Üniversiteler Kendilerinden Beklenen Nitelikte Seçim Modelleri Geliştiremediler

Üniversiteler Kendilerinden Beklenen Nitelikte Seçim Modelleri Geliştiremediler

Üniversitelerde Seçim Sistemleri-2

iortas@cu.edu.tr

Üniversitelerde Rektörlük Seçimi

Üniversite söz konusu olduğunda Rektör seçimi gündeme gelmektedir. Rektörün yetkilerinin fazla olması nedeniyle rektörlük makamı da önemli olmaktadır. Ancak rektör belirleme siteminin belirli ilkelere bağlı olmaması diğer bir ifade ile sübjektif değerlendirmeye bağlı olması, üniversiteleri kimin nasıl yöneteceği üzerine odaklanmaya yol açıyor. Çünkü sistem organları değil kişiyi yetkilendiriyor. Bu sorun rektörlerin aşırı yetkilerini DENETLEYEN somut ölçütlerin bulunmamasından, varolanların da dejenere edilmesinden kaynaklanmaktadır. Bu yüzden öngörülen yükseköğretim tasarısında en çok tartışılan konu, rektörlerin seçimi, yetki ve sorumlulukları konusudur.

2008 yılında 22 üniversitede rektör adayları eğilim belirlenmesi yanında, ayrıca yeni kurulan üniversitelerde rektör ataması ilk defa adayların rektör olmak isteyen adayların YÖK’e bireysel başvurusu ile gerçekleşti. Rektör adaylarının yerleşik üniversitelerde eğilim yoklaması ile ilk altı sırayı belirlemeleri ve yeni kurulan üniversitelerde adayların doğrudan YÖK’e başvurması ve YÖK’teki sıralanma süreci ve Cumhurbaşkanınca atanması ile yaşanan tartışmaların etkisi İstanbul Üniversitesi Rektörlük seçimi nedeniyle halen devam ediyor. Halen dünyada benzeri olmayan ve hangi ölçüte göre rektörün seçildiğinin bilinmemesi üniversitelerde ciddi sorunların yaşanmasına neden olmaktadır. Sorunun köklü olarak ülkemizin ağırlığına yakışır şekilde ele alınması ve çağına uygun bir yüksek öğretim modeline kavuşturması kaçınılmaz olmuştur.

Üniversitelerin Yönetici Seçme Tarihi

Geçmişte üniversitelere üst yönetici belirleme şeklini ve yöneticilerin üniversiteye yakışır ağırlıktaki etkilerini okuduklarımızın dışında pek bilmiyorum. Üniversitelerde rektörlerin ‘eğilim belirleme ve atanma ile göreve gelmeleri sorunu uzun zamandır şekil ve şablon olarak beni ve pek çok kişiyi meşgul etmektedir. Ancak nitelikli bir yönetim anlayışı ve yönetim modeli henüz geliştirilemedi.

Türkiye üniversitelerinin rektör belirleme süreci üniversite tarihine kadar geri gider. Üniversitede rektör 1933’ten 1946’ya kadar, Milli Eğitim Bakanı’nın önerisi üzerine Cumhurbaşkanı, Başbakan ve Milli Eğitim Bakanı’nın imzaladığı üçlü kararnameyle atanırdı. Ancak üniversitelerin özerkliğine aykırı olduğu gerekçesiyle 1946 yılında çıkarılan yasa ile Rektör seçme yetkisi üniversitelere bırakıldı. İki yıllığına ve fakülteler arasında dönüşümlü olarak rektörlük seçimi profesörlerden oluşan kurul tarafından yapılmaya başlandı. Şu ana kadarki en ileri yüksek öğretim yasası olan ve özerk üniversite anlayışını en iyi yansıtan sistem 1973 yılında değiştirildi ve üniversitenin tüm öğretim üyelerinin seçtiği kişinin rektör olması formülü uygulandı. 1982 yılında hazırlanan YÖK yasası orijinal hali ile rektör atamasını öneriyordu, 1992 yılında yapılan bir düzenleme ile YÖK yetkiyi elinde tutmak için 6 kişilik aday belirleme sürecini usulen üniversiteye soruyor. Son olarak İstanbul üniversitesinde yapılan eğilim yoklamasına katılarak yarışan 14 adayın aldığı oyların yüzde dağılımı en yüksek oy alan aday %20 çıvarında oy almıştır. Ayrıca biri hariç ilk altı sıraya giren adaylardan birinci ve ikinci sıradaki adayların üniversitenin yarısını oluşturan iki tıp fakültesinden geliyor olması geçmişten beri var olan oy potansiyeli yüksek olan fakültelerin üniversite yönetimlerini alıyor tartışmasını yeniden alevlendirmiştir.

Bu durum üniversitelerde tıp fakülteli ağırlıklı öğretim üyelerinin oyları nedeniyle Oktay Ekşi’nin ifadesi ile ‘tıp doktoru’ndan başkasını rektör olmasını pratikte neredeyse tümden kaldırıyor. Ancak tıp fakültelerinin ağırlıklı olduğu üniversitelerde de sonuçta tıp kökenli adayların çoğunluğu elde etmesi hep tartışma konusu olmuştur. Bunun için geçmişte olduğu gibi değişik disiplinlerde sıra ile rektörlüğe aday gösterilmesi güçlü bir şekilde gündeme gelen seçeneklerden biridir.

Aktif Rektör Adayları, Pasif Oy Kullanıcıları

Üniversitelerde rektör adaylarının belirlenmesi işleminin başladığı 1991 yılından bu yana genelde gerekli cesareti gösterip aday olan kişiler dışında oy kullanma konumundaki öğretim üyeleri ise pasif ve çoğu zaman şu seçim bitse de kurtulsak der niteliktedir. Adayların tek tek ziyaretlerinin bazı kişiler üzerinde yarattığı psikolojik rahatsızlık dışında yaratılan atmosfer ister istemez kazanma ihtimali olan adaya kaşı farklı bir durum sergileme veya beklentisini açıklaması yanlış anlaşılır duygusu kişileri ister istemez tedirgin etmektedir. Aslında üniversitelerde beklenen aktif yurttaşlık bilincinin gereği olarak süreci kendisinin belirlemesi, ne aradığını meslektaşları ile oturarak konuşması ve gerektiğinde taraf olarak nasıl yönetilmesi gerektiğini belirlemesi gerekir. Ancak gelin görün ki üniversiteler bugün arzulanan aktif yurttaşlığın gerisinde pasif kalmayı, kendi gelecekleri açısından güç ilişkisine uygun davrandığı görülmektedirler. Öğretim üyesinin seçimlere güç ilişkisi kaygısı ile girmesi öğretim üyesinin üniversite içinde, ve dışındaki saygınlığını sorgular duruma getirmektedir. Yaşadığımız süreç ile oluşturulan öğretim üyesi profili arasında ciddi bir ilişki görülmektedir. Ülkemizin üniversite ve bilim politikasına yön verenlerin konuyu yeniden analiz etmesinde büyük yarar görülmektedir.

Üniversiteler Üniversitelik Bilincinin Oluşması İçin Proje Üretemedi

Üniversiteler toplam bir toplumsa dönüşüm kazandıracak bütün faktörleri dikkate alacak uzun erimli bir plan program sahibi olmadığı gibi bunu yaratacak kadroları ve düşün insanlarını da bünyesinde barındırmadı İnsan davranışlarının değişiminde, üniversitelik bilincinin oluşmasında üniversite yönetimleri yetersiz kalmışlardır. Üniversiteler üniversite iklimini yaratarak, insanın üniversitede farklı bir bakış açısı kazanmasına olanak sağlayamadığı gibi gelişimi savunan diri unsurlarda istenmemişlerdir.

Düşünen gerektiğinde sorgulayacak, itiraz edebilen kadroları oluşturmadığı içinde bugün Türk bilim hayatı çoğunlukla bilimsel niteliği düşük makale üretmenin ötesine geçememiştir. Üniversite yönetimleri siyasi partiler anlayışına uygun olarak iktidarda kalma pahasına bilimsel niteliği yüksek akademisyenler yerine yer yer seçmen nitelikli kişileri kadrolara almaktan çekinmemişlerdir. Ancak üniversiteler bilimsel olarak kısırlaşırken, çoğunlukla belediyecilik faaliyetlerinde iyi işlerin yapıldığı görülmüştür.

Üniversitelerimizin bugün işlememsinin bir çok nedeni olmasına karşın bunlardan bir tanesi de bugünkü adı seçim olan ancak kendisi olmayan yöntemden kaynaklanıyor. Açık ifade ile üniversitelerimizde yaşanan eğilim belirlemesinde adaların öğretim üyesinden oy almak için de en ucuz yöntemi benimsedikleri görülmektedir. Proje ortay koymak, geleceği planlamak yerine kadro almak, bir yere yönetici atanma, bir komisyona seçilme beklentileri artık yerine, lojmana girebilme, klima ve lap top almaya kadar gittiği ve bunun yerel seçimleri anımsattığı kamuoyu tarafından sıkça konuşulmaktadır.

Sorun Sistemden Kaynaklanıyor

Alman (Avrupa) modeline göre örgütlenen üniversitelerimiz 2547 Sayılı Yasa ile kendi kendini yönetemez duruma getirilmiştir; başlangıçta rektörün belirlenmesi tümüyle YÖK Başkanının önerisi ile Cumhurbaşkanına bırakılmıştı. Daha sonra yapılan itirazlar üzerine seçim ve atama karışımı esaslar getirilmiş, ancak bu da tartışmaları önleyememiştir.

YÖK yöneticilerini belirleme sistemi ile dünyanın değişik ülkelerinde gördüğümüz yönetici belirleme sisteminin birbirinden çok farklı olduğu görülmektedir. Mevcut hali ile niteliği belli olmayan çoğunluk esasına dayalı adaylık süreci ile üniversitenin kendi içinde 6 aday belirlemesi, sonrasında YÖK’ün ölçütünün ne olduğu bilinmeyen bir şekilde üç adayı Cumhurbaşkanlığının takdirine sunması ve bunlardan bazen birinci sıranın dışındakilerden birinin rektör olarak atanması ölçütünün de bilinmemesi hep tartışma konusu olmuştur. Ancak üniversitelerin buna karşın kendi içinde yöntem geliştirmemesi, örgütlenip ne istediğini açıkça belirtmemesi, yönetime büyük vaatlerle gelen yöneticilerin kısa sürede gücün etkisinde kalarak bir daha seçilmek için her türlü yolu mubah görürcesine taviz vermesi ve üniversitenin yapısına uygun açılımları sağlayamaması üniversitelerin kamuoyu gözünde kötü sınavlar vermesine neden olmuştur. Dolayısıyla üniversitelerde adı seçim olan sürecin tarafgirlik yarattığı, istenmeyen tartışmaların doğmasına neden olduğu, geniş bir kesimde üniversitelere seçimin zarar verdiği yönünde güçlü izlenimler doğurmuştur.

Mevcut Seçim Sistemi Mahalli Seçimleri Çağrıştırıyor

Maalesef ülkemiz büyüklüğüne yakışır çağcıl bir yüksek öğretim yasasına kavuşamadığı için üniversite yönetimlerinin belirlenmesinde uygulanan seçim, mahalli idare seçimlerini çağrıştırmaktadır. Bilim ve felsefenin işlendiği özerk alanlar olarak bilinen üniversitelerin kendi yönetim modellerini ve yöneticilerini nasıl belirleyeceklerini nitel kriterlerinin bugüne kadar resmi düzeyde olmasa bile çoktan belirlenmiş olması gerekirdi. Maalesef son 26 yılda üniversiteler birer devlet dairesi gibi görüldüğü ve üniversite sorunları tartışılmadığı için üniversite nedir, nasıl yönetilmeli, kimler yönetmeli gibi sorular üniversite içinde cesaretle sorulmadı. Üniversitede sorgulama, tartışma yapılmadığı için üniversitede yetişen akademik kadrolar da üniversiteyi olduğu gibi tanıyamadı ve bu boşluktan yaralanılarak oluşan yönetim şekilleri de üniversiteyi üniversite yapma ortamına ve iklimine taşıyamadılar. Akademik atmosferden yoksun ortamda çoğu zaman bilim insanları da genel havaya uyarak maalesef üniversite gibi ulvi bir kurumun omuzlarımıza yüklediği ağırlığı taşıyacak olgunluğa erişmediği de görülmektedir. Bu durumda üniversitelerin kendi iç dinamikleri içinde sorgulayıcı gerektiğinde deşifre edici şekilde yönetilmesini sağlamamakta ve üniversite bu bağlamda zemin kaybetmektedir. Üniversitelik bilincinin olmadığı, üniversitenin yerel yönetimlerden farklı yönetilmediği yerde üniversite olmaz ve itibar kaybeder. Oysa unutmamak gerekir ki üniversite gibi kurumlar itibar kaybettiğinde toplum nezrindeki itibarımız da zedelenir. Kaldı ki yerle yönetimler üniversitelere değil, üniversiteler diğer kurumlara modellik yapması gerekir.

Üniversitelerde Seçimler Verimliliği Düşürüyor

Seçimlerde üniversitelerin tansiyonun yükseldiği, bilimsel verimliliklerinin düştüğü çok sık konuşulmaktadır. Açıkçası neredeyse üniversitelerde seçimler en az bir yıl öncesinden başlamaktadır. Birinci dönemde atanan rektörleri ilk günden ikinci döneme yönelik çalışmaktadırlar. Adaylar oy hakkı olan öğretim üyelerini önce tekrar tekrar ziyaret ederek ve sonrada genel birim ziyaretleri ile binlerce saatlik yorucu çabalar ile kendilerini ve varsa projelerini anlatmaya çalışmaktadırlar. Bu süreç üniversitelerde verimliliği ister istemez ciddi şekilde düşürmektedir. Özellikle rektör eğiliminin olduğu yıl araştırmaya değer bir konu olarak bilimsel üretimin ve verimin düştüğü görülecektir. Doğal olarak eğilim yoklama süreci ayrılıklar, küskünlükler, kutuplaşmalar yaratığı, adayların bir birini yıprattığı bilinen gerçeklerdir.

Bu bağlamda üniversitelerin genelinde bu hali ile üniversitelerde eğilim yoklaması üniversiteye zarar vermiş, yanlış akademik kadrolaşmalara neden oluş ve üniversiteler kendi içinde ayrışmıştır.

Mutlaka Üniversitelerin Nitel Seçim Sistemine Geçilmesi Zorunluluk Arz Etmektedir.

Bu bağlamda çok acil olarak nitelikli yönetici belirleme ölçütlerinin oluşturulabilmesi, kısır tartışmalardan uzak, önceden tahmin edilebilir, atandıktan sonra da neler yapıp yapmayacağı kurumsal sınırlar içinde öngörülebilir modellere ihtiyaç bulunuyor. O zaman, üniversite kamuoyu da işini gücünü bırakıp böyle bir süreçte çok zaman ve enerji kaybetmez, herkes için daha verimli ve huzurlu bir çalışma atmosferi sağlanabilmiş olur.

Dilekler böyle de bugünkü YÖK sistemi buna çok uygun mu? Bu çok tartışılır ama en azından kendi üniversitelerimiz olarak YÖK’e ve diğer kurumlara örnek modeli bizler oluşturabiliriz.

Üniversiteler Olarak Bizden Beklenen Nitelikte Seçim Modelleri Geliştiremedik

Yakın geçmişe kadar rektörlük seçimlerinde üniversite içi dengeler kısmen dikkate alınıyordu, ancak son yıllarda üniversite dışı dengeler daha çok dikkate alınır oldu. Rektör belirleme silsilesindeki belirsizlik süreci hep üniversite dışı faktörlerin etkisine maruz bırakılmış, bu dönemde ise bu husus çok daha fazla konuşulur duruma gelmiştir. Bütün bu nedenler ve üst yönetimlerinin belirlenmesinde belirli kriterlerin olmaması ve buna bağlı olarak yaşanan zincirleme birçok olay nedeniyle günümüze kadar nitelikli bu işi yapabilecek öğretim üyelerinin üniversite yönetimlerine aday olmaktan çekindikleri görülmüştür. Rektör yetkilerinin fazlalığı, kuruların çalıştırılamaması, sistemsizlik ve bazen de fazla sistemlilik, üniversite içi demokratik tartışma ve eleştiri mekanizmanın çalıştırılamaması üniversiteleri bir şekilde pasifize etmiştir.

Üniversiteler Kurumsal Kültür ve Sistem Oluşturamadı

Uzun zamandır Türkiye'nin en ciddi sorunu olarak, kurum kültürü sağlayamaması, sistemsizlik ve seçim kriterinin oluşturamaması olarak ifade edilebilir. Üniversiteler toplumun bir yansıması olarak ciddi bir kurum kültürüne sahip olmadığı gibi topluma öncülük edecek örnek modeller de oluşturamıyor. En azında şu ana kadar yaşanan tecrübelerden görüldüğü gibi kendisini nasıl yönetmesi konusunda kendi iç demokrasilerini geliştiremediler ve buna ilişkin kriterler oluşturamadılar.

Üniversitelerin kendilerinden beklenen bilim ve toplumu aydınlatma işlevini yapmasını sağlayabilecek, verimliği sağlayacak yöntemler ve buna uygun politikaları yürütecek adayları belirleyememesi üniversitelere yüklenen öncü rolleri bir yana bırakın, hepimizi tartışılır kılmaktadır. Son dönemlerde üniversitelerin hiç de hak etmediği şekilde ciddi şekilde içerikten yoksun, şablonculuk ve şekil üzerinde tartışılır hale getirilmesine karşın, üniversitenin de sonuç da soru sorabilen ve farklı alternatifler üretebilen bir nitelikten uzaklaşmasının bunda etkisi olduğu kestirilebilir.

Bu bağlamda üniversite rektör adaylarının belirlenmesinde yaşanan yöntemsizlik ve bireysellik veya tarafgirlik sorunu, üniversitelerimizi ileride daha çok aşındıracağa benziyor.

Yaşanan bir sorun varsa, bunu görmemezlikten gelerek durumu kurtaramayız. Pratik arayışlar da bizlere yakışmaz. Başkaları da çözmeyeceğine göre bu sorunları, çözüm adresi de her halde öncelikle üniversite bileşenleri olsa gerek.

Üniversiteler Model Geliştiremez, Kendi Sorununa Bile Çözüm Üretemez mi?

Önümüzdeki günlerde konunun tartışılmasına kendi penceremden devam edeceğim.

Not: Sayın Hocam, bazılarınızın e-posta adresi bir şekilde makinemdeki adres listesine takılmıştır. e-posta almak istemeyenler lütfen belirtin isminizi listeden çıkarırım. Şimdiden ilginize teşekkür ederim. Saygılarımla

Rektör Olmanın Yazılı Kuralı Var mı?

Üniversitelerde Seçim Sistemleri-3

Prof. Dr. Ibrahim ORTAS, Çukurova Üniversitesi, iortas@cu.edu.tr

2008 yılı içinde Üniversiteler yönünden değerlendirildiğinde en çok eleştiri konusu yapılan rektör atamaları idi. Atamaların şekli kadar atanan adayların liyakati da tartışama konusu edilmiştir. Her biri 30-40 bin öğrencisiyle birer orta büyüklükte şehre denk düşen üniversitelerin mali yönden yönetim zorluğu kadar bilimsel yönetim zorluğu da işin içinde girince doğal olarak rektörün kim olması halen ciddi sorun olmaktadır. Hele yeni üniversitelerin başta akademik kadro olmak üzere her yönü ile şekillenmesinde rektörün bakışı, bilgisi ve görüsü son derece etkili olduğu için rektör en temel belirleyici olarak çok önemsenmektedir.

Bununla birlikte REKTÖR SEÇİLECEK ADAYIN ÖZELLİKLERİ NE OLMALI sorusuna, ne YÖK ne de üniversiteler kendi içinde bir cevap verebilmiş değillerdir. Ayrıca üniversite dinamikleri de bu konuda bir araya gelerek kendilerinin ne aradığını belirten bir talep oluşturamamışlardır. Yapılan küçük çaplı talepler YÖK tarafından dikkate alınmamış, üniversitelerde seçimden seçime verilen sözler ise “seçim sözü” olarak buharlaştığı için her dört yılda bir kısır bir döngü gibi tekrarlanmaktadır.

“Rektör kim olmalıdır? Sorumlulukları ne olmalıdır? Ne tür özelliklere veya ehliyete sahip olması gerekir? Veya tersinden kimler rektör olmamalıdır?” sorularının şu ana kadar herhangi bir yasal tanımı ve ölçütü olmadığı gibi, geleneksel değerler yönünden de herhangi bir ölçüsü bulunmamaktadır. Yasal olarak “her profesör rektör olmak için aday gösterilebilir” deniyor. Ancak yaşanan 27 yıllık tecrübe üniversitelerin ve Yüksek Öğretimin artık bir kriter oluşturması zamanın gelip geçtiğini göstermektedir.

Rektör Olmanın Yazılı Kuralı Var mı?

Rektörlük yazılı olmayan çok önemli sorumlulukları ve hünerleri gerektirmektedir. Rektörlerin entelektüel birikimi, bilimsel bakış açısı, dünyadaki gelişmeleri yakından takip eden ve bu çerçevede üniversitesini bilinenlerin ötesinde ileriye taşıma özelliğine sahip olması gerekir. Üniversite yöneticiliği yazılı olmayan bir takım hünerleri gerektirmektedir. Üniversite yöneticisi bilim adamlığı bilgisi yanında, yöneticilik becerisi, bilimsel sezi, öngörü ve kuşkuculuk gibi temel özelliklerin olmasını gerektirir. Üniversiteye gelen genç öğrencilerin statik durağan bilgi ile değil daha dinamik ve geleceğin ufukları ile yönetilmeleri bir tarihsel zorunluluk teşkil etmektedir. Üniversite yöneticisi pür yönetici olmadığı için ki asıl işi yöneticilik değil, tamamen bilim yapmaktır, kurumu tek başına değil, değişik konularda bilgi sahibi deneyimli ancak eşit düzeyde saygın, üniversite öğretim üyelerinin uygun gördüğü senato üyeleri, danışman ve çalışma grupları ile yönetme ve koordinasyon yaratma yeteneğine sahip olması gerekir. Üniversite yöneticileri bu bağlamda belki sandıktan çıkamaz, ancak üniversitede bu bağlamda sandığa da gerek yoktur.

Rektörün Görevi Ve Sorumlulukları

Geçmişten beri rektörler, üniversitenin en yetkin, bilimsel ve felsefi düşünme ağırlığı olan, erkini ispatlamış kişiler olarak bilinir. Gelişmiş üniversite rektörlerinin görevi ülkeden ülkeye bazı değişiklikler içermekle beraber daha çok araştırmaları koordine etmek, eğitimin nitelikli ve sağlıklı yürütülmesi yanında genel denetim yapmak şeklindedir. Üniversiteye proje ve para kazandırma ile ilgilenir. Ve üst yönetimlere hesap vermekle yükümlüdür. Rektör daha çok üniversiteye proje, akademik kadro ve mali kaynak bulmakla ilgilenir. Üniversitesinin dışarıda nasıl temsil edileceğini belirler; öğretim birimlerinin ve üyelerinin bütçe ve maaşlarını dağıtmak ve bilimsel gelişmeleri izlemek de rektörün görevleridir.

Rektörün en büyük görevi, üniversitede bilimin yapılması için üniversite özerkliğini bilim adamlarının özgürlüğünü savunmaktır. Üniversite rektörü güçlü akademik kadrosundan aldığı güçle üniversiteyi ileriye taşıyacak en güçlü motordur. Demokratik bir yönetim modelinde fakülte organlarına da bilimsel verimlilik ilkelerine göre yetki ve sorumluluk sağlanması gerekir. Özerk kurul yapıları tam oluşursa; rektöre fazla iş düşmez ve rektörlük birer eşgüdüm makamına dönüşür.

Üniversite rektörü herkesten önce hukukun üstünlüğüne inanan, üniversitelik bilinci gelişmiş, bilimsel erkini ispatlamış, insanlara hak ve özgürlüklerine saygılı, hiçbir konuda ayrımcılık yapmayan, herkese eşit uzaklıkta durabilen, demokrat, hoşgörülü, eleştiriye katlanabilen, esnek ve saydam, sözüne güvenilir, olaylar karşısında karalı tutum sergileyen bir kişi olmalıdır. Rektör giydiği beyaz binişin ağırlığına yakışır ölçüde açık, saydam, adaletli, engin bilgisi ve görgüsü ile bilim ortamına yakışır bir ağırlık kazandırmalıdır.

Rektörlerin Olmanın Genel Nitelikleri Ne Olmalıdır?

Üniversite gibi niteliğin ve ilkelerin konuşulduğu ortamlarda adayların en azından bazı somut ve ölçülebilir niteliklerinin olması istenebilir. Son yapılan atamalara yapılan eleştirilerde adayların bir kısmının liyakat yerine taraf olma duygusu ile atandığı yönünde. Bir önceki dönemde de mutlak rektör olacak adaylardan bazı temel özelliklerin aranmasını istemiştik (Ortaş, 2006; Rektör Adaylarını Belirleme ve Atama Stratejileri. Üniversite ve Toplum. Aralık 2006, Cilt 6, Sayı 4).

Konuya ilişkin değişik ülkelerdeki yöntemleri ileride tartışacağım, ancak bazı temel sorular sorarak en azında üniversite gibi bilimsel ve idari yükü ağır bir kurumun başındaki kişinin yetkinliğinin ne olması sorgulanabilir. Şöyle ki;

Rektör adayının bilimsel altyapısı nedir?

Bilim politikası var mı? Ya da böyle bir politikanın gerekliliğine inanıyor mu?

Rektör olarak yönetmek istediği üniversitenin vizyonu ve misyonuna sahip mi? Veya kafasında böyle bir kurgusu var mı?

Üniversiteyi temsil yeteneği yaşamın her yönü ile nedir?

Ulusal ve uluslar arası ilişkileri, kaç yayın yapmış, araştırma yapma ve proje üretme kapasitesi, patent veya buluşu var mı nedir?

Yetiştirdiği kaç bilim adamı var veya bilim adamı yetiştirmiş midir?

Yabancı dil bilgisi ve düzeyi nedir? Yabancılarla görüşmesinde tercümana ihtiyaç duyuyor mu?

Kaç ulusal ve uluslararası kongre düzenlemiş, kaç, toplantı, çalıştay düzenleme, görev alma veya kongreye katılmış ve sunu yapma düzeyi ve kapasitesi nedir?

Uzmanlık alanı dışında entelektüel yönü nedir? (bilim ve sanat alanına olan etki ve katkısı nedir?)

Ne tür dersler veriyor ve ders materyali üretmiş mi?

Patent, buluş sahibi midir?

Kaç sosyal etkinliğe önderlik etti? gibi bazı somut ve ölçülebilir sorgulamalar yapılabilir.

Her şeyden önce adayın entelektüel birikimi, kişiliği, karakteri insan ilişkileri ve güven ilişkisi başta olmasa olmaz özellikler olmalıdır. Ayrıca hesap verilebilirlik düzeyi önemlidir.

Sorunlar ile baş edebilme becerisi yanında dışarıya karşı üniversite özerkliğini ve akademisyen özgürlüğünü savunabilme kapasitesinin olması tercih edilebilir. Ayrıca analitik düşünme kapasitesi gibi insana güven veren, duruşu olan, doğruya doğru, eğriye eğri diyen insanların seçilmesi öğretim üyesine, öğrenciye ve halka güven vermesi bakımından büyük önem taşımaktadır. Aksi takdirde toplumun üniversiteye ve bilime olan güveni daha da sarsılacaktır. Çok da haksız sayılmazlar.

Rektör nitelikli, objektif ve hesap verebilir, seçenler ise nitelikli ve özerk olmalıdır

Genelde iki yönetim modeli vardır:

1. Güçlü, tek söz sahibi, (ancak en küçük başarısızlığa tahammülü olmayan), rekabet ve liderlik (Başarısız olduğu anda görevden alınan Amerika’daki atama modeli) modeli.

2. Paylaşımcı, gücünü kurullardan alan temsili yönetim (Demokratik yönetim) modeli.

İşte en çok konuşulan konu budur. Görülen odur ki ülkemizde 27 yıldır uygulanan atama modeli başarısız olmuştur. Bu nedenle Türkiye koşullarında, yalnız batılı ölçeklerde bilimsel ve yönetsel ölçütleri belirlenmiş kişiler (aynı üniversiteden olması gerekmez) aday olabilmelidir; öğretim üyelerinin tamamı ile öğretim/araştırma görevlileri, öğrenciler ve diğer çalışanların da belirli oranlardaki temsilcileri seçimde oy kullanabilmelidir. Bu doğrudan seçim yerine nitelikli seçim şeklinde olabilir. Ama öncelikle bu nitelikli grupların tam özerkliği olmalıdır. Ve seçilmenin bilimsel ve yönetsel ölçütlere bağlı olması gerekir (Bu konuyu ileride işleyeceğim).

Rektörler Kurullara ve Demokratik Yollarla Oluşacak Özerk SENATO’ya Karşı Sorumlu Olmalıdır

Mevcut YÖK yasada rektörün geniş yetkileri vermekte, ancak ne şekilde ve kime hesap vereceği belirtilmemiştir. Bunun için ya rektörlerin yetkileri kurullara bırakılmalı, ya da rektör kurullara karşı bu yetkilerini kullanmaktan dolayı sorumlu hale gelmelidir. Hem denetim olanaklarının hiç bulunmadığı, hem de yönetici konumundaki rektörlerin “mutlak” yetkilere sahip olduğu bu YÖK yapılanması ile üniversitelerin bilimsel verimliliğinin geliştirilemeyeceği açıktır. Bu nedenle üzerinde çalışılan tasarıda mutlak yetkilerle donatılmış güçlü rektör yerine, karar süreçlerini seçilmiş organlarla paylaşan, katılımı teşvik eden, üniversitenin yukarıdan aşağıya hiyerarşik bir kurum değil, tam tersine aşağıdan yukarıya doğru demokratik bir biçimde yapılanmasına katkı sağlayabilecek bir rektör öngörmek daha gerçekçi olacaktır.

Mevcut hali ile rektör yetkileri fazladır ve bu gücün kurumun işleyişine zarar verdiği uzun zamandır konuşuluyor. Rektörün senato ve yönetim kurlu görüşlerini organize etme ve denetim görevini içerecek yeni bir görev tanımının yapılması gerekiyor. Rektörün mutlaka yetkiler sınırlandıracak, senato ve yönetim kurulularını etkin kılan bir yapılanma sağlanarak rektörün hesap verilebilirliği sağlanmalıdır. Üniversite rektörünün atanmasını yapan kurul aynı zamanda görevde alabilmesini de sağlayabilmelidir. Üniversite rektörü bu bağlamda atanmışlardan değil seçilmişlerin senatosuna karşı sorumlu ve hesap verebilir durumda olmalıdır.

Mevcut YÖK yasada rektörün geniş yetkileri vermekte, ancak ne şekilde ve kime hesap vereceği belirtilmemiştir. Açıkçası üniversite üst yönetimlerini denetleme ve denetim mekanizması mevcut yasada bulunmamaktadır. Dünyanın değer üniversitelerinde rektörlerin hesap verilebilirlikleri hem yasal hem de üniversite kamuoyunun baskısı ile sağlanmaktadır. H. Rosovsky, 'Üniversite' adlı kitabında, ifade ettiği gibi "Harvard'ın rektörü aynı şehirdeki yönetim kuruluna, yönetim kurulu ise gözetim kuruluna karşı sorumludur" diyor.

Hesap Üniversiteye Verilmelidir

Bu bağlamda üniversitelerde oy kullanma yerel seçimlerde olduğu gibi dört yılda bir sandığa oy atılması gibi algılanmamalıdır. Üniversiteliler olarak her an oyumuzu ne için kullandığımızı hatırlamamız ve hatırlatmamız gerekir. Rektörlerin hesap verilebilir noktasına getirilmesi için üniversitelerin aktif mensupları veya örgütlü organları (Öğrenci Dernekleri, Öğretim Elemanları Dernekleri, Sendikalar, Mezun Dernekleri ve ilgili platformlar) sisteme dahil edilmelidir. Fakültelerin özgür iradesi ile oluşuca bir senato’ya rektörü geri çağırma yetkisi tanınıp tanınmaması üzerinde de ciddiyetle durulmalıdır.

Özet olarak bugün üzerinde çok tartışma yaratılan rektör atanmasında üniversite dışı etkileri asgariye çekecek, herkesin üzerinde anlaşabileceği, kendi alanında temsil yeteneği olan üniversiteyi bilimsel yönden yönetebilme becerisi olan adayların üniversiteye atanması için ÖLÇÜTLERE ihtiyaç duyulmaktadır. Bu vasıflara sahip adayların üniversite bileşenlerinin de nitel katkısı ile üniversite ortamında tespit edilmesi üniversiteleri rahatlatacaktır.

Bir çok üniversiteden bir çok akademisyenin ve öğrencilerden edindiğim bilgi, rektörün, öncelikle üniversite konseptini bilen, bilimsel yeterlilik sahibi, ulusal ve uluslararası deneyimi olan, vizyon ve misyon sahibi yetişkin birey özelliği gösteren, sosyal sorumluluğu olan, üniversitesini ileriye taşıyacak bilgi ve enerjiye sahip, bilimden yana taraf olacak objektif ölçülere sahip kişilikler tarif edilmektedir.

Tabii bir büyük sorun da, kurulların ve birimlerin dikkate alınmaması ve yerleşik bilimsel gelenekler üretilememiş olmasının sonucu her türlü tartışmanın taşıyıcı rektör arayışına mahkûm edilmesidir. Üniversitelerimiz rektörlükleriyle değil de diğer çalışmaları ile anılmaya başladığı gün, çağdaş bilim ve uygarlık düzeyine daha yaklaşmış olacağız. Umarım bu hedefe ulaşabilmek çok uzun bir zaman almaz.

Üniversite Yöneticilerinin Önceden Belirlenmesi Kamu Üniversitelerinde Uygulanabilir mi?

Üniversitelerde Seçim Sistemleri-7

Prof. Dr. Ibrahim ORTAS, Çukurova Üniversitesi, iortas@cu.edu.tr

Kamu Üniversiteleri Kendi Yöneticilerini Belirleme Modeli Geliştirmelidir

Üniversitelerimizin en tartışmalı konularından biri olan rektör belirleme ile ilgili olarak Sabancı Üniversitesi yeni bir model uygulamaya başlatmaktadır. Rektörlük görev süresi 1 Ağustos’ta dolan Prof. Tosun Terzioğlu yerini Ocak 2009 tarihinde belirlenen Prof. Dr. Nihat Berker’e bırakıyor. Model biraz da büyük şirket anlayışına benziyor. Prof. Dr. Nihat Berker, 2009’da Koç Üniversitesi’nden, Hürriyet Gazetesinden Vahap MUNYAR’ın ifadesi ile “rektör adayı planıyla transfer edilmiş”. Klasik üniversite anlayışında transfer anlayışı kulağa pek hoş gelmiyor. Çünkü bilim kişiliği para ve servet ile ölçülemeyecek kadar ulvi bir payedir.

Sabancı Üniversitesi bir vakıf üniversitesi olarak bir sahiplik konumundadır. Mütevelli heyeti ile yönetiliyor ve heyette belirli kişilerden oluşuyor. Mütevelli heyeti kendi yöneticilerini birinci elden belirliyor. Ancak kamu üniversitelerinden bu modelin uygulanması tartışmalı ve zor görülüyor. Ancak kamu üniversitelerinin başta YÖK ve Cumhurbaşkanlığı makamının üniversite yöneticileri belirlemesi ve atanması konusunda uygulanabilir yöntem ve model geliştirmesi gerekir. Kamu üniversitelerinin mütevelli heyet yerine mutlaka kendi kriterlerini ve ölçütlerini oluşturması ve denetleme mekanizmasını da geliştirmelidir.

Rektör Göreve Başlamadan Belirli Bir Süre Önce Seçilmiş ve Eski Rektör İle Çalışıyor Olması Gerekir

Ülkemizde üniversitelerde yaşananlardan edindiğimiz tecrübe, rektörlük seçimi ve ardından yaşanan halef selef durumu maalesef üniversitelerinin geleneksel kültürlerinin yürütülmesi yerine, kişiselleştirilmiş ve rektörlerin kendi anlayışlarına göre yönetimi öncelik kazanmıştır. Üniversite gibi kurumsal kültürü ve bilimsel erki gerektiren akademik kurumlarda kişisel tercihlerin ön plana çıkması üniversiteleri önemli ölçüde liyakatten uzaklaştırmış, bu durum beraberinde verimsizliği ve iç sürtüşmeleri artırmıştır. Bu bağlamda üniversitelerin kişilerden arındırılarak ve önceden belirlenmiş ölçütler ile üst yöneticilerinin belirlenmesi ve kurumsal düzeyde yönetim modeli geliştirmesi önemli olmaktadır.

Sabancı Üniversitesi'nin geleceğin rektör adayını arama konferansı ile ölçütlere bağlı olarak araması ve görev süresinden önce belirlenen rektörün, mevcut rektörle hazırlık dönemi geçirmesi sürdürülebilir üniversite yönetimi için önemli bir başlangıçtır. Ayrıca üniversite gibi kurumlarda bilimsel yetkinlik daha önemli olması gerektiği için üniversitenin bilim politikasının kesintisiz yürütülmesi için eski ve yeni yöneticilerin birlikte çalışması önemlidir. Bu modelin kamu üniversitelerinde de uygulanması bir çok yönden yararlı olacaktır. Eski yönetici ve yeni yöneticilerin birlikte çalışabilmesi bugünkü rektör belirleme yöntemi ile sağlanamaz. Bunun bir çok temel ve sistemden kaynaklana nedeni bulunmaktadır. Çünkü üniversitede üniversite bileşenleri (öğretim üyesi, öğretim görevlisi, çalışan ve öğrenciler) tam olarak yönetici belirleme ve atama şeklini benimsemiş değildir. Üniversitelerde yapılan eğilim yoklaması sonucuna göre atanan çoğu rektör öğretim üyelerinin %20’sinin desteğine bile sahip değildirler. Mevcut hali ile üniversite yöneticilerinin belirlenmesi ve atanması sistemi liyakat ve nitelikli yeterlilik yerine kişisel tercihlerin ve tarafgirliklerin ön plan çıkması ile halef selef durumu oluşmaktadır. Atanan çoğu rektörün ikinci dönem yeniden üniversitenin desteğini almak ve de atanabilmesi için çabalarlının üniversiteye etkileri ciddi olarak tartışma konusudur.

Üniversite gibi sürekliliği olan kurumların devir teslim öncesi mutlaka yöneticiler görev süresinden en azından 6 ay-1 yıl kadar önceden seçilmeli ve eski rektör ile çalışarak süreci tanımalı, performansını ortaya koyma becerisini gösterebilmedir. Hatta bir önceki rektörlerin üniversite yönetim kurullarında bulunması bu bağlamda yararlı olacaktır. Yönetim modelinin temelinde eski yöneticilerin de içinde olduğu bağımsız bir kurulun iç denetim yapma hakkı tanınmalıdır. Baştan aşağı bağımsız bilgi sunma özelliğine sahip olacak olan kurullar aracılığı ile ancak üniversite üniversite niteliği kazanır. Bilim kurumlarının yönetiminin seçim, tarafgirlik ve benzeri uygulamalardan uzak, bilimsel yeterlilik ve sürdürülebilirlik ilkesi ile yönetilmeli uygun olacaktır.

Üniversitenin Kendisini Yönetmesi Zorunlu

Platon “kendini yöneten dünyayı yönetir” diyor. Dünyayı yönetmeye talip olan üniversiteler kendilerini yönetemese ne topluma ne de çağa yön verebilir.

Seçim sistemlerinde, birinin tercihi değil; hak-hukuk esasında düşünebilme, üretebilme, eleştirebilme, katılma ve denetleme niteliğini merkeze alan demokrasidir. Yükseköğretim reformu da bu anlamda nitel bir reform olmalıdır.

Sorun üniversite üst yönetimini belirlemek değil, daha temelden üniversiteyi yönetmeye talip olan adayların üniversiteye ilk alınmalarında doğru seçimi yapmaktır. Üniversiteler akademisyenlerini doğru seçer, iyi yetiştirir ve liyakati ön planda tutarsa, eminim ki kendi bölüm başkanını, dekanını ve rektörünü de doğru seçecektir. Maalesef doğru bilim adamı seçemediğimiz için doğru üst yönetim seçiminde de zorlanmaktayız.

Demokrasi Hak Kavramına Dayanır, Seçim Bir Araçtır

Seçim Türkiye’de yalnızca oy vermek olarak algılanmaktadır. Örneğin herkes toplansa ve bir kişinin öldürülmesine karar verse bu, demokratik bir eylem olarak mı görülecektir? Elbette hayır! Çünkü demokrasinin birinci kuralı “hak” ve “eşitlik” kavramıdır; aynı yöntemlerin herkes için geçerli olmasıdır. Bilime, akademisyenliğe, öğrencisine, topluma ve insanlığa katkı sunma amacını taşımayan herhangi bir yönetim veya reform arayışı anti-demokratiktir.

Maalesef günümüzde anti-demokratik bir anlayışla reform tartışması yapılmaktadır. Demokrasinin basit bir seçim (çoğunluk rejimi) değil, azınlıklar da dahil hak edenin yükselebileceği bir rejim olduğunu kabul etmek zorundayız. Kaldı ki, demokrasilerde katılım sistemin sadece bir kısmıdır. Esas olan diğer kısım ise denetlemedir. Bunun için yurttaşın katılımı, özgürlüğü, kurulların özerkliği şarttır. Özerklik olmadan katılım ve denetleme, yani demokrasi olamaz!

Demokrasi yalnızca çoğunluk tarafından seçilmiş olmak değildir; başta Sayıştay ve mahkemeler olmak üzere tüm kamu ve sivil toplum örgütlerinin denetimine açık olmayı gerektirir. Bu gereklilik mevcut YÖK sisteminin en büyük zaaflarından birini oluşturmaktadır.

Seçilme ve Atama Kriterleri Yeniden Belirlenmelidir

Üniversitelerin birinci sorunu haline gelen rektör belirleme sisteminin zafiyeti üniversitelerde ciddi sorunları da beraberinde getirmektedir. Bugünkü hali ile üniversitelerin yönetim anlayışı ve üst yönetimi belirleme şekli, mahalli idare şekline benzemektedir. Üniversite öğretim üyeleri tarafından belirlenen adayların birinci sırada olan dahi çoğu zaman çoğunluğu temsil etmedikleri de görülmektedir. 6 adayın YÖK’e isim bildirmesi nedeniyle çoğu üniversitede adayların aldığı oy dağılımına göre %20-30 aralığında oy alarak birinci olan adayın üniversitenin tam desteğine sahip olmadığı görülmektedir. Mutlaka çoğunluğun güvenini ve desteğini alan adayların yönetici olması sağlanmalıdır. Bir defalığına iki dereceli seçim yararlı bir yöntem olabilir. Atanacak aday en az üniversitenin %50 sinden fazlasını arkasına almalıdır. Üniversite dışında adaylar gelişmiş üniversitelerde olduğu gibi ilan süreci ile dosyaları ve projeleri ile üniversiteyi ikna ederek seçime katılabilmelidir. Üniversitelerin tek adam hâkimiyetinden ve popülizmden uzak, birinci önceliği bilim olan, paylaşımcı ve kendi içinde geniş istişare ile fikir oluşturan bir yapıya kavuşturulması gerekir. Bu bağlamda Rektör belirleme ölçütlerinin mutlaka belirlenmesi, üniversitenin çoğunluğunun benimsediği bilimsel yönden erkini ispatlamış, belirli bir birikimi olan, yönetim becerisi sergileyebilecek akademisyenlerin adaylığa daveti daha sağlıklı olacaktır.

Asıl olanın bilim adamlığı olduğu ilkesinden hareketle adayların yönetici hastalığına yakalanmaması için bir defalığına seçilmesi üniversite sağlığı için yararlı olmaktadır.

Bazı ülkelerde olduğu gibi rektörlük merkezi rektör ve yardımcı ekibi ile birlikte üniversiteyi paylaşarak yönetilebilir. Bu bağlamda üniversiteler kendi dışındaki kurumlara da model alacağı nitelikte nitel seçimler ve yönetim şekilleri geliştirmelidir.

Aday Belirleme Şekli Önemli

Mevcut hali ile genelde cesaret gösterip aday olan kişiler sürece üniversitede oy kullanma hakkı olan kişileri ziyaret etmesi ile başlar. Belirlenen günde her profesör doğal aday olduğu için kullanılan oyların dağılımında ilk altı sıraya giren adaylar YÖK’e rektör adayı olarak bildirilir.

Aday belirlenmesi sürecine çok adayla katılmak her zaman iyidir. Ancak adayların aday olma biçimi de önemli olmaktadır. Bu bağlamda kişilerin adaylığını açıklaması iyi, ancak esası yeni önerilerin ve üniversite politikalarının geliştirilebilmesi konusunda tabandan gelecek öneriler ile adayların belirlenmesi gerekir.

Bu bağlamda artık adayların tek tek adaylıklarını açıklaması yanında hatta belki de daha da önemlisi üniversite dinamiklerinin kendi içinde geliştirecekleri yöntemler ile ne aradıklarını belirleyebilirler. Asıl olanı üniversite, yönetim anlayışını belirleyerek buna uygun adayların kimler olabileceği konusunu gündeme getirmelidir. Ayrıca belirli ilkeler de netleştirilerek üniversitenin bilgisine sunulmalıdır. Böylece sözde değil de uygulanabilir ilkeler geliştirilmelidir.

Çoğunlukla oy kullananların örgütsüz olması veya yukarıda belirtildiği gibi rektör belirleme sürecindeki belirsizlik nedeniyle pasif kalmakta ve çoğunlukla sürecin dışında kalmayı tercih etmektedirler. Oylamaya katılanların çoğu bu şekildeki seçimde ehveni şer tercih etliklerini belirtmektedirler. Ülkemizde ziyaret ettiğim üniversitelerde ve aldığım yüzlerce e-postadan edindiğim izlenim, üniversite üst yönetimlerine nitelikli adayların sürecin belirsizliklerinden dolayı talip olmaktan kaçındıkları yönündedir.

Üniversite de Seçim Üniversiteyi Ayrıştırmaktadır

Prof. Dr. Osman Demircan, 5 Ekim 2007 tarihli CBT sayı 1072’de “Bir rektörlük seçiminin ardından” adlı yazısında, üniversitelerde rektör belirleme seçimin de yaşananları değerlendirdi. Sonuç olarak üniversite gibi bir entelektüel ortamda dedikodu, karalama, ortalıkta dolaşan isimsiz mailler, harcanan emek ve boşa giden zamanın önemini vurguluyor. Dr. Demircan üniversiteleri bu hengâmeden kurtarmak için bir şeyler yapılması gerektiğini belirtmektedir. Öneri olarak açık ilanla rektör aranmasını ve belirli kriterlerin getirilmesini önermektedir. Gerçekten sayın Demircan hocanın dediklerine katılmamak elde değil. YÖK’ün kuruluşu ve sonrasında yapılan Rektör belirleme ve atama sürecinin akademik dünyanın yapısına uygun olmayan şekli maalesef bugün üniversitelere büyük zarar vermiş, yaratılan ayrışmalarla iyice içinden çıkılamaz bir duruma gelmiştir.

Ne yazık ki yaşananlardan, seçim sürecinde adayların ister istemez yandaşlarını seçimi kazanan adayın atanması veya atanmaması durumunda kendisini desteklemeyen veya destekleyen öğretim üyelerine karşı olan muhtemel tutumu öğretim üyelerini kaygılandırmakta, çalışma barışını tehdit edebilecek duruma kadar gelebilmektedir. Üniversitelerde yapılan seçimlerin üniversiteleri kamplaştırdığı, verimini düşürdüğü ve kendi içinde çalışılamaz duruma geldiği açıktır.

Üniversiteler Üst Yönetimlerini Kendileri İç Dinamikleri İle Belirlemeli

Doğal olarak her seçim öncesi herkesin kafasında nasıl bir aday uygun olur sorusu bulunmaktadır. Fakat bunu harekete geçirecek ortak aklı kullanarak, üniversitelerin yönetim anlayışını siyasi partilerin hizmet yarışı anlayışından çıkaracak sürece getirmek gerekir. Üniversitelerin üst yönetimlerinin belirlenmesi süreci bir hizmet yarışı süreci olmakla beraber, tansiyonların yükseldiği ancak tam bir seçim de olmadığı için sonuçta üniversitelerin iç enerjilerinin olumsuz yönde heba olmasına neden olmaktadır. Bugüne kadar yaşananlardan da bazı dersler çıkarılarak geleceğe yönelik bazı mekanizmaların da oluşması gerekir.

Maalesef bugüne kadar çok büyük vaatler ile yönetime gelen yöneticiler, ilk günden gelecek seferin hesabını yapmaya ve ne yazık ki ona göre de ödünler vermeye başladıkları en sık konuşulan konuların başında gelmektedir. Bundan mutlaka kurulmak için herkesin üzerinde anlaşabileceği objektif yöntemlerin bulunması için çalışmalar yapılmalıdır.

Ne Yapılabilir?

Yeni bir özerk yüksek öğretim yasasının çıkarılması ve üniversitenin bilimsel yeterlilik ve nitelik esasına dayalı yöneticilerini belirlemesi gerekiyor. Ancak, kısa sürede böyle bir yasanın gündemde olmamamsı nedeniyle acilen üniversitelerin kendi sistemlerini ortaya koymaları gerekir. Bunun için öncelikli üniversitenin ne istediğini veya yaşananlardan ders çıkararak neyi istemediğini net olarak bilmesi gerekir. Ne yazık ki rektör atanması konusunda net olmayan atama kriterleri ve kamuoyunda oluşan siyasetin müdahale ettiği algısı bir çok insanın, özellikle de beklentisi olanların düşüncelerini açıklamaktan uzak tutuyor. Her şeye rağmen toplumun üniversitelerden beklediği ülkenin sorunları konusunda üniversitelerin sessiz kalmamasıdır. Üniversitelerin küçük çıkarları için değil, ülke yararına kendilerine yüklenen sorumluluk bilinci ile davranarak en azından kendi yönetimlerini kendilerinin belirlemesi konusunda bilimsel yöntem ve model önermeleri beklenilmektedir.

Öncelikle üniversitelerin;

1. Nasıl bir üniversite istiyoruz sorusunu sormamız ve kafamızın berrak olması gerekir. Veya nasıl bir rektör istiyoruz? Tersinden, yaşanan tecrübe ile nasıl bir rektör istemiyoruz sorularının net olarak kendimize sormamız gerekiyor. Bu soruların sürekli sorulduğu ortamlarda sağlıklı adayların çıkacağı beklenilmektedir.

2. Aradığımız üniversiteyi yönetecek rektörde ne tür özellikler olmalı?

3. Bu niteliklere uygun adaylar nasıl belirlenir?

4. Üniversite iç enerjisini tüketmeden nasıl seçime hazırlanır? Sorularını sorarak kendi içinde beyin fırtınası yaratabilir. Örneğin özerk üniversitenin birinci koşulu olan ve Afrika ülkelerinde bile uygulanan öğrenci ve diğer çalışanların eğilimi ve ne düşündüğü küçük anket çalışması ile sağlanabilir. Üniversite yasada olmamasına karşın, demokratik davranarak gayrı resmi olarak öğrenci, asistan ve çalışanların nabzı bir şekilde tutulabilir.

5. Üniversiteye yakışır, zekâsı, karakteri, insani nitelikleri, yönetme becerisi, üniversitelilik bilinci, projeleri, niteliği olan adayların kendilerini ve projelerini üniversite kamuoyuna açıklayabilmesi için kendilerine fırsat sağlanabilir.

Üniversite yönetimlerinin süreklilik içinde eski ve yeni yönetimlerinin birlikte çalışarak yönetimi devrettikleri ve kurulların çalıştığını ve tek adam hegomanyasının olmadığını göstererek diğer kurumlar içinde model gösterebilirler.

Üniversitelerin en azından kendi kendilerini yönetme konusunda bilimsel bilgi ve araştırmaya dayalı, liyakate önem vererek ve ön yargılardan arınmış düşünce oluşturarak topluma kendi kendilerini yönettiklerini göstermeleri gerekir.

Gerekirse iki veya daha fazla ön seçimle en azından üniversitenin %50’sinin takdirini alan adayların önceden belirlenmesi sağlanabilir. Böylece üniversitelerin kendi içinde ağırlıklı olarak arkasında durabilecekleri bir adayını YÖK’e bildirebilir. Böyle bir durumda YÖK veya cumhurbaşkanlığının da daha düşük oy alan bir adayın atanması yerine üniversitenin tercihine değer vereceği, hatta YÖK veya cumhurbaşkanlığının da elini güçlendirecektir. Kamu üniversitelerinin kendi yöneticilerinin çok önceden belirlemesi ve eski yöneticiler ile yeni yöneticilerin birlikte çalışması için üniversitelerin kendi modellerini geliştirmesi gerekir. Mütevelli heyeti modeli kamu üniversiteleri için bu bağlamda tartışmalı ve çok zor görülüyor. Mutlak Üniversite eğilim yoklaması, YÖK değerlendirmesi ve Cumhurbaşkanı ataması için ölçütler geliştirilmeli ve belirlenen ölçütlerin liyakate ve niteliğe dayalı uygulanması da önerilebilir. Üniversite yöneticilerinin seçimi ve atanması kadar denetlenmesi de önemlidir. Yöneticilerin seçilmesi kadar nasıl denetlendiği ve görevini yerine getiremeyen yöneticilerin gerektiğinde yine ölçütlere göre görevden el çektirilmesi de gelecek açısından şimdiden düşünülmesi gerekir. Sanırım şu anda kamu üniversitelerinin bir diğer sorunu da rektörlerin tek başına yönetimi ve buna karşı üniversite bileşenlerinin yönetimlere etki edecek denetim mekanizmalarının olmamasıdır. Üniversitelerin sağlıklı yönetimi için iç denetim mekanizması şart.

Anadolu Üniversitesine Rektör ve Ege Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesine Dekan Atanması ve Seçim Sonuçlarının Dikkate Alınmamasının Yaratığı Etkiler

Üniversitelerde Seçim Sistemleri-8

Prof. Dr. Ibrahim ORTAS, Çukurova Üniversitesi, iortas@cu.edu.tr

Anadolu Üniversitesi Rektörlük seçimlerinde oyların en yükseğini alan değil de en düşük oy alan adayın YÖK tarafından ilk sırada Cumurbaşkanı makamına Rektör olarak atanmak üzere önerilmesi ile gerşekleşen atama ve Ege Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesinde 9 oy alan adayın YÖK tarafından dekan olarak atanması üniversitelerde sesiz ancak ciddi bir tedirginliği oluşturmuştur. En azından bana ulaşan bilgiler bu sürecin üniversitelerin kendi kendilerini yönetme yetkisinin kendilerinde olmadığı sonucu dpğurmuş ve bu durum öğretim üyelerinde ciddi anlamda hayal kırıklığı yaratmıştır. Geçmişte de benzeri uygulamaların üniversitelere zarar verdiğini belirtiğim yedi yazımda da belirtiğim gibi artık üniverstelerin üst yönetii belirleme süreci her kese zarar veri olmuş bu durumda ülkemiz bilimi ve geleceği zarar görmektedir.

YÖK’ün dekan atamasında ve Anadolu Üniversitesine rektör atanmasında öğretim üyesi gibi toplumun elit kesimlerinin bireysel oy tercihlerinin dikkate alınmıyor anlamına gelen durum öğretim üyelerinin oylarının bir anlamının olmadığı bundan sonrada üniversitelerdeki seçimlere katılmanın pratik bir anlamınında kalmadığı görüşü sık sık vurgulanır olmuştur. Son atanan rektör ve dekan ayadları kendi kurumlarında eğilim yoklaması ile öğretim üyelerinin tevecuhlerini kazanarak atanmayı beklemişler. Ancak seçim sonuçlarının dışında gelişen atanmalar yapılan seçimi sorgular duruma getirmiştir.

YÖK!ün kuruluşu ile başlayan atamalara yapılan itirazla başlayan ve 1991 yılında tam anlaşılmayan seçim ve atama süreci üniversitelere yarar değil zarar verdiği, seçimin üziversitelerde bilimi ve demokratik gelişimi güçlendirmediği ve zayıfltığı defalarca belirtildi. Oktay Ekşi, 31 Aralık 2008 tarihinde yayınlanan yazısında “…seçimde ‘iyi,’ ‘dürüst,’ ‘çalışkan’ olmanın yetmediğini” yazıyor.

Harvard Üniversitesi Fen ve Edebiyat Fakültesi eski dekanı Henry Rosovsky’ye göre ‘öğretim üyelerince yapılan seçimler genellikle zayıf liderlerin iş başına gelmesine yol açar; çünkü profesörler kendi bölümlerinin bütçesi gibi uzun erimli olmayan görüşlerle oy kullanırlar’. Daha önce yazdığım üniversitelerde seçim sistemleri adlı 7 makalede konun liyakaten uzaklaştığı bu konudaki düne modellerini işlemeye çalıştım.

En son Kocaeli Üniversitesi Tıp Fakültesi öğretim üyesi Prof. Dr. Şükrü Hatun’un 02/12/2009 Radikal gazetesinde Cumhurbaşkanı'na yazdığı açık mektupta seçimlerin bir anlamının kalmadığını belirtmişlerdir. Galatasaray Üniversitesi öğretim üyesi Prof. Dr. Ahmet İnsel’in gazetelere yansıysn demecinde “ üniversite ve öğretim üyeleri bu kararlarla aşağılanmış oldu’ bundan sonra yapılması gereken seçimlerin boykut edilmesidir ifadesini kulanmıştır. Prof. İnsel NTV’ye yaptığı açıklamada “Ya seçim yapılmasın ya da YÖK kendi atasın. Üniversite öğretim üyelerinin bu otoriter davranışa son demeleri gerekir. Öğretim üyeleri boykot başlatabilir” ifadesini kulanmıştır. Konu bir çok gazetecinin köşelerinde işlenmiş ve öğretim üyelerinin iradesine saygı duyulmamaıştır.

Bilindiği gibi ülkemizde rektör seçimleri üç aşamalı olarak gerçekleşmektedir. Üniversitelerin eğilim yoklamamsı ile 6adayın sıralanarak YÖK’e iletilmesi, YÖK’ün üç adayı Cumurbaşkanı makamına iletmesi ve üçüncü aşamda Cumurbaşkanının tercih hakını kulanarak atama yapmasıdır. Başından beri her üç aşamaınında hangi kriterlere göre yapıldığının tam olarak bilinmediğini işlemekteyim. Maalesef sürecinib birinci aşamsaı olan üniversitelerin kendi içindeki eğilim yoklamamsı veya seçim berberinde arzu edilmeyen süreçlerin yaşamasına neden olmuştur. Seçim çoğunlukla üniversitelerde özellikle ikinci dönem rektörlük seçimi üniversitelerin akademik kadrolarının zayıflanmasına neden olmuş, üniversitelerin iç barışının bozulmasına neden olduğu sıkça işlendi.

İkinci ve üçüncü aşamanın daha farkli ilişkilere bağlı olduğu bilinen gerçeklerdir.

Prof. Dr. Hatunun mektubunda seçim ve atanma süreci için “Bu sistemde seçilmek isteyen rektörler önce üniversite öğretim üyeleri, sonra YÖK yetkilileri ve YÖK üyeleri, son olarak da Cumhurbaşkanı ve çevresindeki iktidar odakları ile ‘pragmatik’ ilişkilere girmeye zorlanmakta; üniversiteler değişik düzeylerdeki iktidar odaklarının ağır baskısına maruz kalarak ciddi bir yozlaşma sürecine sokulmaktadır. Günümüzde üniversite üst yönetimleri kadro ve bütçe almak için ‘hükümet’ ve YÖK ile iyi geçinmeye, YÖK’ün pazarlıkçı tutumuna ortak olma ya, yönetici olmaktan dolayı teknik olarak önemli ama hoşa gitmeyecek görüşleri söylemekten vazgeçme ye, en son rotasyon uygulaması sırasında olduğu gibi öğretim üyelerinin özlük haklarını savunmak yerine bu uygulamayı dolaylı/dolaysız baskı aracı olarak kullanma ya zorlanmaktadır”. Ayrıca aynı metupta üniversitelerdeki seçim sisiteminin üniversiteliğie zarar veren süreçlerin yaşandığı şu şekilde ifade edlimiştir.“Bilindiği gibi yozlaşma, tercihlerin açık ve nesnel ölçütler yerine torpil, kişisel nüfuz, rüşvet veya siyasi görüş temelinde yapılması durumlarında ortaya çıkan ve bizim gibi gelişmekte olan ülkelerin muzdarip olduğu önemli bir sorundur”. Mustafa Kemal Ataturk ülkenin ali menfatlarinde kişiselikten arınılması gerektiğini çok önceden şu veciz söz ile belirtmiştir “Millet islerinde, memleket islerinde, gercek islerde duyguya, hatira, kardeslige ve dostluga bakilmaz”. Maalesef günmüzde yaşanan gelişmeler belki tarafımızdan unutulabilir, ancak kurumalrın saygınlığını zedeleyeceği için toplum hafısasında olumsuz bir yer ediliecektir.

Maalesef ülkemiz üniversiteleri bugün hiç de hak etmediği biçimde kriterleri olmayan seçim ve atama sistemi ile hak etmediği bir şekilde yönetirilmektedir. Bu anlayışal hiçbir üniversitenin bilimsel bir dönüşüm yapması pek beklenemez.

Uzun zamandır eleştilen ülkemizdeki üniversite sistemi içindeki yöneticilerinin belirlem şekli olan seçim yöntemi ve atama artık üniversitelik bilincine ve kurumarın saygınlığıne zarar verdiği anlaşılıyor. Üniversitelerin, Yükseköğretim Kurumu ve Cumurbaşkanı makamının bu şekilde zarar görmemsi için artık sitemin değişimi ve gelişmiş çağa uygun olarak yeniden yapılandılması kaçınılmazdır.

Üniversitelerin herhangi bir develt kurumu olmadığı ve öğretim üyelerinin uzun birikmli bilgi birikimi ile aydın niteliğinin seçiciliği ile üniversitelerin liyakatsiz ellere bırakılmamsı için mutaka her türlü etkiden uzak yüksek akademik nitelikler ve nesnel ölçütlere dayanan seçim yerine seçme esasına dayalı uygun aday bulunana kadar arama süreci devam etmeldir. Aksi taktirde ‘nüfuz’ ve ‘siyasi eğilim’ odaklarının etkisisnin üniversiteler üzerindeki etksi her zaman üniversiteye zarar verecektir. Mutlaka üniversitelerdki bilim yöneticilerinin belirlenmesinde liyakat ve sürürlebilrilik ilkesi dikate alınacak yeni bir yapıya geçilmesi zorunluluk oluşturmaktadır. Üniversitelerde aşağıdan yukarıya doğru yaklaşık 20 bininin üzerinde makam olması nedeniyle nerdeyse üniversitelerde bir yöneticiler sınıfı oluşmuş. Bu makamalra gelmenin yolunun sessiz hiç bir şeye karışmayan veya yöneticlerin, iktidarın ve sisyasetin arzu etiği ölçüde durumalr göstermesi beklenditsi üniversitelere yapıalcak en büyük kötülük olacaktır. Toplum katında helen hiçbir sistem geliştirememiş, bir yerlere gelemek için suskun ve otoroitenin her dediğini yapan kişilikler toplum katında üniversitelerin saygınlığına zarar vermektedir.

Bu anlayış ve üniversite profili ile suskunluğa bürünen öğretim üyeleri ile ülkemiz üniversitelrinin bırakınız ilk 100, ilk 500 üniversitesi arasına girmesi ve nitelik sıçraması yapması bekleneilmemeldir.

Son rektör ve deakn atanması ile artık öğretim üyelerinin seçimlere katılmasının pratik bir anlamı da kalmamıştır.

Sayın Prof. Dr. Hatun Sayın, Cumurbaşkanına yazdığı mektubun sonunda “Dileğim Cumhurbaşkanlığı makamını zora sokan ve sizin inandırıcılığınızı da aşındıran bu seçim sisteminden üniversitelerin bir an önce kurtarılarak öğretim üyelerinin tercihlerini temel alan açık ve nesnel bir atanma mekanizması kurulmasıdır. Aksi durumda rektörleri iktidardakiler gibi düşünen ama kimsenin gurur duymadığı üniversitelere sahip bir ülke haline gelebiliriz” diyor. Sanırım hiç birimiz üniversite rektörlerinin toplum gözünde zayıf inadırıcılıkları olmayan bir konumda görmek istemeyiz. Eğer bir toplum üniversitelerine, bilime ve bilgiye yabancı kalırsa o ülkeyi ileriy taşıyamayız. Biricik dünamızın tecrübesi bugün bilime ve teknoloji ile ülkelerin uluslarası saygınlığı ve ağırlığı arasında bir ilişkininin varlığı söz konusudur. Türkiye kendine yakışır ağırlığını dünyada koruyacak ise ki bir iki asır önce dünyanın bir numarasıydı, bir asır önce dünyanın ilk üç devletinden birinin mirasçısı olarak bugün ilk 20 ülkesi arasındaki yerinin güçlendrimesi anacak bilimsel bilgi üretimi ile sağlanacaktır. Bundan başka çare ve yol yok. Bu bağlamda üniversitelerin özerkleştilemsi, kamu kaynakarı ile desteklenmesi ve akademik özgürlüğün mutlaka tam olarak sağlanamsı kaçınılmaz. Sanırım ülkemiz bunu hak ediyor ve bu hakkın bir an önce üniversitelre tanınması ve üniversitelerin üsdtüne düşen görevi yerine getirmeleri gerkiyor.

Ne Yapılmalı

Türkiye’nin önünün açılması için mutlaka Yükseköğretim sisteminin yeniden yapılandırılması gerekir.
Türkiye’nin yeniden çağına uygun Bilim politikası oluşturulmalı. Prof. Dr. Nimet Özdaş tarafından hazırlanan “Türkiye Bilim Politikası: 19983-2003” projesi yeniden incelenmeli, 2023 vizyonu yeniden revize edilerek gerçekçi ve hedefleri gerçekleşebilir bir politika yaratılmalı ve hayata geçirilmelidir.

Türkiye'de dünyadaki bilgi teknolojileri iletişim çağının gelişmelerini iyi analiz ederek, merkeziyetçi yükseköğretim yapısından hızla uzaklaşmalı ve yerine, kendi otonom sistemi ile kendi kendisini yönetmeli.

Bilim özgürleşmeli, Her yönü ile üniversite ortamı özerk yapılar oluşmalıdır. Paydaşlar üniversite yönetimine katılması sağlanmalıdır. Özellikle öğrenciler ve öğretim görevlileri ve çalışnanalrın ağırlıkları orandında üniverste ortanalrında söz sahibi olması sağlanamlı.

Üniversiteler idari ve mali özerkliğe kavuşturulmalı. Üniversiteler mali özerklik sağlanmalı, üniversiteler kendi kaynaklarını yaratması adı altında yürütülen özelleştirme uygulamalarına son verilmelidir. Üniversitelerin birer iş yeri ve para kazanan kurmlar yrine bilim yapan kurumalr oalrak kamu kaynakalrı tarafından desteklenmeli. Üniversite mali özerkliği içinde üniversitenin harcama kolaylığı sağlanmalıdır.

Yükseköğretim toplum adına bilim ve araştırma eğitim yapan kurmalar olarak kamu finansmanı esas alınmalı, genel bütçeden ayrılan pay artırılmalıdır. Kurumsal özerklik ve akademik özgürlük kavramları anlamlı hale getirilmeli ve hesap verme ile ilişkilendirilmelidir.

Üniversiteler siyasal iktidarların etki alanında olmaktan çıkarılmalı ve demokratik bir yapıya kavuşturulmalı, Üniversitelerin kararları üniversite bileşenleri tarafından verilmeli, sorumlulukta üniversiteye ait olmalıdır. Dünyadaki üniversitelerin sıralaması bu bağlamda hesap verilebilirlikle eşdeğer niteliktedir.

Bunun için öncelikle T.C. Anayasası’ndaki “Yükseköğretim Kurumları ve Üst Kuruluşları” başlığı altındaki 130, 131, ve 132’inci maddelerinin kaldırılması gerekir. Siyasi otoritelerin üniversiteler üzerindeki etkisi kaldırılmalı. Üniversiteler Arası Kurul (ÜAK), yeniden yapılandırılarak, YÖK bir Yükseköğretim koordinasyon kurulu haline getirilmelidir.

Liyakate dayalı olarak her kademede seçime değil seçmeye dayalı kaliteyi ön plana alan bir akdemdik yükselme ve atama sisteminin üniversite yapılanmasına geçilmelidir.
Seçim yerine nitelikle seçme ilkesine uygun bir model işletilmeli. Ancak seçmenin kriterleri iyi belirlenmelidir. Rektör seçimi niteliğe ve liyakat adaylı olarak belirlenecek adayların üniversiteye bağlı fakültelerin profesörler kurulu üyeleri tarafından ve diğer paydaşların katılımı ile salt çoğunlukla eskiden olduğu gibi iki yıl için seçilmektedir. Rektör yetkileri sınırlandırılmalı, ortak aklın üniversite yönetimlerinde söz sahibi olması için kurulların ağırlığı hissedilmelidir.
Üniversiteler tek tip yapıdan kurtarılarak rekabetçi bir hale getirilmeli. Üniversitelerin merkezi yönetimden vaz geçip her üniversite kendi bulunduğu coğrafyada kendine özgü nitelikleri ile gelişmelidir. Tek tip insan yetiştirme, herkse aynı elbiseyi giydirmek yerine çeşitlilik ve akademik zenginliğe önem vermek gerekir.
Bir toplumun geleceği o toplumun sahip olduğu eğitimli insan gücü tarafından sağlanır. Bu bağlamda yeteneği olan ve bu ülke için çalışan herkes yükseköğrenim hakkından mahrum bırakılmamalı, üniversitelerde paralı eğitim uygulamasına son verilmeli. Ana okulundan üniversite eğitimine kadar öğrencilerin eğitim sürecindeki bütün ihtiyaçları devlet tarafından ücretsiz olarak karşılanmalıdır. Ancak öğrencilerin çalışma karşılığı borçlandırılması esası getirilmelidir.
Öğrenci Seçme ve Yerleştirme (ÖSS) sonuçları üzerinden her üniversitenin kendi öğrencisini seçme esnekliği sağlanmalıdır.
Üniversitelerde Anabilim dalı ve Bölümler kadro ve mali yönden güçlendirilmeli. Bazı bölümlerin iktidara yakınlık ölçeğinde kadro dağılımında yığılmaların önlenmeli kadro standardı getirilmelidir. Bölümlerin kendi bütçeleri oluşulmalı, başarıları oranında destek görmelidir.
Öğretim üyesi yetiştirme ilkeleri geliştirmeli. Öğretim üyelerinin yükseltilmesinde dünyanın bir çok ülkesinden uzun yılarlın birikimi ile sağlanan her kademesinde başka bir üniversitede çalışma ve kadro arama koşulu getirilerek üniversitelerin kendi içinde çoğalması ve verisizleşmesinin önüne geçilmelidir. Öğrenim üyeleri yükseltilmesinde liyakat, başarı ve çalışma başarıları esas alınmalıdır.
Üniversiteler evrensel kültürün ve eleştirel aklın gereği olan yetişmiş akademik kadroların oluşması sağlanmalıdır. Bireyci, rekabetçi bilgi üretimi yerine kolektif bilimsel üretim mekanizması sağlanması için enstitüler yeniden sekilendirilmeli, doktora yüksek okulları akademik anlayışa foksiyonal kılınmalı. Lisans üstü eğitim ve Ar-Gör seçiminde merkezi LES ve ALES gibi sınav sonuçları asgari temelinde üniversitelerin kriter koyabilme esnekliği sağlanalıdır. Merkezi Yabancı Dil Sınavı (ÜDS) kaldırılmalı üniversiteler etkin kılınmalı sorumlulukta üniversitelere bırakılmalıdır.
Vakıf üniversitelerinin hesapsız kitapsız çoğalması engellenmeli. Sınırlı sayıda kamu üniversiteleri düzeyinde ekonomik ve akademik kadrosu olanların dışındakiler kamulaştırmalıdır.
Bütçe tespitinde bilimsel performansa önem verilmelidir. Devlet üniversiteleri, yeni personel rejimi getirilmeli. Üniversite kendi teknik personeline ve öğretim üyesine ödeme yapabilmeli. Üniversite hocalarının onuruna ve birikimine yakışır bir maaş politikası sağlanmalıdır. Kalite yönetimi için bilimsel liyakat ve başarı ödüllendirilmeli. Doçentlik sınav yönetmenliği yenilenmeli. Profesörlük atmasına da yeni kriterler belirlenmelidir.
Kaliteli araştırma ve eğitim sağlanması için yeni önlemler alınmalı. Temel araştırmaya önem verilmeli. Üniversitelerin mevcut alt yapısı özelliklede temel bilimler ve mühendislik ve uygulamalı alanlarda labartuvarlar teknoloji geliştirecek yapıdan uzak. Bu bağlamda labaratuvaralrın yenilenmesi ve çağa uygun olarak yeniden donanımlı hale getirilmelidir.
Üniversite ortamı bir şekilde hak aram ortamının da öğretildiği ortamlar olarak hak arama mücadelesi yürüten öğrencileri sindirilmemeli tersinden hak arama bilinci desteklenmelidir. Üniversitelerin saygınlığının yeniden güçlendirilmesi için her yönü ile öğretim üyeleri ve görevlileri desteklenmeli.
Yükseköğretim kurumları arasında çeşitlilik ve farklılaşma teşvik edilmelidir. Kurumlar, hangi kendilerini nasıl tanımlıyorsa o doğrultuda kendilerine yöne verebilmelidir.

Üniversitelerde Seçim Sistemleri-9

Bir Defalığına Seçilmek Neden Önemlidir?

Bir Defalığına Seçim Üniversitenin Sağlığı İçin Önemli

Üniversitenin olmazsa olmaz misyonu ve koşulu, bilimsel bilgiyi üretmek ve yaymaktır, bilimsel liyakat ve akademik özgürlük ortamını yaramaktır. Üniversitelerde farklılıkların kendisini ifade edebilmesi ancak düşünce ortamının varlığında gerçekleşebilir. Ancak ne yazık ki seçim süreçleri özellikle ikinci dönem seçimi bir anda üniversite atmosferini mahalli seçim atmosferine dönüştürebilmekte ve üniversite özgürlüğü ve özerkliği zedelenebilmektedir.

Yaşanan tecrübeler çok değerli, başarılı çalışmalar yapan rektörlerimizin olması bir yana, ikinci defa seçimin üniversiteleri çalıştırmadığı, akademik kadroların zayıflamasına neden olduğu, kayırmacılık ve diğer istenmeyen olaylar sık konuşulan veya eleştirilen konuların başında geliyor. Özellikle görevde olan ve kendisini iki dönem için seçilmiş varsayan rektöre, ikinci kez aday olduğunda rakipleri karşısında ayrıca haksız bir üstünlük elde etmiş olmaktadır. Devletin nitelikli beyinlerin akademik yaşama kazandırması için verilen kadroların seçim malzemesi olarak kullanıldığını artık bilmeyen kalmadı.

Genellikle süreç çetele hesabına göre yapıldığı, içinde akademik kadrolarda yapılan atama ve yükseltmelerde hakkaniyet ve liyakat ölçütleri bir yana öğretim üyeleri seçmen gibi görülmeye başlanıyor ve bu süreç uzun zamanda üniversiteleri çalışamaz duruma getirmektedir. Mevcut hali ile bir aday en fazla iki defa atanabiliyor, eğer yasal engelleme olmasa çok sayıda rektör adayı yeniden seçilmek için çok doğal olarak istenmeyen tavizler vermek ve profili düşük akademik kadroların üniversiteye alınmasına neden olacaktır. Özellikle basına da yansıdığı gibi akademik hayata yeni başlayan öğretim üyelerinin oy deposu olarak görülmesine neden olmaktadır. Bugün evrensel nitelikten yoksun akademik kadroların oluşmasında önemli ölçüde seçim tavizlerinin büyük rolü bulunmaktadır.

Üniversitelerimizde çoğunlukla dekanlık ve rektörlük seçimleri sürecinde ne yazık ki sıkıntılı dönemler yaşanmaktadır. Öğretim üyeleri seçim süreçlerini kendi üzerlerinde bir psikolojik baskı olarak görüyorlar. İkinci defa seçilme durumunun olmaması durumunda ise kimsenin akademik baskı anlamına gelecek ima veya telkinleri yaşamayacağı açıktır. Üniversitelerdeki seçim sürecinde yapılan kulisler, popülist uygulamalar (seçim vaatleri) öğretim üyeleri üzerinde psikolojik baskıları oluşturmaktadır. Ayrıca adaylık sürecinde verilen yüksek vaatlerin ne yazık ki tutulmadığı hepimizin yaşadığı tecrübe ile sabittir. Oluşan tarafgirlikler ve grupların zamanlarının önemli bir kısmını bu sürece ayırması neredeyse günlük siyasi polemiklere dönüşen söylemler ile uç veren verimsizlikler öğretim üyelerini rahatsız etmektedir. Çoğu kişi istemeden bu süreçlere dahil edildiği için akademik çalışmalarının sekteye uğradığını belirtmektedirler.

Bir Defalığına Seçilmek Üniversitenin Yararınadır

Bölüm başkanlığı dahil dekanlık ve rektörlüğün bir defalığına sağlanması, seçimin çoğunluk esasına göre değil, nitel olması için de üniversite bilim adamı, çalışma prensiplerine uygun yeni modelleri de üretebilmeliyiz. Bu bağlamda mutlaka üniversiteler YÖK ve Cumhurbaşkanının takdirine sunacağı adaylarını kendi içinde nitel seçimle belirlemeli ve adaylar mutlaka bir defalığına seçilmeyi kabul etmelidirler.

Bugün çok değerli yöneticilerimiz bulunabilir, ancak unutmayalım ki çok kötü yönetimler sergileyen yöneticilerimiz ülkemizin insan manzaraları gerçeği ile yeniden seçilmek için sergilediği davranışlar ile yeniden seçilebildikleri de görülmüştür. Ayrıca çoğunluğun baskısı ile iktidara gelip arzu edilmeyen süreçleri yaratan kişilerin de olduğu da bilinmektedir. Bu bağlamda önce üniversitelerin örnek davranışlar sergileyerek bilim adamının ağırlığına yakışır yönetim modelleri oluşturarak siyasilerin ve diğer seçim süreçlerinin sağlıklı yürümesine yardımcı olabiliriz.

İkinci dönem adaylığına yapılan elentilerin başında birinci dönemde yöneticilerin taviz vermekten çok bazı yaşanan gelişmeler karşısında ikircikli davrandıkları ve taraf olmak yerine süreci kendi haline bıraktıkları şeklindedir. Yöneticilerin doğru yerde doğru tavrı almamalarının üniversiteye zarar verdiği belirtilmektedir.

Bu bağlamda öğretim üyelerinin çoğunluğunun ikinci defa seçilme sürecine soğuk baktıkları, daha demokratik, nitelikli ve üniversiteyi temsil edecek adayların yarıştığı bir seçim sistemini arzuladıklarını ve bir defalığına seçimi çok benimsediklerini belirtiyorlar. Son yıllarda değişik üniversitelerde bazı dekan ve rektör adaylarının bir defalığına adaylığını açıkladıkları ve büyük ilgi duyulduğu görülmektedir.

Üniversite Topluma Örnek Olacak Adalet Anlayışını Kaybetti

Toplumun halen bir çok konuda üniversite ve bilim kurumlarına olan güveni yüksek, ancak bu güvenin üniversite seçimleri ile zedelenmiş ve giderek güven duygusu azalmaktadır.

Üniversitenin sınırlı olanaklarından olan, kadro dağıtımı, lojman dağılımı ve araştırma formu kaynakları dağıtımında bilim ve liyakat yerine ne yazık ki bildik nedenlere dayandırmakta ve bu da gerek üniversite içinde ve gerekse üniversite dışı kamuoyuna olumsuz yansımaktadır.

Üniversitelerin en azından topluma örnek olma ölçeğinde liyakat ve hakkaniyete önem vermesi, ilke oluşturması kaçınılmaz görülüyor.

İkinci Dönem Seçimi Üniversite Kaynaklarının Yanlış Kullanımına Neden Olmaktadır.

Üniversitenin maddi kaynakları aynı şekilde yakın görülen kişilere kullandırıldığı da yine kamuoyunun bilgisi dahilindedir. Bir çok üniversitede rektörlük görev değişimi öncesi üniversite kaynaklarının plansız ve programsız olarak yönetimlere yakın kişilere aktarıldığı yine basına olumsuz yönde yansımıştır. Bu durum üniversitelerin bilimsel işleyişini aksattığı gibi, bilim yapma liyakati olmayan kişilerin üniversite kaynaklarını kötü kullanarak kurumun verimliliğini düşürmektedirler.

Üniversite Yöneticiliği Değil, Öğretim Üyeliği İsteklendirilmeli

Üniversitenin asıl görevi bilimsel araştırma, eğitim-öğretim ve toplumu aydınlatma olduğu gerçeği ile üniversitelerin bütün bileşenlerinin üst yönetimi belirlemede diğer ülkelerde olduğu gibi nitelikli katılımı önemli görülmektedir. Rosovsky’nin belirttiği gibi, kuruluşun tümü, öğretim üyelerine görevlerini yapabilmeleri için yüksek düzeyde fırsat verecek ve olabildiği kadar onların bu amaçtan sapmalarını azaltacak ve özellikle gereğinden çok idari göreve ayrılmalarını resmi olarak özendirmeyecek bir biçimde örgütlenmelidir.

Üniversitelerde son yıllarda akademik yaşam ve araştırma kalitesinin düşmesi ile ilişkili olsa gerek ki çok sayıda kişi yöneticiliğe yönelmiştir. Akademik takdirin ve isteklendirilmelerin olmadığı ortamda yöneticilik talebinin araştırılması ayrıca önemlidir. Adaylık ile birlikte üniversite dokusuna zarar veren süreçlerin oluştuğu sık sık konuşulmaya başlanmıştır. Artan yöneticilik özlemlerinin önüne geçecek tedbirlerin alınması ve bilim adamlarının asıl görevlerini yapacak özendirici tedbirler alınmalıdır. Akademik yükselmelerde, yöneticilik yapmış olmanın getirisi, bilimsel çalışmalarla ilişkilendirilmemelidir. Çok sık yapılan bir eleştiri de genç yaşta bilim yapacak nitelikteki kişilerin yöneticiliğe soyunması ve buna bağlı olarak sınırlı sayıdaki üniversite akademisyeninden istenilen verim elde edilememektedir.

Üniversitelerde Yöneticilik Görevi Yoktur

Genelde üniversitelerdeki idari görevler sanki asli bir görevmiş gibi algılanmaktadır. Üniversitelerde yöneticilik gibi bir görevin olmadığı, ancak üniversitenin faaliyetlerinin koordineli olarak işlemesi için zorunlu olarak üniversitenin birikimli hocaları arasında bu işi en iyi yapabilecek ve bu yeteneklere sahip olanların kısa süreliğine bilimsel çalışmalarından fedakârlık yapması bilinci ile görev yapmasıdır. Bilgim dahilince, dünyadaki başarılı tecrübeler, bilim adamı görev ve sorumluluğu ve üniversitelilik bilinci ile üniversiteye fayda sağlamadığı yönünde. Bilim adamının birinci görevi bilimsel çalışmalarıdır. Yöneticilik akademik birimlerde işler düzensiz gitmesin diye yapılır. Kesinlikle bir zorunluluk yoktur. Ancak doğal olarak birisinin de sıra ile de olsa gönüllülük esasına göre yöneticilik yapması gerekiyor.

Bilim Adamı Makam Sahibi Olmak Zorunda Değildir

Bilim adamlarının da bir yerlere gelmeleri için kendilerini ve kişiliklerini zedelememelidirler. Makam ve mevki bilim adamları için ulaşılması gereken bir yer değildir. Makam görevi yapılır, ancak kurumun işlerinin sağlıklı gelişmesi için yapılır. Gelişmiş üniversitelerde bizdeki gibi makama gelmek için kıyasıya mücadele verilmez, tam tersine makamın kırtasiye ile uğraşmak ve bilimsel çalışmalara zarar verdiği düşünülerek kaçınıldığı alanlardır.

Yaşanan tecrübeler, bilimsel olarak üniversiteyi bir yerlere götürmek bir yana, kimi hangi makam, kimi hangi kurula getirirsem, kime asistan verirsem, kimin yakını işe alırsam gelecek seçini kazanırım anlayışı ön plan geçmiştir. Göstermelik bir iki küçük belediyecik faaliyeti sayılacak işle ile işler yürütülmektedir. Bir çok üniversiteden aldığım e-postalar, izlenimler gerçekten üniversitelerin iyi birer model oluşturamadıkları, üniversiteleri entelektüellerin yaşamlarına uygun donatmadıkları ve topluma örnek yönetim süreçlerini sergilemedikleri ortaya çıkmaktadır.

Bu durumdan maalesef oy kullanan biz öğretim üyelerinin de büyük payı bulunmaktadır. Sistemin zaaflarından faydalanmak adına, küçük makam mevki için hiçbir yanlışa karşı çıkmamak aksine yanlışa taraf olmak geniş kesimlerin gözünden kaçmamaktadır. Bütün bunlar beraberinde kurumların zayıflamasına neden olmaktadır. Toplumun bizlerden beklediği, gibi bilim ve aydınlamacı yapıda davranış sergilemek, yeri geldiğinde yanlışları söyleyeme cesareti göstermektir. Ancak yaşanan bir çok gelişme sonucu bugün üniversiteler eleştiriden uzak kalmış ve buna bağlı olarak kurumaları çalışamaz duruma getirmiştir.

Her yönetim değiştiğinde yeni pozisyon ariyan, efendim iyi ki siz geldiniz gibi ifadeler çok duyulmaktadır. Her yönetim döneminde kendine yer arıyan, yöneticilere, emrinizdeyim, bana her türlü konuda görev verebilirsiniz, telefonum sürekli açık gibi küçük düşürücü ifadeler bizlere hiç yakışmıyor.

Yöneticilik Değil Bilim Adamlığı Daha Önemlidir

Asıl amacı bilim ve aydınlanma olan gelişmiş üniversitelerde, Dekanlık ve Bölüm başkanlıklarının getirdiği birtakım idari ve kırtasiye görevler nedeniyle kimse yönetici olmak istemez ve çoğu zaman kişiler zorla bir veya birkaç yıllığına zoraki görev yapar. Söz konusu üniversitelerde sistem Dekan veya Bölüm Başkanı olarak değil, öğretim üyesi olarak hesap vermeyi zorunlu tutuğu için insanlar bilim yapmayı daha çok tercih etmektedirler. Tabii doğal olarak üniversite hocası bilimsel çalışmalarında doyuma ulaştığı için de makam için çabalamıyor.

Gelişmiş ülkelerde bu tür makamlara aday gösterilen de çoğunlukla adayın kendisinden değil, kendisinin çevresinden ve üniversitelerin yetkili organlarından teklif gelir.

Dolayısıyla bilimsel çalışma ve araştırmaların kısmen uzağında yer alan yönetsel konumdaki Rektör, Dekan, Bölüm Başkanı, Anabilim Dalı Başkanı ve Yüksek Okul Müdürü olmaya yönelik çaba ve beklentilerin nedenleri ve kriterleri açık olmalıdır. Belki de batılı ülkelerde olduğu gibi yöneticilik yapacak kadroların da ayrılması gerekecektir. Ancak akademisyenler liyakat olarak her zaman daha önde olmak zorundadırlar.

Üniversite İçi Denetim Mekanizması Geliştirilmedi

Üniversitelerde kişiler, genel seçimler gibi dört yılda bir adaylara oy vererek vatandaşlık görevlerini yaptıklarını düşünüyorlar. Ancak siyasete muhalefet var ancak üniversitede muhalefet olmadığı için kendi dinamiğini kendisi yaratmalıdır. Ayrıca üniversite gibi tartışma ve araştırmanın merkezinde kritik yapmanın önemi nedeniyle mutlaka yönetimler aralıklarla kritik edilmelidir.

Adayların seçim öncesi verdiği sözler ve daha sonraki süreçte bunlara uygun hareket edip etmediğini izleyebilecek mekanizmalar oluşturulmalıdır. Kötü yönetim gösterenleri denetleyici yollar bulunmalıdır. Onun için hangi makama aday oluyorsa olsun, üniversitelerin iç denetimi de yine üniversite dinamikleri tarafından takip edilmeli gerekir. Bu anlamda özerk üniversiteye yakışır eleştirinin yapılması kaçınılmazdır. İç denetim, üniversite hocasına yakışır şekilde doğruya doğru, yanlışa yanlış diyerek sağlanmalıdır. Yoksa “efendim çok iyisin”, “siz olmasanız bu kurum batar” diyerek değil. YÖK yasasında kötü yönetimler konusunda mahkeme kararı ve YÖK’ün önerisi ile görevden almalar olmaktaydı ancak etkili bir yöntem olmadığı bilinmektedir.

Üniversitelerde Seçim Sistemleri- 4

Dünyadaki Üniversiteler Rektörü nasıl belirliyor

Geçen hafta Sabancı Üniversitesi Son üniversite re

Sabancı Üniversitesi 12 yıldır, 3 dönem üst üste rektörlük görevini yürüten Prof. Dr. Tosun Terzioğlu’nun yerine Prof. Dr. Nihat Berker’in rektör olarak atadı. Vakıf üniversiteleri kendi yaslarına göre farklı bir uygulama ile rektör atıyorlar. Vakıf üniversitelerinde çalışan öğretim üyesi bir hocamız siz ilk altı sırayacak girecek kişiyi seçiyorsunuz, bizim öyle bir şansımız bile yok diyor.Evet biz ilk altıyı belirliyoruz gerisi YÖK ve Cumurbaşkanın tercihine kalmıştır. Şu ana kadar gördüğümüz table Vakıf üniversiteleri bir şekilde özel sektör anlayışı ile doğrudan amaca uygun kişiyi arıyarak buluyorlar. Ve genliklşede önerdikleri kişi atanıyor. Mevcut hali ile Kamu üniversitelerinin böyle bir şansı olmadığı gibi yasal olarakda mümkün değilidir. YÖK yasası kurulduğunda bu yan kamu üniversiteleri üst yönetici belirlem şekli ve atanması kamuoyunu tatmin etmemiş, herkesin üzerinde anlaştığı bir ilkenin olmamsı nedeniyle, rektörlük seçimi tartışma konusu olmakta, bazende mahkeme salnoalrında hak armaktadır.

Sayın Terzioğlu rektör belirlemek için kurulan komitenin çalışmaları hakkında bilgi verirken Berker’in 2007’de Koç Üniversitesi’nde “yılın en iyi hocası” seçildiğini ve parlak bir bilimsel geçmişi olduğunu belirtiler. Gönül ister ki üniversitelerimiz özerk olsun, kendi yönetimlerini üniversite bileşenelerinin ağılığı ile kendi ortamında liykata dayalı olarak seçsinler.

Üniversitelerde eğilim belirleme ile dekan ve rektör belirleme sürecinde yaşanan sorunların giderilebilmesi için seçme, seçilme ve atama kriterlerinin yeniden gözden geçirilmesi ve dünyadaki tecrübelerden da faydalanılarak ülkemiz koşullarına uygun bir modelin oluşturması zorunluluk arz etmektedir.

Batıdaki üniversiteler bugün yaşadığımıza benzer sorunları yaşamışlar ve yaşananlardan ders çıkararak üniversiteye uygun bilim adamı belirleme yöntemi belirlemişlerdir.

Pekâlâ, bunun çözümü yok mu? Bütün dünya bu işi nasıl yapıyor?

Avrupa ile Amerikan modelleri arasında farklılıklar olmasına karşın yine de seçilme esasları “BİLİMSEL VE YÖNETSEL ÖLÇÜTLER”dir. Üniversite tarihlerine bakıldığında, batıda yönetici seçiminde hep öğrencilerin etkin rol aldığına tanık olunacaktır.

Üniversite yasasında kritik noktayı genelde Rektörlük seçimleri oluşturur. Genelde de adayın kaç kez peş peşe seçileceği ve disiplinler arasında dönüşüm sağlanacak mı gibisinden konular gündeme gelmektedir. Ancak adayın bilimsel nitelikleri neredeyse hiç söz konusu edilmemektedir. Bu anlamda üniversitelerde seçim, mahalli seçimlere benzemektedir.

Amerikan sisteminde, bölüm başkanları, dekanlar, rektör yardımcıları gibi üst ve orta düzey yöneticiler göreve seçimle gelmezler. Ancak atamayla göreve başlarken yüksek kriterler ile belirlenir, ancak gerektiğinde de işlerine son verilebilir. Henry Rosovsky işin püf noktasını ise şöyle açıklıyor “Çünkü öğretim üyelerince yapılan seçimler genellikle zayıf liderlerin iş başına gelmesine yol açar” diyor. Örnek olarak da “Aklı başındaki hangi profesör kendi dalında bütçe kesintileri yapılmasını öneren bir dekan adayına oy verir?” diye de soruyorlar.

Rosovsky, kitabında ellerim titreyerek yazıyorum, ileride gerici olarak eleştirileceğimi biliyorum diyor ve ekliyor, “her şey daha demokratik davranarak düzelmez”. Ayrıca demokratik uygulamalar ile her şeyin daha iyi gitmeyeceğini de biliyoruz diyor. Bu nitelikteki kişilerin veya üniversite yönetiminin en iyi şekilde işlemesi için çıkar çatışmalarının en alt düzeyde kalması gerektiğini de öğrenmiş bulunuyoruz diyor. Açıkçası ülkemizde yönetim için verilen tavizlerin çok önceden ABD’de yaşandığını belirtiyor. Bu bağlamda üniversitelerimizde bugün yaşanan seçimler demokrasinin bir göstergesi olmadığı gibi yansıması da değildir. Asıl olan akademik özgürlük ve özerk değerlerdir.

Gelişmiş üniversitelerinin bir çoğunda rektörün belirlenmesi süreci siyasi otorite dışında ve üniversitelerin kendi iç dinamikleri ile belirlenmektedir. Üniversite geleneklerinin yerleştiği ülkelerde üst yönetici atama kararı sembolik olarak Milli Eğitim bakanlığı veya hükümet veya Devlet başkanının onayına tabi olmaktadır. Esas olan üniversitenin kendi kararıdır.

Pekâlâ, bunun çözümü yok mu? Bütün dünya bu işi nasıl yapıyor?

Eski YÖK başkanı Prof. Dr. Kemal Gürüz’ün yönetim anlayışının aksine, hazırladığı “Dünyada ve Türkiye’de Yükseköğretim” adlı kitapta bütün batı ülkelerinde Almanya, Fransa, İspanya, Yunanistan, Norveç, İsveç ve diğer batı ülkelerinde seçici kurullar (öğretim üyesi, çalışanlar, asistanlar ve öğrencilerden) akademik ölçütler doğrultusunda atandığı görülmektedir. Örneğin Almanya'da Baden Württemberg eyaletinde üniversitelerin bir büyük bir de küçük senatosu bulunmaktadır. Küçük senatoda dekanlar, profesör temsilcileri, araştırma görevlilerinin temsilcisi ve öğrenci temsilcisi bulunmaktadır. Büyük senatoda ise bütün profesörlerin yanında öğrencileri, araştırma görevlilerini ve diğer çalışanları temsilen 5’er üye bulunmaktadır. Rektör seçimi için küçük senato bir komite kurar ve bu komite rektörlük için gerekli işlemleri başlatır; her tarafa ilan verir. Başvuru dosyaları inceden inceye araştırılır ve ilk üçe giren adaylar büyük senatoya brifing verir ve vizyonları ile birlikte projelerini anlatırlar. Büyük senato adaylardan birisini seçer ve Eğitim Bakanlığına atama için önerir. Eğitim Bakanı da yüksek onur ve şeref unvanı ile ve tam yetkili olarak seçilen adayı rektörlüğe atar.

Dünyanın en eski üniversite geleneğine sahip İngiltere’deki Cambridge Üniversitesinde yönetimin belirlenmesi “üniversite parlamentosu” adı verilen The Regent House tarafından yönetilir. Regent House, idari ve akademik personelinden oluşan geniş bir yapıya sahiptir. Bazı üniversitelerde öğrencilerde bu sürece girmektedir. Üniversitenin akademik ve idari yönetim görevini üstlenen başkan yardımcısını ve 21 üyeli senatonun 19’unu doğrudan üniversite parlamentosu belirlemektedir. Rektör veya temsili statüdeki başkan ise senato tarafından seçilmektedir. 21 üyeli Senato, başkan ve başkan yardımcısının yanı sıra 16’sı Regent House ve üçü de öğrenci konseyi tarafından seçilmektedir. İskoçya’daki Glasgow Üniversitesinde ise rektör, öğrenciler tarafından seçilmektedir. İngiltere’de bazı üniversitelerde Rektörü belirlemek için her birim kendi içinde seçiciler kurulu adayını belirtmektedir. Adaylar fakültelerde seçimle belirlenmektedir. Seçiciler kuruluda seçimin şeklini ve niteliklerini belirleyerek üniversiteyi seçime hazırlamaktadır.

Fransa’da rektör, öğretim üyeleri, öğrenci ve idari personel temsilcilerinin oluşturduğu konseyde seçilir ve Milli Eğitim Bakanınca atanır. Kısacası, belli bir saygınlığı olan üniversitelerin yönetiminde şu veya bu yolla bir seçim mekanizması belirleyici olmaktadır.

Almanya üniversiteleri ise tümüyle kurum içi karar alma sürecinin işlediği bir yapı arz eder. Almanya’da rektörler fakültelerdeki akademisyenler tarafından (bazılarında akademik olmayan personel ve öğrenciler de yer almaktadır) seçilirler. Bu işleyiş “akademik öz yönetimin” bir ifadesi olarak görülür.

Avusturya’da üniversite yöneticisini belirlemek için bir seçiciler konseyi oluşturmaktadır. Senato 3 kişi, Federal hükümet 3 kişi ve diğer paydaşlar ile birlikte üst yöneticiyi belirlemektedir.

İsviçre üniversitesinde rektör seçimi uzun bir elemine sonucu öğrenci, asistanlar, çalışanlar ve öğretim üyeleri temsilcilerinden oluşan üçer kişilik bir konsey tarafından yapılmaktadır. Üniversite yönetimi üzerinde öğrenci ve asistanların büyük etkisi bulunmaktadır. İlan ile aranan rektörün nitelikleri belirlenir, başvurular alınır adaylar değişik kurullardan 3’e kadar indirilir ve bunlar arasında konsey oy kullanarak seçim yapar. Rektörün illa da aynı üniversiteden olması gerekmez. Benzer durum Avrupa ve Amerikan Üniversitelerinde de görülmektedir.

Kanada da Üniversite Mütevelli heyeti Üniversite Başkanı (rektörünü) seçiminde görev almak için değişik kesimlerden oluşan secici bir jüri belirleyerek seçim yapmaktadır. Seçim kurulu adayları ön elemeden sonra üçe indirgiyor. Üniversite başkanlığı için müracaat edenler arasından şartları uygun olan 3 kişiyi başkan seçilebilmesi için belirli bir sure içinde yapacağı konuşma ve tanıtma sonunda jüri üyelerine başkan olabilecek liderlikteki kişiyi, 1-Eğitim,2-Bilgi, 3-Yetenek, 4-Şahsi uyumluluk, gibi 4 ana konuda değerlendirmeye tabii tutmaktadır. Jüri üyeleri daha önce kendilerine dağıtılan forma uygun gördükleri adaylarını belirlenen ilkeler üzerinde oylayarak seçiyorlar. Kanada’nın Saskachewan üniversitesinde mütevelli heyet adaylarını anket şirketleri aracılığı ile değişik kurumlara sorarak adayların niteliklerini ve tercih edilme süreçlerini belirliyor ve seçiciler kuruluna bilgi sunmaktadır. Seçiciler kurulu niteliği belirlenen adaylar hakkındaki bilgiyi üniversiteye sunarak seçime toplumu hazırlamaktadırlar.

Amerikan üniversitelerinin kıta Avrupa’sından farkı yönetim anlayışı ve yönetici belirleme şekilleridir.

Amerikan sistemi üniversite biraz bizdekine benzer tek kişi rektör ağırlıklıdır. Sistem içinde çok iyi devlet üniversiteleri olduğu gibi çok iyi özel yüksek öğrenim kurumlarının olmasının rolü önemli bir faktördür. Ancak, özel üniversiteler ile kamu üniversitelerinin yönetimi birbirine çok benzer ve "Avrupa modellerinden" önemli ölçüde farklıdır. Henry Rosovsky, Rektörün yetki alanı şöyle tanımlıyor “Normal olarak, eğitim politikasında, yani ders programları verilen diplomaların niteliği, öğretim üyelerinin seçimi, kabul şartları vs. gibi konularda karar öğretim üyelerine bırakılır. Ancak bütçe, bağışlara dayalı programların yönetimi, yeni programlar hakkında karar verme, uzun vadeli planlar ve benzeri konularda yetki, bir mütevelli heyetine karşı sorumlu, bir rektörün başkanlığını yaptığı, bir hiyerarşinin elindedir”.

Amerikan kamu üniversitelerinde de seçim esastır. ABD'de seçim bir yıl önceden bir arama süreci yaşanmaktadır. Öğrenci, çalışan ve kentin önde gelen kişileri de sürece katılabilmektedir. Amerikan kamu üniversitelerinin mütevelli heyetleri, bir çok durumda seçimle oluşur ve bu heyet fakülte ve öğrencileri ile kamu üniversitelerinin kurumsal özerkliklerinin istihkâm mevzii olarak görülür.

Amerikan modelinde atamada rektör sözleşmeli olmak koşulu ile bütün dünyaya ilan verilir ve başvuran yüzlerce aday arasından öğretim üyeleri, öğrenci birlikleri, üniversite mezunlar dernekleri, diğer üniversite çalışanları ve bölgenin ilgili diğer sivil ve resmi örgütlerinin bilgisine başvurulur. Adaylar arasında yapılan ilk elemeden sonra kalan birkaç kişi kendi projelerini ve yapabileceklerini ve vizyonlarını anlatırlar ve seçiciler kurulu seçimini yine bilimden ve verimlilikten yana yaparlar. Süresi dolmadan bir yıl önce mevcut rektörün performansı masaya yatırılır; eğer Rektörün icraatından memnunlarsa mevcut rektörle yeniden yeni dönem için pazarlığa oturulur, değilse yeni rektör arayışı başlar.

Çoğu Asya ve Afrika ülkelerindeki üniversitelerde sistem İngiliz ve Amerikan üniversitelerine bezer şekilde seçim ve atama yapılmaktadır.

Tabii bütün süreç verimlilik, bilimsel işlev ve özdenetim üzerine işlediği için kişinin atanması veya seçilmesi pek sorun yaratmamaktadır. Bizim ile batı üniversiteleri arasındaki temel fark, demokrasinin tam anlaşılmaması ile buna bağlı olarak bilimsel ölçütlerin olmamasının yanında denetim mekanizmasının da işletilmemesinden kaynaklanmaktadır.

Oktay Ekşi, 31 Aralık 2008 tarihinde yayınlanan yazısında “…seçimde ‘iyi,’ ‘dürüst,’ ‘çalışkan’ olmanın yetmediğini” yazıyor.

Bugün yapılan seçimlerde maalesef değişik şekillerde ön plan çıkmış popüler aday ortaya çıkmaktadır. Doğal olarak popüler olan her adayın akademik ve bilimsel kriterleri yüksek olmayabilir.

Üniversitede blirsiz bir atam durumunda bilim adamı gibi nazik kişiliklerin aday olması sorun olduğu kadar, çoğu zaman hangi kitere göre oy verdiğide bilinmeyen oy kulananlar içinde sıkınılı olmaktadır. Seçimler sonrası yaşana ve basına yansıyn çok sayıda hoş olmayan gelişme üniversiteleri toplum önünde zora sokmaktadır. Seçimden sonra yöneticilerin kimin kendisne oy erip vermediğinin çetelesinin yapılması, oy vermeynlere kadro yok denilebilmektedir. Bir üniversitemizde profeseörlüğü gelmiş bir aday rektöre kadro ilanını sorduğunda, önce bana oy vernler, sonra tarafısz olanalr en son da oy vermeynlere diyebilmektedir. Bu veya benzeri gelişmeleri başka bir ülkede duyamasınız.

Seçilen rektöre oy vermeyen ve de bunu açıklayan öğretim üyeleri çeşitli baskılarla karşılaşmakta, üniversitenin resmi yayını olan kitapları hiçbir bilimsel kriter olmadan ve üstelik “takdir hakkı kötüye kullanılarak” yayından kaldırılabilmektedir.

Vargı ve Ne Yapılabilir?

Üniversitelerin Sorunu Yönetim kadrolarını çıkaramamaktır.Kadrolarını Çıkaramamaktır.

Üniversitelerin bugün en ciddi sorunu yönetim sorunudur. Üniversiteyi yöneten akademik kadroların bir görevi de, kendilerinden sonraki akademik kadrolar yanında yönetim kadrolarına da kişileri hazırlamalarıdır. Bu bağlamda bilisel ve yönetsel erki yüksek kişilerin aynı zamanda yönetim organlarına da yardımcılık sıfatı ile alınması ve buralardan yetişerek yukarıya çıkmasının yolu açılmalıdır. Bugüne kadar yöneticilerimiz bunun yolunu açmadılar. Her yönetici kendi çevresini getirdi ancak kurumsal bir yapılanma oluşmadı.Üniversitelerin mevcut hali ile uygulamaya çalıştıkları yöntem maalesef, toplumu umutlandıran, geleceğe yönelik model oluşturan bir yapıda değil, tam tersine, niteliği olmayan, sıradan bir mahali seçim atmosferi yaratarak üniversiteye yakışmayan bir yapı arz etmektedir. Adayların projelerini açıklamak yerine, yüz yüze ve tek tek ziyaretler ile kendilerini anlatmaya çalışmaktadırlar.

Üniversitelerin temelde kriterlerinin olmasınınolmamasının yaratığı zincirleme sorunlar bugün sistemin çatışmamasına neden olmuştur. YÖK yasası kurulduğundan ve sonradan değiştirilen hükümlerine göre üniversitelerde rektör ve diğer yöneticileri belirleme şekli üniversitelerin nitelikli olarak yönetilmesine yetmediği, üniversitelerde huzursuzluğu artırdığı görülmüş. Üniversitelerin başında beri olmayan bilim insanı kriterlerinin olmamamsı nedeniyle üniversitelerde olmaması gereken zayıf kişiliklerin önünü açmasına neden olmuş, bu durumda üniversite verimliliğini düşürmüştür. Üniversitelerde tek kişinin yönetimine bırakılan yapılanmanın yarattığı yanlışlardan ders çıkarılarak, her üniversitenin ademi merkeziyet anlayışı ile yerinde yönetim ve kısmi özerk yapılarına uygun olarak kendi içinde kendi modellerini geliştirmesi gerekir. Bunun için güçlü bir irade ve çabanın üniversite çoğunluğunca gösterilmesi gerekir. Ne yazık ki YÖK ve üniversitelerin yaratığı oteriteryan anlayış üniversite dinamiklerinin kırılmasına ve işlevsiz kalmasına neden olmuştur.

Üniversitelerin temel özerklik sorunu yanında yönetici belirleme sürecinin de sistemi kilitlediği görülmektedir. Ülkemizde de yaşanan tecrübeler ve kritikler dikkate alınarak mutlaka acilen yasal düzenlemeye gidilmelidir. Kaldı ki yeni bir yasaya kadar üniversitelere en alt birimden en üst yapıya kadar öğretim üyeleri dernekleri, sendikaları, platformlar veya diğer tartışma grupları kendi çevrelerinde bu şekilde talepler oluşturarak, bir defalığına bölüm başkanlığını, dekanlığı ve rektörlüğü yazılı olmayan kurallar haline getirebilirler.

1982 Anayasasının orijinal metnindeki 101. maddesinde belirtilen “Bir kişi iki kez üst-üste Cumhurbaşkanı seçilmez” ilkesinden hareketle rektörlerin de yukarıda belirtildiği gibi yalnız bir dönem görev yapmasında yarar vardır. Çünkü demokratik geleneklerin tam oturmadığı yerlerde bu tür üst düzey yöneticiliklerde uzun süre kalınması yöneticilerin kendini kurumla, kurumu kendileriyle özdeşleştirmesine ve bunun beraberinde getirdiği olumsuzluklar zamanla kurumlarda telafisi zor süreçlere yol açmaktadır. Hele bir de akademik anlayışa aykırı biçimde örgütlenme sağlanıyorsa olay bir bütün olarak çıkmaza girmektedir.

Bu bağlamda üniversiteler kendi modellerini geliştirirlerse üniversite olurlar. Eğer üniversiteler kendi geleceklerinin kendileri var olan kısmi özerk yapıları içinde geliştiremezse, daha önce de değişik şekillerde ifade edildiği gibi üniversiteler dış dinamiklerin etkisinde kalır ve ilerde tamiri mümkün olmayan yaralar alır ki, ülkemizin geleceği olan güzide kurumlar istenilen nitelikte görev yapamazlar. Bu gidişatın üniversiteleri politize olmaya doğru sürükleyeceğini söylemek kâhinlik olmayacaktır.

Mevcut YÖK yasası ile üniversitelerde yakın gelecekte radikal değişimlerin gerçekleştirilmesi beklenilmemektedir. Yeni bir yasa ile seçim yöntemi, rektörlerin görev, yetki ve sorumlulukları hukuki çerçevede yeniden düzenlene kadar, şimdilik en azından üniversiteler kendi içinde kendi seçim modelleri geliştirerek üniversitenin dış etkilerden korunması ve topluma örnek olması bakımından önem arz etmektedir.

Bugün geldiğimiz nokta itibarıyla üniversiteler kısa sürede kendi yasasını nesnel akademik ölçütlere göre hazırlamaz ve gerçek anlamda özerk olamazlarsa, korkarım bugün siyasette olduğu gibi üniversitelerde toplum nezdinde zeminini kaybedecektir. Bunun telafisiyse kısa sürede olanaklı olmayacaktır. Bunun için herkes üniversitelilik bilinci içinde bilimin gösterdiği yolda hareket etmek, kronik iktidar özlemlerini kendinden ve kurumundan uzak tutmak zorundadır.

Sonuç itibarı ile ülkemizin belirli bir bilim adamı belirleme ve yönetici seçme politikasını belirlemesi gerekmektedir. Sübjektif olmayan, nitelikli üniversiteyi dış etkilere maruz bırakmayacak bir köklü reforma ihtiyaç duyulduğu muhakkaktır.

Bu aşamamda ne yapılabilir?

1. Üniversite bileşenleri örgütlü bir şekilde üniversiteliliğin kendirline kazandırdığı bilimsel sorun çözme anlayışı ile önce sorunu doğru analiz edip, çözüm üretmesi için bir araya gelmeleri ve ne aradıklarını ortaya koymaları gerekir. Öncelikli olarak nasıl bir üniversite ve nasıl bir yönetim istediklerini belirlemelidirler.

2. Arzulanan nitelikte bir üniversite için uygun adayın kriterleri belirlenmeli

3. Bu niteliklere sahip adayların kendilerini uygun bir ortamda bütün üniversite bileşenlerine anlatması ortamı sağlanmalıdır.

4. Adayların kendi projelerini ve üniversiteyi nesil ileri taşıyacaklarını anlatma fırsatı bulmalıdır

Söz konusu üniversite rektörlerinin seçimi değil, üniversitenin eğiliminin belirlenmesidir. Bu bağlamda üniversite öğretim üyelerinin görüşleri de alınarak değişik teknikler uygulanarak üniversitenin içine sinene yüksek güven duyulan bir öğretim üyesinin ismi YÖK ve Cumurbaşkanına atanmak üzere önerilebilir.

Daha nice sağduyulu, virajları keskin almayan, aydın, üniversite kimliğine yakışır seçimler dileğiyle.

Değişik Ülkelerde Rektörün Görevi, Sorumluluğu ve Seçilme Şekli

Avusturya

Avusturya da Üniversite Konseyi 9 kişiden oluşur, 1 rektör, 4’ü Üniversite senatosundan, 4’ü Federal Hükümet tarafından seçilenlerden oluşturur. Üniversite konseyi genelde Bütçeyi oluşturur, Üniversitenin gelişme ve organizasyon planını onaylar. Üniversite ile Bakanlık arasındaki Performans Sözleşmesi’ni düzenler.

Ayrıca Senato da var. Senato özellikle akademik konularda danışma kurulu görevi görür. Senato profesörlerin atanma ve devamlı kadroya geçiş kriterlerini belirler.

Üye sayısı 18’dir. 10’u profesör, 5’i öğrencilerden oluşur.

Rektörlük Rektör ve en çok dört yardımcıdan oluşur. Kararlar basit çoğunlukla alınır.

Rektör üniversiteyi yönetip temsil eder. Bütçeyi kullandırır. Birimlerin başkanlarını atar. Rektör, senatonun önerdiği 3 aday arasından üniversite konseyi tarafından seçilir.

Finlandiya

Finlandiya da da üniversite kurul aynı zamanda en üst karar alma organı olarak görev yapar. Kurul 18 üyeden oluşur. Rektör, 1 rektör yardımcısı, 6 dekan, 2 öğretim üyesi, 2 yönetsel, 6 öğrencilerden oluşur.

Rektör 5 yıllığına öğretim üyeleri tarafından nitel çoğunlukla seçilir. Rektör üniversitenin icraatından sorumlu. Chancellor 5 yıllığına Cumhurbaşkanı tarafından atanır. Üniversitenin bilimsel alanda öne çıkmasını sağlamaya çalışır. Üniversitenin genel çıkarlarını gözetir ve çalışmaları denetler. Profesör ve doçentlerin atamasını yapar.

Fransa

Fransa’da üniversite yönetimi için üç ayrı kurul veya konsey bulunmaktadır.

1. Yönetim Konseyi, en üst yönetim kurulu olarak bilinir.

Yönetim kurul bütçe konularında yetkili organ olarak görev yapar.

2. Akademik Konsey. Akademik konsey akademik konular ve öğrenci işleri ile ilgilenir. Daha çok bir danışma kurulu özelliğini taşır.

3. Bilimsel Konsey ise araştırmalar ve endüstri ile ilişkiler konularında danışmanlık görevi yapar. Her üç konsey de seçilmiş öğretim üyeleri, öğrenciler ve yönetsel personelden oluşur.

Rektör kurulların en yetkili kişisidir. 3 konseye de başkanlık eder. Doğrudan bütçeden sorumlu olan kişidir. Rektör üniversite bileşenindeki her kesimin katıldığı seçimle 5 yıllık süre için Milli Eğitim Bakanı tarafından atanır.

İngiltere

İngiltere’de üniversitenin mali işlerden de sorumlu en üst yönetim kurulu üniversite konseyidir. 39 üyeden oluşur. Chancellor, Rektör, Senatodan 9 üye ve 2 öğrenci temsilciden oluşur. Konsey yılda 6 defa toplanır. Ayrıca Senato da var ve senato akademik konularda en üst kurul. Senato 40 üyeden oluşur. Rektör, yardımcıları, Dekanlar, Kütüphane Müdürü, seçilmiş 12 profesör, 3 öğrenci temsilcisinden oluşmaktadır. Senato yılda 5 defa toplanır.

Chancellor Üniversitenin resmi başkanı. Kraliçe tarafından atanır.Daha çok törensel görevi var. Vice-Chancellor (Rektör) Üniversitenin genel yöneticisi.

İsveç

İsveç'te üniversite kurulu en üst karar organı. Rektör doğal üye olduğu kurulda 1’i öğretim üyeleri arasından, 1’de öğrenciler arasından seçilir, diğer üyeler dıştan hükümet tarafından atanan 11 üyeden oluşur. Kurul genel planlama ve koordinasyondan ve işlerin takibinden sorumlu.

Üniversite Yönetim Grubu strateji üreten organ olarak görev yapar. Yönetim organı Rektör, pro-rektör, rektör yardımcıları ve bölüm başkanlarından oluşur.

Rektör ise kurul adına üniversitenin işleyişinden sorumlu. Rektör kurul’un görüşü doğrultusunda hükümet tarafından atanır. Atama semboliktir.

Norveç

Norveç’te üniversite kurulu Rektör, pro-rektör, öğretim üyeleri arasından seçilmiş 2 üye, 1 yönetsel üye, 2 öğrenci temsilcisi ve dıştan 4 üyeden oluşan en üst yönetim kurulu. Akademik etkinliklerin en üst standartlarda yürütülmesinden sorumlu. Bütçenin kullanımından bakana karşı sorumlu. Konsey ise öğretim elemanları ve öğrenci temsilcilerinden oluşur. Çoğunluk ile üniversitenin iç işleyiş ile ilgili danışma kurulu gibi çalışır.

Rektör kurulun başkanı. Üniversitenin genel işleyişinden sorumlu. Rektör ve pro-rektör öğretim üyeleri, teknik ve yönetsel personel ile öğrencilerin farklı ağırlıklı oyları ile 4 yıllığına seçilirler.

İtalya

İtalya’da 26 kişiden oluşan mütevelli Heyeti Rektör, rektör yardımcısı, öğretim üyeleri ve yönetsel personel temsilcileri, hükümet ve şehir temsilcileri, 4 öğrenci temsilcisinden oluşur. Heyet üniversitenin tüm yönetsel, mali ve personel işlerini denetler.

42 üyeli senato Rektör, rektör yardımcısı, dekanlar, değişik disiplinlerin temsilcileri, öğrenci konseyi tarafından görevlendirilen 5 öğrenci temsilcisinde oluşmaktadır. Üniversitenin öğretim ve araştırma etkinliklerini planlar ve koordine eden ayrı bir organdır. Üniversitenin gelişmesini planlar. Rektör Mütevelli Heyete ve Senatoya başkanlık eder. Rektör üniversite profesörleri tarafından seçilir.

Genel olarak batı ülkelerinin kendilerine göre yerleşik üniversite yönetim organları oluşturmuşlardır. Genel özellikleri üniversiteler devletin maddi kaynaklarını kulanıyor, develt başkanı veya Milli Eğitim bakanı toplum adına niteliği belirlenmiş rektörü atıyor. Üniversite kendi içinde kandi organalrını kuruyor ve sistemin yaşamasını sürürülebilir durma getirmektedirler.

Bölüm Başkanlığı Seçimi, Üniversitelerde Seçim Sistemleri-4

Prof. Dr. İbrahim ORTAŞ, iortas@cu.edu.tr

Üniversitelerin temel bilim birimleri olan ana bilim dalı ve bölümlerin işlev ve yönetimleri doğrudan üniversitelerin verimliliğine etki etmektedir. En alt birimlerin güçlü ve etkin olması, kendi iç dinamiklerini yetkili ve sorumluluk bilinci içinde yönetmeleri durumunda aşağıdan yukarıya doğru olan katılımcı yapıyı güçlendirecektir. Mevcut YÖK yasasında bölümlerin işlev ve yönetimleri üst kurumlar tarafından belirlenmesi yanında mali yönden işlevsiz olmaları nedeniyle ciddi sorunlar yaşanmaktadır. Bilimsel çalışmalar esasında bölümlerde yürütüldüğü için bölümlerin doğrudan bütçelerini yapabilmeleri, öğretim üyelerinin belirli bir düzeye kadar kendi sabit bütçelerinin olması, bilimsel çalışmaların momentumunu ve hevesini yükseltecektir. Bilimin esas motorunu oluşturan bölümlerin kendi içinde özerk olması, kendi kendini maddi ve idari yönden idare edebilmeleri bilimsel düzeyimizin yükselmesine ciddi katkıda bulunacaktır.

Geleceği Planlamak

Genelde batı üniversitelerinde bilimin motoru bölüm başkanlarıdır. Büyük projeler alırlar, her öğretim yılında bölümünün geleceğine ilişkin öngörülerini ortaya koyarlar. Ancak doğal olarak üniversitelerin makro bilim politikalarına karşın bölümlerin bilim politikalarının oluşturulması için akademik kurulların etkin çalışması gerekir. Batıdaki bölümler kendilerini sürekli yeniledikleri için dinamik yapılarını koruyabilmektedir. Üniversitenin bilim politikasına uygun olarak uzun ve orta vadeli bilimsel plan ve stratejileri geliştirerek üst birimler ile paylaşmaktadırlar. Örneğin 1998 yılında Florida Üniversitesi Toprak Bölümü Başkanının tüm çalışanlara ve öğrencilere 2010 yılının projeksiyonunu sunuşuna tanık oldum.

Bu bağlamda bölümlerin temel ve uzun süreçli bilim politikaları oluşturmaları için bilimsel bakımdan güçlü yöneticilerce yönetilmeleri zorunludur. Batı üniversitelerinde yapılanma aşağıdan yukarıya doğru oluşturulduğu için dekan/rektör eşgüdüm görevi üstlenmektedir. Tabii bölüm başkanı özdenetim, akademik başarı ve hesap verebilirlik ölçütlerine göre belirlendiği ve akademik eleman alımında söz sahibi tek kişi olmadığı için bölümde gerçekten bilim yapacak nitelikte öğretim üyeleri bulunmaktadır. Nitelikli, sorumlu bilim insanlarının toplandığı birimlerde doğal olarak bölüm başkanın işi bir nebze olsun kolay olmaktadır.

Bölüm Başkanlığı Belirlenmesi

Üniversitelerimizde genelde YÖK yasasına uygun olarak Anabilim dalı başkanı öğretim üyeleri tarafından belirlenmektedir, Anabilim dalı başkanlarının önerisi ile Dekan Bölüm Başkanı atamaktadır. Mevcut yasada tek seçim Ana bilim dalı başkanları için uygulanmaktadır. Aslında çoğu zaman insan doğasının gereği daha çok insanın bir birine yakın olduğu ortamlarda seçimin yapılması istenmeyen sonuçları da doğurmaktadır. Bazen de bu tür zorlamalar nedeniyle daha fazla tatsızlık olmasın diye yasaya uygun olarak bölümlerde süreç sırayla veya isteyenler arasında dönüşümlü yürütülerek düzen sağlanmaya çalışılmaktadır. Ancak hiçbir bilimsel ve yönetim liyakati aranmamaktadır. Yalnızca öğretim üyelerinin beğenisini kazanmak yetiyor.

Gelişmiş Üniversitelerde Durum Nasıl?

Gelişmiş üniversitelerde bölüm başkanı değişik yöntemler ile belirlenmektedir.

Batıda bizdeki gibi bölüm başkanlığı seçimi ve ondan sonra yaşanan bildik manzaralar oluşmuyor. Seçilen bölüm başkanı bölümünün verimliliğini artırmayı amaçlar. Sistem başarı ölçütleri üzerine işlediği için bölüm başkanlığı, akademik faaliyetleri yavaşlatan idari bir yük de getirdiği için kişiler bölüm başkanı olmak için değil, olmamak için çalışırlar. Bazı birimlerde sıra ile bölüm başkanlığı yürütüldüğü için insanlar kendi sıraları geldiği zaman kaçmaya çalışırlar. Bilindiği gibi asıl olan öğretim üyeliği ve akademik verimliliktir.

1. Çoğu ülkede bölüm başkanı açık ilanla dünyanın hangi ülkesinde olursa olsun bilimsel performansına dayalı bilim dosyası ve akademisyenlere yönelik projesini açıklama ve deneme dersi sonucuna göre öğrenci, çalışanlar ve öğretim üyelerinin oyu ile belirlenir.

2. Bazı ülkelerde bölüm başkanlığı angarya olarak görüldüğü için sıra ile kısa süreliğine yapılır.

3. