ÜNİVERSİTE ÖĞRETİM ÜYELERİNİN PROFİLİ

YÖK sonrası sık sık üniversite öğretim üyesi kalitesi birikimli bilim adamları tarafından sorgulanmaya başlandı. Ancak bu sorgulamanın dozunun son yıllarda arttığı görülmektedir. Bendeniz de üniversite tarihlerinden okuduklarım ve yanında yetiştiğim hocalarımın yaşam biçimlerinden ve tutumlarından öğrendiklerimden hareketle bilim adamı profilindeki sapmaları işlemekteyim ve ülkemiz üniversite öğretim üyeliği yetiştirme sorununun temel sorun olduğuna inananlardanım.

Bir çok kişi üniversitelerin temel sorunu olarak üniversitelerin ehil olmayan ellerde liyakate dayalı olmayan yönetim anlayışlarının bir sonucu olarak görüyorlar. Bana göre, üniversite mevzuatının yapılanma konusundaki eksik ve yanlışları ile üniversiteler doğru bilim kişisini seçememesi yüzünden doğru yönetici seçilememektedirler. Kurucu rektörümüz sayın Prof. Dr. Mithat Özsan tarımsal öğretimin 159. yıl dönümü toplantısında yaptığı konuşmasında “ülkemizin çağına uygun ehil insan yetiştiremediğini belirttiler. Ve dediler ki 1960’lı yıllarda bir kuruma atama yapılacağı zaman liyakate bağlı olarak bu işe kimlerin ehil olduğu bilinir ve beklentiler de doğru çıkardı. Ancak bugün kimin atanamayacağı biliniyor” . Maalesef ülkemiz siyasi tarafgirlik yanında son yıllarda eleştiren, fikir üreterek üretime katkısı olacak insan yerine, söz dinleyen, kolay yönetilebilir insanları seçmeyi tercih eder duruma gelinmiştir. Kanımca bu olgu üniversitelerde daha da yaygın gibi geliyor. Bütün bunların sonucu olsa gerek, öğretim üyesi profili tartışma konusu olmaktadır.

Özerklik de, akademisyenlik de gitti

Bütün bu tartışmaların nedeni ülkemizin yaşadığı talihsiz süreçler sonucu oluşan olağanüstü durumların yarattığı boşlukların zamanında görülememesinden kaynaklanıyor. Durumu görenlerin önerileri de dikkate alınmadı ve azınlıkta bırakıldılar. Ülkemiz üniversiteleri bu konuda maalesef çok talihsiz dönemler yaşamış, YÖK ile birlikte üniversitelerin dinamik omurgaları kırılmış, bunun yerine omurgasızlık ilkesi temel değer olarak benimsenmiş. Üniversitelerin özerkliği elinden alınmış, araştırma olanakları kısılmış, üniversite bütçelerinin kısılması ile uluslararası bilim kuruluşları ile ilişkiler zayıflamış, öğretim üyeleri maaşları komik düzeye çekilmiş, başta Ar-Gör maaşı olmak üzere açlık sınırında tutularak üniversite öğretim üyeliği gibi omuzlarında manevi sorumluluğu olan çok boyutlu zor meslek bir iş bulma kapısı konumuna getirilmiştir. Bu arada gelişmekte olan bir ülke olarak hızla Anadolu’da plansız programsız üniversiteler açarak, üniversitelilik bilinci gelişmiş olsun olmasın çok sayıda kişi yabancı dil sınavını şu veya bu şekilde halletikten sonra öğretim üyeliğine alınmıştır. Gece yarısı yasalarla öğretim üyeliğinde yükselme süreye bağlanarak süresi gelen akademik aşamayı tamamlayarak yaşamdaki temel hedeflerini gerçekleştirmiş oldular. 

Evet, bugün ülkemizin üniversitelerinin temel sorunu bilim adamı yetiştirme planı, programı ve stratejisi bulunmamaktadır. Hiçbir üniversitenin kurumsal olarak gelecekteki bilim politikalarını nasıl ve kimler tarafından yürütecekleri konusunda hiçbir hazırlıkları olmadığı gibi bir öngörüleri de bulunmamaktadır. Öğretim üyesi belirlemede ciddi kriteri olmadığı gibi bunun yansıması olan diğer alanlarda da hiçbir ciddi kriter oluşturamamıştır. Açıkçası ülkenin beyin takımının olduğu üniversite gibi bilim kurumları örgütsüz ve ölçüsüz olarak açık denizde hedefsiz yol almaktadırlar.

Üniversitelilik ortamının istenilen ölçüde olmaması akademisyenlerin maaşının yersizliği mesleğe olan ilginin kalitesini düşürmüştür. Son yıllarda bazı prestijli alanlarda bilim adamı aday adayı olacak yetenekli kişilerin bilim yapma yerine özel sektörde çabuk para kazanma yollarını tercih ederken, daha az bu işi hak edecek kişiler üniversiteye alınmak zorunda kalınmaktadır. Maalesef başta yüksek okul mezunları arasında işsizliğin çok yüksek olduğu bir ortamda yukarıda belirtilen nedenlerden dolayı Araştırma Göreliliği en kolay iş kapısı olmuştur. Bunun sonucu olarak zamanla öğretim üyesi profili daha yüksek sesle sorgulanır duruma gelmiştir. Ancak bu sorgulama YÖK ve üniversitelerden değil, daha çok iyi niyetli öğretim üyeleri tarafından yapılmaktadır.

İlginç ve önemli sonuçlar: Özgüven düşük

Öğretim üyelerinin profili geniş boyutta Gazi Üniversitesi öğretim üyesi Prof. Dr. Çağatay Özdemir başkanlığındaki bir ekip tarafından Ekim 2003 ve Ekim 2004 tarihleri arasında 11’i vakıf, 69 üniversitede toplam 3 bin 392 öğretim elemanı ile yapılan anket çalışması ile belirlenmiştir. Sayın Prof. Dr. Çağatay Özdemir sağ olsun anket sonuçlarının bir kısmını bana da değerlendirmek üzere ilettiler. Sonuçlar çok ilginç ve çok boyutlu olarak tartışılması gerekir. Sayın Prof. Dr. Eser Karakaş ve gazeteci Taha Akyol köşelerinde konuyu irdelediler. Sayın Karakaş olayı üniversite özerkliği talebi ve AB karşıtlığı yönü ile değişik bir boyuta incelemişlerdir.

Sonuçları belki herkes kendisine göre yorumlayabilir. İstenirse sanırım Çağatay Bey de (cagatay@gazi.edu.tr) kamuoyuna mal olmuş sonuçlarını sizlerle paylaşabilir.

Bana göre anket sonuçları çok önemli; her biri ayrı ayrı değerlendirilmesi gerekir ancak üniversitelerimizin geleceği açısından öğretim üyesi profilinin belirlenmesi ve bunun ülkemizin biliminin geleceğine yansıması birinci önceliği ortaya koymaktadır. Ancak anket öğretim üyelerinin bilimsel üretkenliklerini de bu vesileyle ölçseydi sanırım çok daha farklı durum ortaya çıkardı. Öğretim üyelerinin profili öğretim üyelerinin gelir düzeylerine, geldikleri aile ortamına, yurtdışında bulunma durumuna ve büyük şehirlerde oturuyor olma durumuna göre aralarında büyük farklılıklar göstermektedir.

Anket sonuçları olumlu ve olumsuz yönden değerlendirilebilir.

Önce iyi tarafından bakalım. Beklendiği gibi öğretim üyelerinin ezici çoğunluğu üniversite özerkliğini talep ediyorlar, YÖK’e karşılar, demokrasinin iyi işlemediğini ve akademik yükselmenin objektif değerlendirmeye göre yapılmadığını belirtiyorlar.

Olumsuz yönü ise, öğretim üyeleri genelde gelenekçi, özgür düşünceden çok benimsenmiş kalıplaşmış düşüncelerin ekseninde dolaştıkları görülüyorlar. Sivil inisiyatiften çok otoriteye ve orduya güven fazla, mesleği dışındaki konularda daha az okuyor ve olaylara bakış açıları evrensel bakmak yerine yerel ölçekte baktığı görülmektedir. Ayrıca öğretim üyelerinin ciddi anlamda iletişim ve özgüven sorunu yaşadığı anlaşılmaktadır. 

Öğretim üyeleri profili bir bütün olarak ele alındığında bir taraftan özek üniversite talebinde bulunuyor, diğer taraftan gelenekçi ve otoriteye bel bağlama gibi tutum sergilenmesi biraz kafa karıştırıcı gibi geliyor. Mevcut öğretim üyelerimizin çoğunluğu 2547 sayılı yasayı yaşadığımız için, hiç birimiz gerçek anlamda özek bir üniversite ortamını teneffüs etmedik. Acaba öğretim üyesi özerklikten ne anlıyor diye düşünmeden edemiyor insan. Ciddi olarak bilimsel ortama yakışır üniversite yönetimleri altında bilimsel araştırma ve yaşam biçimini yaşamadık. Acaba anket bazı soruları daha açarak mı sorsaydı diye düşünüyorum. Bu bakımdan anket olumlu ve olumsuzlukları ile bize ülkemizin beyin takımının ne olduğunu ve ne olmadığını önümüze koymuş bulunuyor.

