanda bir sivil inisiyatif anlayışıdır.

Sivil anlayış ile demokrasi örtüşmektedir. Her ikisi de “devlet” tarafından dikte edilene karşı, devlet dışı olarak kendi aralarındaki (çokluk, akıl veya yöntem üzerinden) uzlaşım anlamına geliyor. Her ikisi de kurallıdır ama birini “yönetim”, diğerini “sivil/burjuva” belirliyor.

Sivil Üniversite, Sermaye Üniversitesi Mi?

Peki, son günlerde başbakanın sık sık sözünü ettiği “özel üniversite” gerçekten “sivili” mi ifade ediyor? Eğer bu “sivil”, devlet yöneticilerinin değil de sermaye sahiplerinin karar vericiliği anlamına geliyorsa, yanıt evet olmalı. Sivil üniversite, özel üniversitedir. Çünkü vergilerin hazineye dönmesi üzerinden bir şekilde devletleştirilmiş olan kamusal kaynaklardan desteklenen üniversiteler “tam sivil” olamaz. Tam sivil, ancak kendi kaynaklarını bütünüyle kendisi yaratan, örneğin sermaye sahiplerinin kurduğu, dolayısıyla kaynağını da karar vericiliğini de kendisinin yürüttüğü organlardır.

Eğer “sivilden” kasıt “hiçbir etki ve baskıya, tabii engellemeye maruz kalmadan insanların kendi kendilerine kurup yönettiği” oluşumlar anlaşılıyorsa, ne demokrasi sivildir, ne de hele hele “kamu üniversiteleri” sivildir. Önce “sivilden” ne anlaşılması gerektiği sorusu merkeze alınmalıdır ki, ancak “sermaye” hareketleri devletten özerk, hatta devlete hakim olarak sivil olma sıfatı taşıyabilmektedir. “Paranın dini-imanı olmaz”, tabii “devleti de olmaz”. Paranın insani bir değeri yoksa, sermaye üniversiteleri insani olmadığı gibi, hiçbir şekilde toplumsal değildir. Dolayısıyla sivil olan “sermayeye ait ama insani veya kamusal yarar gözetmeyen” anlamına gelmektedir.

Özerk Üniversite Sivil Değildir

Eğer herhangi bir etki veya baskılamadan etkilenmeksizin kendi kendini yönlendiren oluşumlar anlamında üniversiteleri tanımlarsak, “sivil/burjuvaziden” özerk olması gerekir. O halde, sermayeye bağımlı üniversite ya özerk değildir, ya da sivil değildir.

Türkiye’de Üniversiteler Tarihi

Osmanlı Medreseleri ve Enderunlar ilk üniversitelerin nüvelerini oluşturması ile başlamış olan üniversite düzeyindeki eğitim 1870’te “Darülfünun-u Osmani” adı altında kurulmuş, 1900’de Darülfünun-u Şahane, 1908’te yeniden Darülfünun-u Osmani, 1924’te ise İstanbul Darülfünunusü ve 1933’te de İstanbul Üniversitesi ile gerçek kimliğine kavuşmuştur.

1980 yılına kadar başta İstanbul, İstanbul Teknik, Ankara, Erzurum Atatürk, ODTÜ, Ege, Karadeniz Teknik, Boğaziçi, Hacettepe, Dicle, Çukurova ve Uludağ Üniversiteleri Cumhuriyet döneminin ilk üniversiteleri olarak kanunla ve güçlü desteklerle kurulmuşladır.

1980 sonrası açılan bir çok üniversite ile birlikte 1994 yılında 14 yeni üniversite alt yapı, akademik kadro ve hedefler dikkate alınmadan açılmış. 1995 sonrası açılan Vakıf üniversiteleri ile birlikte bugün 56’sı devlet 16’sı vakıf olmak üzere toplam 72 üniversite ile eğitim ve öğretim yapılmaktadır.

Türkiye Cumhuriyeti kurulduğu tarihten bu yana 493, 2252, 2476, 2291, 4936, 115, 1750 ve nihayet 2547 sayılı Yüksek öğretim yasaları hazırlanmış, ancak bu yasalar bilim arayışı yerine daha çok “olağanüstü” bir yön verme arayışıyla şekillendirilmiştir. Bugüne kadar ciddi anlamda sivil (pür anlamda piyasaya-sermayeye bağımlı) bir yüksek öğretim yasası hazırlanamamış olup üniversitelerle piyasanın veya tüccarın iyi anlaşamamasının nedenlerini biraz da buralarda aramak gerekir. İdari hiyerarşik yapılanmaya bağlı olarak üniversite yöneticileri atanmış ve önemli derecede yasakları içeren hükümler nedeniyle sermaye istediği gibi üniversiteye hakim olamamıştır.

 Yine kendi kendisini yönetip yönlendiren “sivillik” de üniversiteler de yeterli alanı bulamamış; öğrenci, öğretim üyeleri ve çalışanlarının düşünceleri pek dikkate alınmamıştır.

12 Eylül sonrası önce 2547 sayılı YÖK yasası çıkarıldı sonra da Anayasa çalışması tamamlandı. O dönemin yönetimi üniversiteleri anarşinin kaynağı gördü ve sorunu yasaklarla çözeceğini ifade etti. Ancak 25 yıllık bir deneyim üniversitelerin yasa ile demokratikleşmediği ve ileriye gitmediği yönündedir. Ancak üniversite gibi elitlerin olduğu kurumlarda yasa ve yasaklar ile değil, bu elitist özelliği ile de “insan” ve “toplumundan” bir miktar kopuk sayılır. Yani elitist özellikleriyle de, üniversiteler sivil değildir.

Bilimi, Öğrenciye Esas Almayan Üniversite Sivil Değildir

Üniversite bugünkü sistemde bilimsel hiyerarşiden öteye akademik hiyerarşiye dayalı olarak yönetilmektedir. Üniversitelere de yukarıdan aşağıya doğru otoriter yönetim anlayışının hakim olduğu ortaöğretim anlayışı ile sorun çözülmez. Maalesef bugün üniversitelerde bilim odaklı bir yönetim anlayışından çok uzak konumdayız.

Üniversiteler YÖK ile birlikte yukarıdan aşağı bir hiyerarşik yapılanma ile kuruldu. Yönetimi öncelikli olarak profesörler, yoksa doçent, pek çok fakülte ve nerdeyse sistemin yarısını oluşturan meslek yüksek okullarının hakim olduğu sistemde öğretim görevlilerinin yönetmesi istendi. Yani bilimsel bakımdan çok yetkin olmanız değil, sahip olduğunuz akademik unvan ön planda tutuldu. Bu anlamda da, üniversite sivil olamadı.

Bu süreçte hepsi olmasa da çoğu üniversite rektörü YÖK’ün yasakçı görüşlerini savunuyor. Çoğunun aklına özgürlüğün alanı olan üniversitelerde bireylerin kendini gerçekleştireceği fikri hiç gelmemiştir. YÖK’ün kurulduğu günden bu güne kadar işlevi ve etkinliği YÖK başkanın bakış açısı ile şekillenmiştir. Sayın Doğramacı döneminde olağanüstü kuraları işletildi ve son olarak da vakıf üniversiteleri yasasını meclisten geçirerek tamamlamıştır. Sayın Mehmet Sağlam kısa süre kalmış sonra Sayın Kemal Gürüz gelmişlerdir. Bir taraftan üniversitede kaliteyi artırmayı öngörürken diğer taraftan üniversitelerde özgürlüklerin gelişmesine pek sıcak bakmamışlar. Sayın Gürüz'ü takiben atanan Sayın Teziç iyi niyetle bazı düzenlemeler yapmayı hedeflemiş, ancak her nedense beklenilen bilim ve öğrencisine dönme şu ana kadar sağlanamamıştır. Sayın Teziç hukukun üstünlüğü ilkesine uymayı ve üniversitelere çok fazla karışmamayı şu ana kadar benimsemiş gözükse de, üniversiteleri yönetme yetkisinin devrinden yana bir somut çıktı elde edilememiştir.

Ancak mevcut YÖK sistemi ve onun anayasal dayanağı olan 130. ve 131. maddeleri şimdilik bir çok şeyi engellemektedir. Üniversitelerde sistem, eskisi gibi tamamen yönetimin inisiyatifine kalmıştır. Bir rektör kısmen yetkilerini alttaki elemanlarla paylaşarak üniversitede biraz rahatlık yaratırken, bir sonraki tam tersi tekçi ve sıkı bir yapılanmaya girebilmektedir.  Bugün bir çok rektör; kültürel alt yapısı gelişmiş, bilim kültürü ve bilim etik kurallarını özümsemiş, üniversitelerini ileriye taşıma inisiyatifinde bulunmaktadır. YÖK ve rektör yetkisinin, maalesef çoğu zaman insana bazı şeyleri unutturduğunu da görüyoruz.

Üniversiteler Sivil Toplum Anlayışından Uzak

Üniversiteler bugüne kadar maalesef devletin çerçevesini çizdiği Kıbrıs, Yunanistan ve Ermeni meselesi alanların dışına çıkamamışlar. Üniversite Senatoları, ülkenin demokratikleşmesi konusunda hiçbir düşünce geliştirememişlerdir. Üniversiteler kendilerine devletin savunucusu ve hamiline soyunmuş, ancak özerklik, özgürlük ve bilim politikalarını geliştirememiştir. Ancak öğretim üyeleri de bilim adamına yakışır şekilde bırakın ülkenin sorunlarına sahip çıkmayı üniversitenin kendi sorununa sahip çıkmalarını bile sağlamadığı görülmektedir. Herhangi bir sivil inisiyatif gösterme konusunda en ufak bir adım bile atamamışlardır.

Türkiye üniversitelerindeki öğretim üyelerinin % 64’nün hiçbir sivil toplum örgütüne üye olmayışı çok düşündürücü. Çağdaş toplum örgütlü toplumdur anlayışı ile hareket edecek olursak üniversite öğretim üyelerinin örgütsüz olması toplumun da örgütsüzlüğüne kötü örnek oluşturmaktadır. Bu da öğretim üyelerinin kapasitesi ve kalitesi ile ilgilidir. Maalesef üniversitelik bilinci olan az sayıda bilim insanı bugün üniversitelerde örgütlülük bilincini savunmaktadır. Her yönü ile topluma örnek olması gereken bilim insanlarının toplumsal yaşamdan bu denli kopuk olmaları, toplumun da gözünden kaçmamaktadır. Son yıllarda sık sık bilim adamlarının aydın–entelektüel–altyapılarının çok zayıf olduğu eleştiri konusu olmaktadır. 

Üniversitelerin temel görevlerinden olan eğitim, öğretim, araştırma ve toplumu aydınlatma görevinde istenilen ölçüye gelinememiştir. Temelde öğretim üyeliği kültürünün olmaması nedeniyle yetersiz kültürel birikim ve aydın davranışı sergilemektedirler.

Üniversite kültürü anlayışı yeterince yerleşmediği için Sayın Prof. Dr. Çağatay Özdemir'in araştırmasında “öğretim üyelerinin % 36’sının “kendi kişisel düşüncelerine ters düşse bile çoğunluğun düşüncesine uyacaklarını “bildirmişler. Bilindiği gibi bilim adamı kimliği Galileo’nun “dünya yine de dönüyor” anlayışı her ne şart altında olursa olsun mutlaka bildiğini söylemesi gerekir. Bilim adamı yaşadığı toplumdaki sorunlarını tanımlayan ve onlara çözüm önerileri getirmek için bilimsel araştırma yapan ve gerekirse de düşüncelerini açıklamada başkasının etkisinde kalmadan ifade edebilmesi beklenir.

Son yıllarda kurulan üniversiteler kendilerinde beklenilen bilim kültürü ve üniversitelilik bilincini sağlayamadıkları için Anadolu’nun genç üniversiteleri hızla taşralaşmış, bilimsel olarak son sıralara itilmiş. Üniversiteleri tercih eden öğrenci profili sürekli düşmüş, öğretim üyesini kendi bünyesinde sağlayan üniversite öğretim üyesi kadrosu da hızla “inbreeding”e uğramış durumdadır.

YÖK ile birlikte bilim haysiyeti neredeyse aşındırılmış. Verilen doktora payeleri, kayırmacı akademik payeler üniversitelerin saygınlığına gölge düşürmüştür. Profesörlük payesi sulandırılmış, bazı sanatçılara Prof. unvanı verilmiş ve en kötüsü de profesörlük unvanı üniversitelerin kendilerine bırakılmıştır. Bu da beklenildiği gibi ilke ve kaidelerden uzak tamamen sübjektif davranışlar nedeniyle istenilmeyen şişkin kadrolar oluşmuştur. Zamanla bazı üniversitelerin halka entelektüel bir katkı sağlamaması gereken yerde üniversitenin gerisinde kaldığı savı ile YÖK bazı üniversitelere müdahale etmiş ve üniversitelerde bazı öğretim üyelerinin uzaklaşması istenmiş; bu da üniversitelerde öğretim üyelerini karşı karşıya getirmiş, şikâyet, gammazlama, işi engelleme ve verimsiz performans sergilenmiştir.

Diğer taraftan üniversiteler altan alta kemirildi, yetersiz insanlar, hoca olmaması gerekenler hoca oldu, bunla da kalmadı bir de yönetici oldu. Bunlar da hızla kadrolaştılar ve bir çok yerde köşe başlarını tutmaya çalıştılar ve çalışıyorlar. Üniversitelerde rektör merkezli kadrolaşmanın yarattığı sıkıntının aşağıdan yukarıya doğru yarattığı niteliksiz insan profili, bugün üniversitelerin verimsizliğinin ana eksenini oluşturmaktadır. Sonra da bugünkü durum yaşanır oldu. Bugün bir bütün olarak baktığımızda üniversitelerin akademik kadroları çok da iyi değil, önümüzdeki dönemlerde çok daha büyük sorunlar yaşanacağı öngörülebilir. Bugün bunları göremesek, yarın daha çok ağlıyor olacağız.

Hegel'e atfedilen bir ifade var: “İnsan  sosyal çevrenin ürünüdür” diye. Eğer sosyal çevrenizi iyi inşa ederseniz, iyi yetişen insan sizin sisteminizin bir ürünü olur. Maalesef birkaç üniversite dışındaki çoğu üniversite, bu sosyal çevreyi oluşturabilmiş değillerdir.

Darbeyle, Dinle Şekillendirilen Üniversite Sivil Değildir

12 Eylül ile birlikte ülkede önce üniversite özekliği kaldırıldı. Daha sonra nereden eklin edildiği belli olmayan moda deyimi ile Ilımlı veya Sert İslam ideolojisi topluma benimsetilmeye çalışıldı. Bunun için dönemin lideri halka açık toplantılarda kurandan ayetler okuyarak halkın darbeyi ve verilmek isteneni benimsenmesi için, onların temiz ve pak dini duygularını sömürmeye çalıştı. İlk ve Orta öğretimde din dersleri zorunlu ders olarak okutuldu. Eğitim bu şekilde yönlendirdi, sonra da üniversiteler türban sorunu ile oyalanmaya çalışıldı. Son 15 yıldır üniversitelerin sorunu neredeyse başörtüsü haline getirildi. Neredeyse bir kör düğüme dönüşen ortamda, belli bir ideoloji ile eğitilen çocuklar hiçbir bilinç verilmeden (bilim felsefesi, tarih bilinci, insan kaynakları, kültür) başlarını açması isteniyor. Neden yasak. Üniversite gibi yasağın değil, tartışma, kuşku ve araştırma ile özdeşleşen evrensel üniversite kavramı ülkemizde tersinden okunmuştur. Ne yazık ki bu anlayış bazı üniversite hocalarından da destek görmüştür. Bilindiği gibi yasak her zaman yeterli olmuyor. Konunun beyinde ve gönülde çözülmesi için konunun detaylı olarak sosyolojik temelde incelenerek insanların din duyguları da rencide edilmeden çözülmesi amaçlanmalıdır.

24 Ekim 2005 tarihli Kanal 7 TV ekranında 12 Eylül sonrası dönemin paşası Sayın Kenan Evren, yine o dönemin üniversite rektörlerini toplamış ayakta el pençe divan tutuyor ve rektörlere “herkes özerklik isterse bu iş olmaz. Devlet, ne kadar mühendise, ne kadar doktora ihtiyaç var, onu hesaplar” diyor. Sayın İhsan Doğramacı beyefendi de aynen diyor ki “Paşam ben ve arkadaşlarımın üniversitelerde özerklik diye bir talebimiz yoktur”. Maalesef planlı olarak kızıştırılan anarşik ortam ve ardından gelen darbe ve hazırlanan 2547 sayılı yasanın bugün yaratığı etki, o gün de bugün de henüz tam olarak görülemedi. Görebilecekleri de, ilk günden üniversiteden 1402’lik diye uzaklaştırdılar.

Ne yazık ki ülkemiz bir bütün olarak elindeki gençliğinin dinamizmini kaybettiği gibi geriye kalanın bir kısmı arabesk, bir kısmı tarikatlarla, geriye kalanı da ne aradığını bilemeden akıp gide suda sağa sola çarparak ilerliyor.

Türkiye Üniversiteleri Demokratik Olamadılar

Maalesef soğuk savaşa kurban edilen üniversitelerimiz 12 Eylül ile birlikte hizaya sokulmak için YÖK ile dizginlendi. YÖK ile birlikte üniversite özerkliği rafa kaldırıldı, bilimsel eğitim ve kalite hiç dikkate alınmadı. Öğretici merkezli ezberci eğitim ile üniversiteler birer diploma veren kurum durumuna getirildi. Her türlü alternatif düşünme ve tartışma tasfiye edildi. Ülkenin en dinamik kesimini oluşturan gençler ülke sorunlarına duyarsız duruma getirildi. Her türlü düşünce ifade etme yasaklandı. Ülkenin her düzeydeki aydınları kötürümleştirildi. Önce kendi bütün dinamiklerini bastırdılar, şimdi de üniversitelerden duruş göstermeleri beklenilmektedir.

12 Eylül rejimi ile üniversiteler yeniden şekillendirilmiş ve üniversitelerde merkezi otoriter bir yapılanma gelişmiştir. Her şey merkezden yönetilmiş, alt birimlere yalnızca yukarıdan gelen emirlerin uygulanması istenmiş. Daha sonraları ise üniversitelerde yarı seçim niteliğinde eğilim yoklaması sistemi getirilmiş ve bunun da kısa sürede sakıncaları oluşmaya başlamıştır. Toplumun eğitim düzeyinin zirveye ulaştığı kurumların başında gene üniversitelerde gelişen çarpık demokrasi anlayışı üniversiteleri zenginleştirmek ve farklılaştırmak yerine akademik çevrelerin cepheleşmelerine, karalamalara ve seçim kazanmak için bir akademisyene yakışmayacak çok sayıda davranışlar sergilenmeye başlanmıştır

Üniversite üst yönetimleri eğilim yoklaması ile belirlen altı adaydan üçü YÖK tarafından Cumhurbaşkanına rektör olarak atanmak üzere önerilmektedir. Ancak çoğu zaman YÖK sıralamaya uymayarak görmek istediği adayı birinci sıraya koyarak Cumhurbaşkanın onayına sunmuştur. Dekanlıklar ve Bölüm başkanları yasal olarak atama ile gelmekte, ancak bazı yerlerde rektör ve dekanın inisiyatifine bağlı olarak ön seçim yoklaması da yapabilmektedirler. Üniversitelerdeki ön seçim yoklama sonuçları üniversitelerde maalesef yerel yönetim seçimlerine benzer görüntüler sergilemiştir. Hiçbir ölçüt ve kriter aramadan kişilerin kapı kapı dolaşarak oy istemesi ve ardından gelen adamsendeci tutum ve kayırmacılık; üniversitelerde verimliliği artırmamış, tam tersine azaltmıştır. Üniversitelerde liyakat değil, tam tersine kolay yönetilebilir kişiler daha itibarlı duruma getirilmiştir.

Bu arada özel üniversiteler yasası çıkarılarak ülkenin eğitimi paralı durma getirildi. Az sayıdaki nitelikli öğretim üyesi özel üniversitelere yüksek ücretle transfer edilerek üniversiteler ileri lise düzeyinde eğitim veren kurumlar niteliğine dönüştürüldü. Böylece ülkenin bel kemiği olan bilim yuvaları ve dinamikleri törpülenerek işlevsiz ve önemsiz birer okul durumuna getirildi. Özeldekiler de bir sürü sonra harcanmaya başlandı ve heba oluyor.

Bugün Türkiye toplumu sorunlarına sahip çıkamamasının acısını yaşıyor. Van Yüzüncü yıl Üniversitesi Rektörü’nün gözaltına alınması sonrası olaya taraf olan ve olmayan görüşleri savunan basın (TV kanalı ve değişik gazeteler), ilginçtir, her iki tarafta “öğrenciler nerede, öğretim üyeleri nerede” diyorlar. Önce tepkisiz ve arabesk bir toplum yaratıldı. Şimdi de demokrasinin ve hukukun üstünlüğünün kurallarının korunması için kendilerine destek çıkılacak kitleler aranmaktadır. Ancak görebildiğim kadarı ile öğrencilerin hiçte umurunda değil ülke sorunları, vatanseverlik gibi olgular. Bir öğretim üyesi arkadaşım diyor ki “öğrenciler haklı”. Neden sokağa çıksınlar. En küçük bir talebi bile bastıran, okuldan uzaklaştıran anlayışa ses çıkarmayanlar bugün öğrenci ve öğretim üyesi arıyorlar. Dün kendisinden değil diye okuldan atılan öğretim üyesine alkış tutanlar, bugün kendisi için destek isteme hakkına sahip olamaz.

Maalesef YÖK yasasından kaynaklanan süreçten dolayı bir çok rektör küçücük bir demokratik tepkiyi okuldan uzaklaştırmakla cezalandırmaktadır. Bu durumda öğrenciden tepki göstermesini bekleyemeyiz. Her söyleneni kabul eden ve itiraz etmeyen bir duruma gelindi. Ve şimdi de ülkenin pazarlanmasına ses çıkaramayan bir kitleye her şey pazarlanıyor. Bugün ülkemizde olup biten hiçbir olay, gençliği ilgilendirmiyor. Evet, belki de birilerinin beklediği de buydu.

Demokrasinin yalnız öğrencilere değil, rektörlere de lazım olacağı belki hiç hesaplanmadı. Bugün Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi rektörünün hapse atılması, YÖK başkanının ayakkabılarını bile çıkartarak sıkı arama ile ziyaretçi salonuna alınması belki hiç akla getirilmedi.

Rektör Yetkileri Çok Fazla

Bugün Van’da ihale ile hastaneye alınan malzeme surunu, yine YÖK’ten kaynaklanıyor. Rektörlere verilen sınırsız yetkiler, iyi niyetli yöneticileri dahi etkilemiştir. İstanbul Üniversitesi Rektörü Prof. Dr. Mesut Parlar kendisini bir holdingin başkanı olarak görerek bu yetkinin üniversite rektöründen alınmasını ve rektörlerin bilim ile ilgilenmeleri gerektiğini belirtiyor. Rektörlere verilen yetki ve trilyonluk bütçeler ve bina yapımından tutun da kaldırım yapımına kadar ilgi ve alanı olmayan alanlarla iştigal edilmesi beraberinde beklenilmeyen sorunları da yaşatmaktadır. Bir kampus üniversitesi rektörü de, “Ben pek çok belediyeden daha büyük bir belediyeye başkanlık yapıyorum” diyordu.

Oktay Ekinci ÇED Köşesinde (26 Ocak 2005) rektörlerin ne iş yaptıklarının sorgulandığını belirtiyor. Eskiden “rektör” denilince, “akademik saygınlığın temsilcisi” akla gelirken, son yıllarda “inşaat, emlak, boya-badana” vb gibi hizmetlerle anılmalarının ne anlama geldiğini sormaktadır. Sayın Ekinci, rektör adayları adaylıklarında birer “belediye başkanı” veya “şantiye şefi” gibi sözler sarf etiklerini belirtiyor. Devam ediyor Sayın Ekinci, YÖK öncesi rektörler sadece akademik yöneticilik yaparlardı ve “fikri alınacak” bilge insanlar olarak saygı görürlerdi ve yapısal işlemler inşaat dairesi tarafından yapılırdı. Bu paralelde şimdi rektörleri en fazla arayanlar, “akıl danışmak “ ya da “görüş almak” isteyen gazeteciler değil, üniversite için gerekli her türlü malın pazarlamacıları ile inşaat, imalat, ticaret firmaları olarak ifade ediyor Ekinci. Açıkçası bu hepimizi üzmektedir. Bugün daha sık eleştiri konusu olan hocaların şirketlerin birer danışmanı, yarı zamanlı iş peşinde koşmaları, pazarlamacılık ve gibi işlemler;  akademisyenlik ile uyuşmuyor gibi geliyor bana

Üniversitelerin kaynak yetersizliği ve öğretim üyelerinin maaşlarının yetersizliği nedeniyle üniversiteler verimsizliğe itilmiştir. Üniversiteler döner sermayeye para kazandırmak için ve bunun üzerinde kendine ek gelir elde etmeye çalışmaktadır. Bugün üniversite hastaneleri bu kaygı nedeniyle bilimsel araştırma yapmak yerine devlet hastanesi gibi muayene haneciliğe dönmüş. Özel muayene, ameliyat, yarı zamanlılık gibi bilimsel gelişmeye zarar veren durumlar yaratılmıştır. Bazı diğer mesleklerde şirket danışmanlığı, komisyonculuk, yönetim kurulu üyelikleri akademisyenliğe zarar vermiş ve bilimsel çalışmada gerilemeler yaşanmıştır.

Fakültemize nasıl kaynak yaratırız şeklinde yapılan bir toplantıda kurs vermekten “parayla diplomaya (tezsiz mastırlara)” vermeye kadar çeşitli öneriler sunulunca temel bilimlerden birini sürdüren bir bölüm başkanı “Ne yapalım, biz de pazarda soğan satarız” demiştir. Maalesef üniversitelerimiz bugün bilimsel teori ve hipotez üretmek yerine, geçim sıkıntısını giderecek formüller üzerinde çalıştıkları görülmektedir.

Sistem Kendini Sorgulamıyor

Bir sistemin başarısı sistemin kendisini aralıklarla sorgulamasından geçer. Kendini sorgulamayan, zayıf ve kuvvetli yanlarını bilmeyen ve kendisinin üçüncü kişilerce nasıl değerlendirildiğini bilmeyen mutlaka başarısız olacaktır. Bir sistemin erken ölümünün, tıp dili ile olması hiçbir zaman arzulanamaz.

Üniversitelerin rektör merkezli kadrolaşmanın yapılması ne yazık ki bilim kültürü eleştirel yapılı aydın kafalı bilim insanı yerine “itaat kültürünü” benimsemiş ve kendisinden istenilenleri yapan akademik kuşakların oluşmasına neden olmuştur. Rektörün anlayışı, dünya görüşü ve siyasi bakış açısına uygun olarak bir kadrolaşma sağlanmıştır. Alınan idari personel de bu şekillide şeklenmiş (Rektörler komitesi toplantısı 19 Ekim 2005). Yine maalesef üniversitelerimiz bazıların da yöneticilerimiz kendilerine oy verecek takiyeci kişileri belirli makam ve mevkilere getirdiler ve onlarla kendi adamlarını altan alta işe aldılar. Bugün YÖK belki de bu kadrolarla bir nebze mücadele etmek istemekte, ama bu iş bu kadar kolay değil. Atı alan Üsküdar’ı geçti.

Toplumun aydınlatılması, yurttaş bilinci ve birey kültürünün gelişmesinde birer demokrasi okulu olması gereken üniversitelerde bilimsel özgürlük ve özerklik maalesef bu anlayış nedeniyle gelişemedi. Bilim felsefesi bilincine varmış “bilim adamları“ üniversiteleri ancak bilimin öngördüğü sorgulayan, araştıran ve olaya kuşku ile bakan bir anlayış ile hareket etmektedirler. Aksi takdirde kendi olmayı becerememiş, yurttaş olamamış insanların, ülkemizi yarınların bilgi çağına taşıması pek beklenilmemektedir.

Bugün ülkemiz üniversiteleri akıllı, cesur, dürüst ve doğru ile yanlışı net ayırt edebilen ve bunun karşısında her kim olursa olsun gerçeği ve doğruyu dile getirebilen yurttaş bilinci yerleşmiş insanlara ihtiyacı var. Öncellikle üniversitelerin hedeflerini açık olarak belirtmesi ve belirli alanlarda ileri araştırma yaptırarak sesini duyurması gerekir. İyi öğrenci çekebilmesi daha çağdaş, bilimsel anlamda ileri evrensel bir üniversite olmayı hedeflemelidir.

Üniversitelerimizin bence kendilerini yeniden bir iç hesaplaşmadan geçirmeleri ve bir bütün olarak kendi tarihlerini analiz etmeleri gerekmektedirler. Buraya nasıl geldik ve durumumuz nedir diye kendilerini sorgulamaları gerekir. Bugün üniversiteler olarak dünyanın neresindeyiz, eksiğimiz ve fazlamız nedir, eldeki mevcut kadrolarımızın durumu nedir, bilimsel potansiyeli nedir gibi soruları sormalı ve kendilerini masaya yatırmaları gerekir. Yeni bir yasa hükümetten önce üniversiteler tarafından, ama gerçekten üniversiteler tarafından yapılmalıdır.

Üniversite yönetimlerinin hiyerarşik yapılanma yerine bilim insanının özgürlüğünü ön plana alan, akademik özerkliği koruyan ve geliştiren yöntemler üzerinde durulmalı ve yeni YÖK yasası da buna göre şekillenmelidir. Akademik özerklik ve özgür olunmayan ortamlarda insan ve doğa yararına bilgi üretilemediği gerçeği; yüzlerce yıllık batı üniversite tarihlerinin bize öğrettiği en önemli derslerin başında gelmektedir. Tabii bunda başta üniversitelerin kendi içinde en azından bilimsel işleve uygun hareket etmeleri gerekir. Kendisi özgür olamayan bir kurum, nasıl özgür bireyler yetiştirebilir?

Özgürleşmenin olmadığı ortamda, demokrasi ve doğru yönetim anlayışı gelişmez.

Üniversitelerde Yapılması Gerekenler

Ülkenin bir an önce bilim politikası belirlenmeli,

Üniversitelerin en alt birimlerine kadar katılım/özerklik sağlayıcı Yüksek Öğretim Yasasının çıkarılması sağlanmalı,

Bilimsel, idari ve mali özerklik sistemi mutlaka sağlanmalı,

Akademik kurul başta olmak üzere kurullar çalıştırılmalı,

Bilim etik kurulları olmalı,

Bilimsel başarıya dayalı bir personel politikası olmalı,

Üniversitelerin kendi alanlarının en iyilerini almaları için çaba sarf edilmeli ve bilim adamı yetiştirme programları başlatılmalı,

Bir bilim kültürünün sağlanması için üniversite ortamları üniversitelilik bilincine uygun hale getirilmeli,

Araştırmaya ayrılan bütçe kaynakları AB standartlarına çıkarılmalı,

Emek ve bilgiye dayalı bir maaş ve personel politikası benimsenmeli,

Tam gün esasına dayalı bir eğitim öğretim sağlanmalı,

Hesap verilebilirlik sağlanmalı,

Öğretim Görevlisi, Araştırma Görevlisi, Öğrenciler ve çalışanların da üniversite yönetiminde söz halkı olmalı,

Üniversite eğitimi, parasız olmalı ve fırsat eşitliği sağlanmalı.

“Sivil sivil” derken, sivillikten kasıt “sermayeye bağımlı üniversiteler” ise, eldekini de kaybetme riski bulunuyor. Eğer sivillikten kasıt gerçeği arayan üniversitelerin kendi kendini yönetme gücü olduğu ise, öğrencisiyle hocasıyla kendi kendilerine karar vermeleri gerektiği ise, bu da özerk üniversitelere denk düşmektedir. Bugünkü YÖK, merkezde Başkana, yerelde Rektöre bağımlı; nerdeyse “monark” nitelikte; hocası ve öğrencisine karşı güvensiz ve baskıcı yani özerk olmayan bir kurum özelliğindedir. Ülkemiz üniversiteleri maalesef evrensel boyuta üniversite olamadılar. İyi niyetli kişilerin çabalarlı ile bir yerlere gelmeye çalışıyorlar ancak temel zihniyet değişmedi. Üniversitelerimizin bir kısmı temel bilim politikası oluşturmak, hedef koymak, nitelikli öğrenci ve bilim insanı yetiştirmek yerine, küçük ölçekte devletin hamisine büründüler. Bir kısmı bir takım küçük belediyecilik işleri ile iş yaptığını sandılar. Üniversiteler asıl görevi olan bilimsel araştırma yapma görevini istenildiği gibi yapamadı. Maalesef halen temel metodolojiyi bilmeyen çok sayıda insan üniversitelerde bununla ne doğu dürüst bilim yapılabilir ne de demokratik özgür ortam yaratabilirsiniz. Eğer bir değişiklik yapılacaksa önce buradan başlanmalıdır. Tek tek bireyler kendilerini geliştirebilirler, ancak bu kaideleri bozmaz. Temel felsefenin üniversitelerde işletilmesi gerekir. Bugün üniversite öğretim üyelerinin ancak %10 yayın yapabilmekte diğer %90 ise yayın yapmamaktadır. Yapılan yayınlar ise daha çok akademik aşamaya yönelik olmuştur. Bilimsel yayın yönünden belirli bir ilerleme sağlanmış. Üniversiteler dünyadaki bilimsel makale sıralamasında 1990'lü yıllardaki 44 sıralamadan, bugün 21 sıraya kadar ilerlemesi önemli bir başarı ancak bilgi ve bilimi teknoloji dönüştürebilmek halen mümkün olmamıştır. Sayılarının artması, bilimsel makale sayılarının artması yanında niteliksel bir gelişme gösteremediler. Bugün dünyada okutulan ders kitapları ile ülkemizde okutulan kitaplar üç aşağı beş yukarı aynı ancak neden biz halen bilgiyi teknolojiye dönüştürmede en küçük bir adımı dahi atamadık sorusunun cevabı yok. Eski TUBİTAK Başkanı Prof. Dr. Namık Kemal Pak, Türkiye’nin güçlü bir potansiyeli olduğunu ancak bunu teknoloji yaratmaya dönüştürmek gerektiğini vurguluyor ve ekliyor ancak hedefimiz engellendi diyor.

12 Eylül’ün ABD destekli darbesiyle şekillendirilmiş ABD’ye güvenen bu üniversiteleri, artık esas rotasına yani yeniden toplumuna ve insanına güvenen bir yapıya oturtulmalıdır. Ülkemiz özelde de eğitim sistemimiz maalesef soğuk savaşa kurban edilmiştir. Üniversitelerimiz, özerk kurumlar olarak özgürlüklerin önünü açmamışlar, tam tersine yasakçı olmuşlardır. Ve üniversitelerin hiç bir özerklik talebinin olamadığını belirtmişlerdir.

Bilinç; kendi kendisinin farkında olmaktan, esas görevi olan üstünde oturduğu gerçekliğin farkında olmaktan geçmektedir. Ancak 82 yılını kutladığımız Cumhuriyetimizin yüksek öğretimin durumu ortada. Cumhuriyeti kuran kadroların beklentileri ve vizyonu ile bugünkü durum karşılaştırıldığında geldiğimiz nokta, sebep ve sonuçları tartışmaya açık. Umarım Van Yüzüncü Yıl Üniversitesinde yaşanan süreçten sonra üniversitelerimiz kendilerini derin bir sorgulamadan geçirirler diye umuyorum. Yoksa çağa yakalamak için geç kalmış olurlar.