Yeniden Yüz Yüze Açılan Üniversitelerin Taşınamayan Sorunları

Eğer bilgi her şeyin üstünde ise bilgiyi ancak bilgi kontrol edebilir. Başka bir güç bilginin üstünde olmamalıdır.

Öğrenciler Üniversiteye Gelmekten Memnun, Ancak Akademik Yetersizlik Ciddi Sorun

Kovid-19 salgını ile bir buçuk yıl sonra yenden yüz yüze eğitim bir çok sorunla birlikte açıldı. Öğrencilerin üniversite ortamını, arkadaşlarını, derslerini ve hocalarını özlediğini coşkularından anlıyoruz. Ancak salgının yüksek şiddette seyretmesi, bazı arkadaşlarının aşısız olması, bazılarının bilgileri paylaşmaması hem öğrencileri hem de çalışanlar ve hocaları da tedirgin etmektedir. Öğrencilerin barınma ve ulaşım sorunu çok sık dile getirilen sorunlar.

Kalabalık otobüs ve dolmuşlar, sınıfların kalabalıklılığı, yemekhaneler aynı saate yüzlerce öğrencini yemek kuyruğuna girmeleri salgının yayılmasına neden olur kaygısı yaşanmaktadır. Hepimizin sorumluluk bilinci ile hareket etmesini gerektiriyor. Farkındalık yaratmak ve öğrencilerimizi bilgilendirmek gerekiyor.

Geçen hafta ilk derslerde, Kovid-19 salgınına neden olan virüs organizmasının büyüklüğü, nasıl yaşadığı neden hastalık etmeni olarak parazit olduğunu ekoloji bilgisi ile anlatım. Neden virüsün yaşamak zorunda olduğunu ve biz insanalar bulaşmasına neden olacak olası nedenlileri ve salgınların tarihini bilim tarihi ekseninde işledim.  Öğrencilerin dikkatle dersi dilediğini gözlemledim.

Ancak, anladığım öğrencilerimiz kusura bakmasınlar ancak akademik bilgi ve tarih bilgisi konusunda çok yetersiz oldukları gördüm. Öğrenciler kendilerinden beklenen kitap okuma, gazete okuma, belirli bilinen yazar ve sanatçılardan tarihsel gelişmelerden çok yoksun oldukları görülüyor. Üniversitelerin akademik alt yapısı yetersi bu öğrencileri nasıl yetiştireceği sorunu çok ciddi.

Üniversite Gelenekleri Yavaş Yavaş Kaybolmakta

Üniversiteler açılırken genelde açılışla birlikte verilen ilk açılış dersleri genelde akademik çevreler ve öğrenciler tarafında ciddiyetle dinlenir ve yeni söylem ve görüşler yakalanmaya çalışılır. Uzun zamandır üniversitelerin bu tür geleneklerinin işlemediği görülmektedir. Üniversitelerin açılışı ve arkasında verilen kokteyllerde yeni geleler ile tanışma. Yetkililere sorunların aktarılması gibi geçmişte yaşadığımız gelenekler çok görülmemektedir.

Tıp eğitimde halen önlük giyme töreni yapılmakta ancak çoğu birimde oryantasyon dersler ve ortam uyum konuları unutuldu gitti. 

Üniversitelerde ilk derslerde dünyanın belli üniversitelerinden saygın bilim inşaları, Nobel ödüllü bilim inşaları ve7ya kendi alanında yetkin kişiler üniversite davetli marifeti ile konuşturarak yeni öğrencilerin kendi yol haritalarının oluşmasına önemli etkisi olmaktadır. Gerektiğinde üniversite kendini geliştirmek ve politikalarını yenilemek içinde aralıklarla kapsamlı sorgulamalar içinde bu tür davetlileri konuşturmalıdır. Ayrıca asistan yetiştirme ve doktora sonrası akademik yetkinlik için veya geleceğe yönelik hedefler bilimsel çalışmalarla ekseninde tartışmalı arama konferansları/seminerleri düzenlenmeli. Geçmişte çok yararlandığımız etkinliklerdi.

Üniversitelerin Kendi İçindeki Devasa Sorunları İse Ayrıca İrdelenmesi Gerekir.

Akademik kadroların yetersizliği, Ar-Gör, teknik ve yarımcı eleman yetersizliği çok ciddi şekilde araştırmaların yapılmasının önündeki ciddi engellerdir. Temel ve uygulamalı bilimlerde araştırma yapan birimlerde alt yapı yetersizliği yanında araştırma kaynaklarının sınırlı olması araştırma yapılmasının önündeki en ciddi engellerdir. Teknik personellerin olmadığı, en basit ile hizmetlilerin temizlik yapamadığı çok sayıda birim iş yapamaz durmada olduğu sıkça vurgulanmaktadır.

Üniversitelerin sürece katılması, sorunları tartışması nerdeyse kendi içinde hiç konuşulmamaktadır. Üniversite üst yönetimlerinde zorunlu eğitim ve öğretim düzenlemeleri dışında maddi ve nitelikli insan işgücü yokluğu sanırım yönetimleri de ciddi karar almada zorda bırakmaktadır.

Üniversiteler Kendi Sorunlarını Kendi İkliminde Tartışamaz İse Gelişemezler

Üniversite ve bilim insanı ilişkisi temelde özerk ortam ve özgür birey eksenine oturmaktadır. Bunsuz asla  üniversite düşünülemez. Bilim insanı doğayı toplumu sezgileme yolu ile anlama gözleme, zihinsel fikir üretme (hiptez üretme) deneysel araştırma, üretilen bilgiyi aktarma, bilgilendirme hatta yeri geldiğinde denetleme işlevlerini kendilerine doğal olarak verilmiş görevlerdir. Bilim insanının bu ulvi görev ve  işlevi yaratıcı fikir ve gelişmeleri üniversiteyi ileri üniversite kategorisine sokar. Yokluğu ise bir az gelişmiş ve kendi içinde üniversitecilik olur, bilim insanı da öğretmen olmanın ötesine geçemezler.

İleri gelişmiş üniversitenin ön koşulu özerk üniversite koşullarının ve özgürlüklerin önünün tam olarak açılması ile sağlanır. Ön koşuldur aksine ülkenin ve toplumun yaşam standartları toptan gerileyecektir. Son 40 küsur yıldır üniversiteler üzerinde soğuk savaşın etkileri, 1970’li yıllarda yaşanan çatışmalar, güneydoğu ve bölgesel sorunlar nedeniyle üniversitelerin özerkliği ve bireylerin özgürlükleri sınırlandırıldı. YÖK’ün kurulması ve merkezi idarenin üniversiteleri kontrol altına alınması anlayışı ve politikaları ülkemize çok zarar verdiği, ülkenin üniversite içi demokrasisine ve ekonomik gelişmesine ciddi zarar verdiği sıkça vurgulanır.  Bundan yaklaşık 12 yıl önce Radikal gazetesi 25/09/2009 tarihli yazıda dönemin Bahçeşehir Üniversitesi Rektörü Deniz Ülke Arıboğan: Üniversitelerin anti demokrasinin kalesi haline gelmesi sorunu var. Çünkü tepenizde bir tane üst yönetim var. Onu kırmadan, üzmeden önüne mümkün olduğu kadar ceket ilikleyerek yaşamak zorundasınız. Bu mutlak itaati gerektiriyor. En çok itaat eden, en çok secdeye kapanan, en çok nemalandığı dönemlere geliyor” ifadesini başlık yapmıştı. O zaman konu bugünkü kadar görünür değildi. 

Rektörü Prof. Dr. Deniz Ülke Arıboğan, "Eleştiren ve sorgulayan bir üniversite, bir ülkeyi gerçekten medeni, çağdaş ve gelişmiş bir ülke haline getiren temel faktördür" diyor. Ayrıca Sayın Arıboğan, “üniversitelerin artık araştırma ve eğitim veren kurumlar olmadığını, aynı zamanda toplumsal, siyasal ve ekonomik gelişmeye önderlik eden ve modeller oluşturan kurumlar haline geldiğini” belirtiyor. Ancak günümüzde üniversitenin bu misyonu sürdürebiliyor mu? Sorusu da tartışılmaktadır.

Nerede olursa olsun, nereden gelirse gelsin üniversiteler herhangi bir bahaneye, gerekçeye kurban edilmemeli. Üniversite baskılanırsa kendi içinde gelişmez ve küçülerek beklenmedik komplikasyonalar yol açar.

Üniversite Kendini Sürekli Sorgulayarak Yenilemeli

Üniversiteler yeni öğretim yılını başlattıkları beklenen "Üniversitenin kendisini sorgulaması ve kendisine meydan okumasıdır”. Örneğin "Üniversite olarak Türkiye ve Dünya ölçeğinde biz neredeyiz?” Dünyada üniversiteler ne tür araştırmalar yapıyorlar? nereye doğru gidiyorlar? Biz ne yapıyoruz veya dünyadan kopmamak için biz ne yapmalıyız? Gibi sorgulamaların yapılması gerekir. Bu konularda üniversite yönetimi, üniversitenin politika geliştirme merkezi veya üniversitenin öğretim elemanları örgütleri, öğretim üyeleri ve/ya entelektüellerinin zaman yazdıkları görüşleri ekseninde sürekli bir canlı tartışmanın olması doğal olarak beklenir.

Üniversiteler Kendilerini Geleceğe Nasıl Hazırlayacak

İletişim teknolojileri çağında üniversite kurumu çok hızlı kabuk değiştirdiği görülüyor. Bir zamanlar araştırmalar çoğunlukla üniversitelerde yapılırdı. Günümüzde çok büyük araştırma şirketleri ilaç ve teknoloji geliştirebiliyorlar. Gerçi temel bilim için yine de üniversite şart. Örneğin Biotek şirketinin geliştirdiği biotek aşısı üniversitede değil özel laboratuvarlarda geliştirildi. Diğer aşılarda çoğunlukla dışarıda geliştirildi. Bu  şirketlerin aşıları can kurtardığı için önemli. Ancak aşı patenti insanlık için diğer aşıya erişim sorunu olan yoksul ülkeler ile paylaşılmadığı için daha çok insanın ölümüne göz yumuluyor olması da insanlık adına tartışılması gerekir. Bilim toplum-sermaye sürülebilir geleceğimiz ilişkileri bugünden tartışma konusu olmuş durumdadır.

Bu durum ayrıca üniversitelerin yeni durumlar karşısında kendileri nasıl kaynak yaratacaklarını tartışması gerekir. Devlet-özel sektör üniversite ilişkileri üniversite özerkliği zedelenmeden nasıl sağlanacak.

Bu bağlamda bilginin çok çabuk üretildiği ve teknolojiye dönüştüğü günümüzde bilim ve üniversite ne tür yeni sorunlar ve işlevlerle ile karşılaşıyor/karşılaşacak?

Ayrıca üniversitelerin verimliliğinin ve üretkenliğinin artırılması için ne tür iç işleyişe ve de ne gibi yeniliklere everilmesi gerektiği konularının konuşulması gerekiyor.

Üniversite gibi yeniliğin arandığı yerde akademik karoların sürekli kendilerini yenilmeleri gerekmektedir. Akademiye seçicilik ile sürekli taze kanların kazandırılması ve sürekli seleksiyonla iyilerin belirlenmesi gerekir. Gelişmiş üniversitelerin temel politikalarından biri Lisansüstü eğitim  ve akademisyen yetiştirme mekanizmaları ile akademik dünyanın kalitesini geliştirmek istemektedirler. Her yerde olduğu gibi zaman zaman nepotist yaklaşımlar yaşanıyor. Ancak Türkiye üniversitelerinde yaşanan tabiri caiz ise “adrese teslim” karo ilanları çok sık basına yansımaktadır. Üniversitelerin dünyadan kopmamak için akademisyen yetiştirme yönetimini akademik bili, yetenek ve düşünme ölçütler ekseninde yürütülmesi gerekir.

Dünya üniversiteleri kaynak yaratma ve özgün araştırma yapmada ne tür yöntemler uyguluyor. Üniversitenin tarihsel misyonunu yanında akademik özgürlük nasıl sağlanacak gibi bir dizi sorun üniversitelerin geleceğini belirleyecek.

Son yıllarda bütün dünya üniversitelerinde "kalite değerlendirme sistemi" ekseninde akreditasyon kuruluşları kuruluyor dış değerlendirmeler yapıyorlar. Kurumsal olarak iç ve dış denetimi üniversite kalitesine ve verimliliğine etkisi her üniversite nezdinde tartışılmayı gerektiriyor.

Bizim gibi gelişmekte olan ülkelerin akademik verimliliklerine bakıldığında çok küçük bir akademisyen yüzdesinin bireysel çabaları ile araştırma yaparak kuruları taşıdıkları somut veriler ile anında belirlenebiliyor. Üniversitelerin toplam bilimsel faaliyetleri ile akademisyen sayıları arasında çok düşük bir ilişki göze çarpmaktadır. Üretkenliğinin ve verimliliğin artırılması için nelerin yapılabileceği üniversite yönetimlerinin en ciddi kalite geliştirme sorunlarının başında geliyor. Bugün dünyada bilinen en iyi üniversitelerin başarısı, niteliği yüksek, bilimsel başarısı iyi akademisyen çokluğu ile anılmaktadır.

Üniversitelerin Sorunlarını Kendi Özerk Ortamında Tartışmasının Önemi

Bu bağlamda yapılan en ciddi eleştiri bahsettiğiniz anlamda nitelikli ortam ve öğretim üyesi kaldı mı? Ortam da bilim insanı da var önemli olan bizim evrensel ölçekte üniversite olama ve ona uygun standartlara ve mekanizmalar sahip olmasıdır. Olması gereken üniversite ortamı öncelikle liyakat sahibi başarılı akademisyenlerin istihdamı ve sürdürülebilirliğinin sağlanması için yüksek  puanlı öğrencilerin programlarına yerleşmesi ve bu öğrencilerin içinde de en iyilerin seleksiyonla (kalbur üstü ayıklama) akademik kadrolarının geleceğe sağlam taşınması istenir.  İyi öğrenci almak ve onların içinden iyilerin kurumların devamlılığının teminatı ve kalitenin artırılmasında olmazsa olmazlar olduğunu belirtmek gerekir. Dolayısıyla akademisyen yetiştirmede ve istihdam etmede üniversitelerin bir kalite skalası ve ona uygun bir amacı olmalı ve bu amaç doğrultusunda sıkı bir seleksiyon yapması o kurumun geleceğe daha iyi ve kurumun uluslararası tanınırlığı ve kalitesi de o kadar fazla artacaktır.

Yaşanan Covid-19 salgını sonrası Türkiye üniversite sorunlarını  ön yargılardan ve siyasi etkilerden uzak kapsamlı bir biçimde kendi içinde tartışması gereken sorunalardır. Dünya üniversitelerinin üretkenlikleri ve bilim katkıları ile ülkemizin bilime katkıları karşılaştırılamayacak düzeyde gerilere doğru savrulduğumuzu somut veriler ekseninde görebiliyoruz.

Üniversitelerin ve bilim kuruluşlarının bu sorunları tartışabilmeleri için özerk olmaları ve bilginin/bilgeliğin yetkinliği ekseninde bağımsız düşünce ile öneri geliştirmesi gerekir. Eğer bilgi her şeyin üstünde ise bilgiyi ancak bilgi kontrol edebilir. Başka bir güç bilginin üstünde olmamalıdır. Üniversiteler uzun zamandır özerk yönetim anlayışından uzak rutinleri ile ağırlıklı olarak ders vermeye yeltendikleri için kendi sorunlarını daha az tartışıyorlar. Sorunları üst yönetimlere ile YÖK ve Yetkili devlet birimleri ile çözmesi bekleniyor. Ancak sorunlarında giderek büyüdüğü, akademik verimliliğin düştüğü ve ciddi bir ataletsizliğin sürdüğü görülmektedir.