Bu bakımdan her üniversitenin öncelikle kendi üniversitesinin öğretim üyesi profilini geniş anket çalışması ile belirlemesi gerekir. Bununla birlikte YÖK’ün böyle bir çalışmayı ciddi olarak yaparak geleceğin yetişmiş bilim insanı kaynağını oluşturması gerekir. Bunu mutlaka yapmak gerekir. Aksi takdirde bugünkü profille hiçbir üniversitemiz dünyanın hiçbir yerinde kendisini kabul ettiremez. Çin Bilimler Akademisi ve TIME dergisinin sonuçlarına göre Türk üniversiteleri dünyadaki ilk 500 sıralamasında yoklar. Ülkemizin bilgi çağında dünyadaki yerini doğru olarak alması için öncelikle beyin takımını iyi tanıması, sorunlarını bilmesi ve doğru seçim yapması artık kaçınılmazdır.

24 Ocak 1990 tarihinde bir trafik kazasında kaybettiğimiz rahmetli hocam Prof. Dr. Mahmut Sayın üniversite öğretim üyeleri profilini zamanında sıkça dile getirir ve çevresi ile tartışırdı. Zamanı olan ve ilgilenen arkadaşlara aşağıda geniş olarak yazdığım Prof. Dr. Çağatay Özdemir ve arkadaşlarının raporuna ilişkin sonuçları ve düşüncelerimi daha önce “Örnek Bilim Adamı Mahmut Sayın ve Bilim Adamı Kimdir” yazılarım ile karşılaştırmalı olarak okumalarını isterim. Bugünkü üniversite sisteminde Mahmut Sayın hocamın önemini daha çok hissediyorum. Ruhu şad olsun.

Kurban bayramınızı tebrik eder; bayramın hepimize, ülkemize ve dünyamıza sağlık mutluluk ve huzur getirmesini dilerim.. Bu arada çağımızın en korkunç doğa felaketi olan Tsunami kurbanlarını da kurban bayramında unutmayalım. Kokunç felaketin mağdurları basına yansıyan resimlerden gerçekten zor durumdalar. 

Selam, sevgi ve saygılarımla.

YAZININ TAMAMI

Öğretim Üyelerinin Üniversitelilik Bilinci

Türkiye üniversitelerindeki öğretim üyelerinin profili Gazi Üniversitesi öğretim üyeleri Prof. Dr. Çağatay Özdemir başkanlığındaki bir ekip tarafından 11’i vakıf toplam 69 üniversitede 3 bin 392 öğretim elemanı ile yapılan anket çalışması ile tespit edilmiştir. Anket sonuçları sınırlı ölçüde kamuoyu tarafından paylaşıldı.

Prof. Dr. Çağatay Özdemir ve arkadaşlarının anket sonuçlarına göre öğretim üyeleri geldikleri sosyo-ekonomik alt yapıya göre iki guruba ayrılıyorlar. Batıdaki başta vakıf üniversitelerindeki öğretim üyeleri sahip oldukları ekonomik ve sosyal statüden dolayı daha sosyal ve özgüven değerleri yüksek, Anadolu üniversitelerindeki öğretim üyeleri daha kaygılı ve muhafazakâr bir görüntü sergilemektedir. Alt sosyo-ekonomik düzeye sahip olanlar daha fazla gelenekseldir. Kadın öğretim elemanları, araştırma görevlileri ve yurtdışına çıkmayanlar, sosyal bilimlerde çalışan öğretim elemanları, kendilerini alt ve orta sınıfta görenler, devlet üniversitelerinde çalışanlar daha fazla geleneksel değerlere sahiptir. Bu durum öğretim üyelerinin hayata bakış açıları üzerinden üniversitelerin bugünkü etkinliklerine yansımaktadır.

Anket sorularına verilen cevaplardan öğretim üyelerinin olaylara bakış açısında bazı çelişkiler yaşadıkları görülmektedir. Araştırma sonuçları öğretim üyelerinin çoğunluğu üniversitelerin özerk olması gerektiğini ifade etmektedirler. Diğer taraftan da her ne kadar ankete katılan öğretim üyelerinin ağırlıklı bir bölümünün temel tercihinin “tam özerk üniversite” olduğunu ortaya koyuyor olsalar da sivil TBMM’den çok en güvenilir kurum olarak orduyu görmeleri, bir yerde otoriteye güveni ve statüko sorusunu gündem getiriyor. Araştırma sonuçları “öğretim üyelerinin büyük çoğunluğunun devletin resmi ideolojisi ile aynı paralellikte düşündüğü” görülmektedir. Devletin genelde statükocu ancak üniversitelerin ise daha özerk ve özgürlükçü bir ortamda her konuya tartışma, araştırma gözü ile bakması gerekir. Buradan çıkan sonuç öğretim üyeleri gerçekten üniversite özerkliğinden ne anlıyorlar sorusu akla gelmektedir. İçinde bulunduğumuz üniversite ortamına göre mi karar veriyorlar, bunun ciddi olarak araştırılması gerekir. İleride yapılacak bir başka anket çalışmasında bazı çapraz soruların sorulması gerekir. 

Öğretim üyelerinin ezici bir çoğunluğu özerk üniversite talep etmektedir. Kararlara katılma düzeyi artan ve çalıştığı üniversitedeki iletişimi açık ve anlaşılır bulan, unvanı yüksek olanlar “Tam özerk üniversite” sistemini savunmaktadır. Öğretim üyelerinin %5’i mevcut sitemden memnun görülüyor.

Gazi Üniversitesi tarafından yapılan ankette öğretim üyelerinin %75’i YÖK sistemini eleştiriyor ve özerk üniversiteden yana davranıyor, ancak diğer taraftan geleceğe bakış açısında sorunu yönetici bazında değiştiğini ve bu sonuçlarla da sonunun derinliğine değil yüzeysel olarak baktığını göstermektedir. Son yıllarda YÖK konusunda yapılan tartışmalarda da benim kişisel gözlemlerim de öğretim üyelerinin büyük çoğunluğunun sorunu üniversite yönetimlerinde görmektedirler. Öğretim üyeleri genelde sistemden çok yönetici değişi ile sorunu çözeceği yönünde işaretini vermektedirler. Ancak yaşanan tecrübelere hangi kişiyi yönetime getirirseniz getirin sistem kişileri tekleştirmekte ve tek adam hâkimiyeti ön plana çıkmaktadır.

Öğretim üyeleri genelde sivil inisiyatife pek güvenmemektedirler. Örneğin basına olan güven %1 düzeyinde iken orduya olan güven %45 düzeyinde.  Genelde öğretim üyesi ve bir kurum olarak da üniversiteler toplumun tüm egemen güçlerine karşı bağımsız ve özerk olmaları gerekir. Öğretim üyelerinin özgüvenin olmaması, orduya bel bağlamaları ve gelecek ile ilgili yüksek kaygı taşımaları biraz üniversitelik bilinci bakımından ürkütücü. Aslında öğretim üyelerinin orduya güveninin yüksekliğin temelinde

1.  AB’nin ve ABD’nin dayatmaları sonucunda başta ulusal bilincin zayıflaması, irticai ve bölücü akımların güçlenmesi gibi kaygıların sonucu akademik çevrelerde artan anti AB’ci tutumun büyük etkisi olmuş olabilir.

2.  Son yıllarda üniversitelere öğretilen öğretinin sorgulayıcı olmaması, derin felsefi tartışma ortamının olmaması, yetişkin ve örgütlü birey davranışlarının gelişmemesi ve üniversiteye alınan elemanların büyük çoğunun mezun olduğu kurumun dışına çıkmamaları bir diğer etken olabilir. Özellikle öğretim üyelerinin mezun oldukları kurumda kalmaları kanımca yerel ölçekte düşüncelerin planlanmasında etkili olmaktadır. Anket sonuçlarına göre yurtdışında bulunanalarla bulunmayanalr arasında bu konuda derin farklılıklar bulunmaktadır.

Tabii bu kaygılar ve güvensizlik akademik çevrelerde özerklik kavramı ile kapatılacağı düşünülse de üniversite özerkliği anlayışı ile öğretim üyelerinin kaygıları pek örtüşmüyor. Tam tersine öğretim üyesi sırtını güce dayıyor ve anlaşılan bağımsız olma ile üniversite özerkliği birbirine karıştırılıyor. Hatta YÖK yasasını artık içselleştirmiş ve onun yörüngesinin dışına çıkamamaktadır.

Sayın Prof. Dr. Eser Karakaş üniversite özerkliği ekseninde konuyu değişik bir açıdan irdelemiştir. Diyor ki Karakaş “Ancak üniversitenin nihai analizde bir devlet kurumu olması dahi yaptığı üretimin doğası nedeni ile diğer devlet kurumlarından ciddi bir biçimde ayrıştırıyor, farklılaştırıyor”.  Aslında doğal olarak üniversitenin devletin diğer kurumlarından işleyiş ve fonksiyon olarak farklı olmalası gerekir. Ancak mevcut öğretim üyelerinin akademisyenlik bilinci ve anlayışı ile bunun bağdaşmadığı görülmektedir.

Prof. Dr. Çağatay Özdemir’in araştırma sonuçlarına metropoller dışındaki üniversitelerde Öğretim üyelerin genelde genç ve ciddi derecede dil sorununu hal edememiş olanlar %40 düzeyindedir. Yabancı dil sorunu metropollerin dışındaki üniversitelerde ve özellikle de erkek öğretim elemanları arasında daha fazladır. Bugün biliyoruz ki zamanının büyük çoğunluğunu yalnızca dil sınavını aşmak için ayıran, Yard. Doç kadrosunda binlerce insan bulunmaktadır. İşi biraz gerçek boyutta alınsa eminim bu rakam daha da yüksektir. Gerçi hiçbir İngiliz veya Amerikalı başka bir ulusun dilini öğrenmeden de bilim adamı olabiliyor ancak günümüz koşullarında artık iletişim dili olarak İngilizcenin en azından akademisyenler arasında sorun olmaması gerekir diye düşünüyorum. Ancak bunun bir çok öğretim üyesi için çok büyük bir acı ve üniversite verimliliği açısından da çok önemli olduğunu düşünüyorum.

Öğretim üyelerinin kitap okuma veya okuduğu kitap türü yönünden de temel ayrılıklar görülmektedir. Kendilerini üst sosyo-ekonomik düzeyde görenler, anne ve babalarının eğitim düzeyi yüksek olanlar, vakıf üniversitelerinde çalışanlar daha çok kitap okumaktadırlar. Anne ve baba eğitim düzeyi düştükçe,  dinî kitap okuma oranında artış gözlenmektedir.  Öğretim üyelerinin yüzde 16'sı (ayda bir) akademik kitapların dışında kitap okumuyor. Ayda ortalama bir-iki kitap okuyanların oranı ise yüzde 72. Okuyanlar genellikle roman (%31) ve güncel (%16) kitap seviyor. Aslında eğer gazete, okunuyorsa gazetenin renkli veya siyah beyaz mı olduğu sorulsaydı eminim ki durum daha da vahim olacaktı. Çünkü günlük gazete okumayan çok sayıda hocanın olduğu söylenmektedir. Özellikle Öğretim üyesi lojmanlarında oturan öğretim üyesi arkadaşların gözlemleri lojmanlara sınırlı sayıda gazetenin geldiği yönünde. Gazete okuyanların da genelde günün koşullarına göre değişik politikalar izleyen boyalı basını izlemektedirler ki bu basın güncel haber yanında bir iki renkli insan portresi ile geçiştirmektedir. Ciddi anlamda fikir gazetesi, dergi ve makalenin az okunduğu biliniyor. Hemen belirteyim, öğretim üyeleri basına güveni %1 ile en düşük düzeyde görülmektedir. Ancak iletişim fakülteleri öğretim üyelerinin okuma profilini incelemeleri ülkemizin aydınlık geleceği açısında önemli bir araştırma yapmış olurlar. Hiç kitap ve gazete okunmadan aydınlanılır mı? Öğrenci eğitilir mi? Bu da gösteriyor ki öğretim üyeliği herhangi bir iş kapısı olarak görülmektedir.

Öğretim üyelerinin medeni durumu (evli bekâr, çocuk sayısı, öğretim üyesinin eşinin öğretim durumu) ve buna bağlı olarak sosyal yaşamı (gelir düzeyi) da öğretim üyelerinin olaylara nasıl baktığı (kaygı ve beklentiler) konusunda bir çok ip ucu vermektedir. Öğretim üyeleri arasında büyük şehirlerde doğanların önemli kısmı metropollerde ve özelikle de vakıf üniversitelerinde çalışmaktadırlar. Öğretim üyelerinin yarısına yakını yurtdışında bulunmamış, bulunanlar da yine anne-babaları büyük şehirde oturanlardan oluşuyor. Kadın öğretim elemanlarının, vakıf üniversiteleri ve sağlık bilimlerinde çalışanların babalarının öğrenim düzeyleri daha yüksektir. Anket sonuçları “üniversite öğretim üyelerimizin babalarının yüzde 33’ünün ilkokul, annelerinin de yüzde 34’ünün ilkokul mezunu olduğu”nu gösteriyor. Sayın Karakaş bu durumu şöyle yorumluyor “bu öğretim üyelerinin geçmişte temel klasikler bırakın okumayı isimlerini bile duymadıklarını” belirtiyor.  Ve ekliyor “ bu profilin bugün AB’ye kuşku ile bakmasını yadırgamamak gerekiyor” diyor. Sayın Karakaş öğretim üyeliği mesleğinin biraz aristrokat olduğunu belirtiyor ve bir yerde eğitim almamış ailelerin çocukları öğretim üyesi olamaz diyor. Ben pek katılamıyorum çünkü ben de köylü çocuğuyum ve annem babam okul yüzü görmedi, ancak tanıdığım çok sayıda hocam ve arkadaşım bilimsel ve sosyal yönden kendilerini geliştirdiklerini biliyorum. Kişilerin gerek aileden alsın gerekse yaşam içinde kendi kültürel alt yapılarını yetiştirmeleri çok önemli ancak uygulanan sistem ve öğretim üyesi seçme politikası biraz da akademik yaşam biçimini benimsemiş kişileri tercih ediyor. Araştırma sonuçlarına bakıldığında, öğretim üyelerinin büyük çoğunluğunun geçmişi, aile durumu, okuduğu kitap, gelir düzeyi, zevkleri, beklenti, kaygıları ve geleceği yakalama konusundaki birikimleri öğretim üyelerini mesleğe bir yaşam biçimi olarak değil de bir iş kapısı olarak gördüklerini gösteriyor.

Öğretim Üyeleri Bulunduğu Kurumdan Ayrılma Eğiliminde Değiller

Öğretim üyelerinin mesleğe bakış açısı ve beklentileri yönünden Türkiye de öğretim elemanlarının “en önemli sorunu”na ilişkin algılarına bakıldığında ücretlerin yetersizliği ve akademik yükselme zorluğu ve çalışma koşulları ön plana çıkmaktadır. Yurtdışında bulunanlar, akademik statüsü yüksek olanlar, fen ve sağlık bilimlerinde ve vakıf üniversitelerinde çalışanlar “öğretim elemanı olmaktan” daha fazla memnun görülmektedirler. Bu sonuçlar bana göre öğretim üyeliğinin bir meslekten çok bir iş yeri olarak görüldüğünü göstermektedir. Vakıf üniversitelerinde çalışanlarda, akademik unvanı yüksek olanlarda, yurtdışında bulunanlarda, öğretim elemanı olmaktan memnun olanlarda iş doyumu daha fazla olduğu görülmektedir.

Öğretim üyelerinin %66’sı başka bir üniversiteye gitme eğilimde değildirler. Akademik unvan yükseldikçe, öğretim elemanı olmaktan memnun olma düzeyi arttıkça, başka bir üniversiteye gitme düşüncesinde azalma olmaktadır. Batı toplumlarındaki üniversitelerin başarısının temelinde belki de öğretim üyelerinin akademik aşama yaparken başka bir üniversitede kendilerine yer araması gelmektedir. Özellikle de doktora yaptığı alanda kesinlikle kadro alamamaktadır. 

Öğretim üyelerin yaklaşık % 70’i hayatından memnun çükü hiçbir kurumda bu kadar rahat edemezler. Ne soran var ne karışan, kim işe geliyor, kim gidiyor belirsiz. Öğretim üyelerinin büyük çoğunluğu ekonomik ve sosyal yönden belirli bir yere gelmek için torpil yapılmasını düşünüyor. Bu konu üzerinde daha önce de yazdığım gibi öğretim üyeliği profili düzelmeyen bir üniversitenin ülkesini geleceğe taşıması beklenemez.

Öğretim Üyeleri Gelenekçi Değer Yargılarına Sahip

Öğretim üyelerinin çocuklarında ve arkadaşlarında görmek istedikleri ve görmek istemedikleri özelliklere bakıldığında genelde dürüstlük, dedikodu, yalancılık gibi değer yargıları ortaya çıkmaktadır. Öğretim üyeleri toplumcu ve ahlakçı değerlere çok düşkündür. Yurtdışında bulunan öğretim elemanları öğrencilerinde görmek istedikleri temel özellik açık düşünceli olmayı, bulunmayanlar ise çalışkan olmayı öğrencilerinde görmek istedikleri en olumlu özellik olarak belirtmişlerdir. İlginçtir, akademik unvan düştükçe, dedikoduculuk en istenmeyen özellik olarak ortaya çıkmaktadır. Sonra da tutarsızlık eğilimi gelmektedir.

Öğretim üyelerinin sosyal yaşamları, kardeş sayısı, çocuk sayısı, ilgilendikleri alanları, hobileri, izledikleri programlara bakınca üst sosyo-ekonomik guruplarla alt sosyo-ekonomik gurupları arasında derin farklılıklar bulunmaktadır. Kendilerini üst sosyo-ekonomik düzeyde görenler, anne ve babalarının eğitim düzeyi yüksek olanlar, vakıf üniversitelerinde çalışanlar daha çok sinema ve tiyatro ile ilgilenmektedir. Diğerleri daha çok tartışma ve haber programlarına yönelmektedir.

Başarılı Öğrenciler Bilim Yapmaya Yanaşmıyor

Öğretim üyelerinin büyük çoğunluğu normal lise ve meslek okullarından gelirken, bu ülkede fen bilimlerine bilim adamı yetiştirmek için açılan Fen liselerinden öğretim üyesi olanların oranı genelde %1 düzeyindedir. Ayrıca diğer nitelikli liselerde okuyan çocukların da öğretim üyesi olma eğilimi düşük düzeyde. Vakıf üniversitelerinde çalışanların çoğunluğu Anadolu Lisesi ve Fen Lisesi mezunlarından oluşuyor.  Çünkü ülkenin en dinamik öğrencileri sınavla Fen ve Anadolu liselerine yönelirken, bu liselerden mezunların bilim yuvalarına yönelmemeleri ilginç. Yapılan bir araştırmada Anadolu Lisesi mezunlarının %40’ı ancak üniversiteyi kazandığı belirlenmiştir. Bu liselere giden başarılı çokçukların bu şekilde başarısız kılınması da incelenmeye alınmalıdır. Aslında bunların mutlak surette sorgulanması gerekir. Başarılı çocukların burs ve benzeri türdeki önlemlerle bilim yapmaya özendirilmesi gerekir.

Başarılı ve kendine güvenen kişilerin öğretim üyeliğine soğuk bakmasının bir çok nedeni bulunmaktadır. Benim de yıllardır e-posta aracılığı ile görüştüğüm veya bana yazan çok sayıda insan temelde maaşların yetersiz olduğunu, atamaların objektif olmadığını ve akademik statüsü yüksek olan hocalar ve birim başkanları tarafından küçük görüldüklerini ve otoriteye bağımlılığa itildiklerini belirtmişlerdir. Aslında bu görüşler Sayın Çağatay ve arkadaşlarının çalışması ile doğrulanmış bulunuyor.

Öğretim Üyeleri Akademiseyenliğe Atamayı Objektif Bulmuyor

Üniversite öğretim üyelerinin YÖK’ün öğretim üyeliğine yükseltilme ve atanma kriterlerini objektif buluyor mu sorusuna akademik unvanı yüksek olanlar, öğretim elemanı olmaktan memnun olanlar, vakıf üniversitelerinde çalışanlar YÖK’ün atama ve yükseltme kriterlerini objektif bulmaktadır. Anacak meslektaşlarıyla çatışma yaşayanlar, fen ve sağlık bilimlerinde çalışanlar, ek iş yapma ihtiyacı hissedenler, “YÖK’ün atama ve yükseltme kriterlerini objektif” bulmamaktadır. Genelde öğretim üyeleri atama kriterlerini yetersiz bulmaktadırlar.

 Öğretim Üyeleri Maaşlarını Yetersiz Görmektedir.

Metropol dışındaki devlet üniversitelerinde çalışanların ve kendilerini alt sosyo-ekonomik düzeyde görenlerin haftalık ders yükü daha fazladır. Öğretim üyelerinin büyük çoğunluğu ek iş yapmayı öngörmektedir. “Öğretim elemanı olarak yaptığınız işi kendi özelliklerinize göre nasıl değerlendiriyorsunuz?” sorusuna verilen cevapta işi zor görenlerin oranı %14. Bu da öğretim üyelerinin bilim adamlığı gibi zor bir yaşam biçiminin ya ayırdında değillerdir ye da başka faktörler bulunmaktadır.

Öğretim Üyeleri Örgütlülüğe Uzak Durmaktadırlar

Öğretim üyelerinin %56’sı sivil toplum örgütlerine üye değildirler. Üst sosyo-ekonomik düzeye sahip olan, akademik statüsü yüksek olan, metropol devlet üniversitelerinde çalışan ve yurtdışında bulunan, sağlık bilimlerinde çalışan öğretim elemanları daha fazla sivil toplum örgütüne üyedir. Akademik unvanı yüksek olanlar, akademik personel olmaktan memnun olanlar mesleki kuruluşlara üyedir.

Üniversitelerin İletişim Sorunu Bulunmaktadır

Öğretim elemanlarının üniversitede alınan kararlara katılma düzeyi düşük ancak akademik unvanı yüksek ve öğretim elemanı olmaktan memnun olanlar,  vakıf üniversitelerinde çalışanlar, üniversitelerinde alınan kararlara daha fazla katılmaktadır. Ayrıca Üniversitede alınan kararlara katılma düzeyi düştükçe, “Üniversitelerindeki iletişimi açık ve anlaşılır” bulma oranı da azalmaktadır.  Öğretim üyelerinin büyük çoğunluğu iletişim sorunu yaşadığını gösteriyor. Aynı şekilde kararlara katılma oranı düştükçe, “çalışmakta oldukları üniversitede çalışma isteği uyandıran bir atmosferin” olmadığını ileri sürmektedir. Akademik unvanı düşük olanlar, kararlara katılamayanlar, bölümlerinde çalışma isteği uyandıran bir atmosferin bulunmadığını ileri sürenler, metropol dışındaki devlet üniversitelerinde ve sağlık bilimlerinde çalışanlar, meslektaşlarıyla daha fazla çatışma yaşamaktadır. Öğretim üyelerinin üniversitelerde çatışmanın en önemli kaynağı olarak %52 ile kişisel çatışmayı göstermektedirler. Kişisel nedenlerle çatışma daha çok paylaşımsızlık ve benmerkezcilikten kaynaklanmaktadır. Akademik unvanı yüksek olanlar, kararlara katılanlar, vakıf üniversitelerinde çalışanlar öğretim elemanı olmaktan memnun olanlar, üniversitede “biz duygusunun hâkim olduğunu” ileri sürmektedir.

Üniversiteliler Sorun Çözmede Güç İlişkisine Değer Vermektedir. 

Öğretim üyelerinin karşılaştıkları sorunu çözmede kullandıkları metotlar da ilginç. Belki başka sorular sorulsaydı durum farklı olabilirdi. Ancak yine de kendilerini üst sosyo-ekonomik sınıfta görenler, sorunlarını konuşarak, alt ve orta sosyo-ekonomik sınıfta görenler dost ve arkadaşlarıyla paylaşarak sorunlarını çözme eğiliminde oldukları görülmektedir. Akademik unvanı yüksek olanlar, kendilerini üst sosyo-ekonomik düzeyde görenler, “Türkiye'de bir kişinin ekonomik ve sosyal seviyesini artıracak etken” olarak “çalışkan ve girişimci olmayı”, akademik unvanı düşük olanlar, yurtdışında bulunmayanlar, “Türkiye'de bir kişinin ekonomik ve sosyal seviyesini artıracak etken” olarak “siyasi ve bürokratik açıdan güçlü yakınlarının olması” görüşünü benimsemektedirler. Aslında bu sonuçlar öğretim üyelerinin özgüven sorunun en açık biçimde ortaya koymaktadır.

Üniversiteliler Demokrasinin işleyişinden Memnun Değil

Türkiye’de demokrasinin işleyişinden memnun musunuz?” sorusuna öğretim üyelerinin %12 si memnun olduğunu belirtiyor. Gazeteci Taha Akyol bu sorunun muğlâk olduğunu ve cevabının da net olmadığını belirtiyor. "Demokrasinin işleyişinden memnun değilim" diyen öğretim üyesi neyi kastetmiştir? "Halk doğru seçim yapamıyor" mu demek istemiştir? "Halk doğru seçiyor, ama kurumlar iyi işlemiyor" mu demiştir? Hak ve özgürlüklerle ilgili düzenlemeleri mi kastetmiştir gibi soruların sorulması gerekir.

Çalışma önemli, hep beraber ülkemizin bilgi çağını hak etiği şekilde yakalaması için bilim adamı profilimizi düzeltmemiz gerekir. Bu bakımda sayın Prof. Dr. Çağatay Özdemir ve çalışma arkadaşlarını kutluyorum. Bu arada belirtmeliym ki bu çalışmada kendimi buldum.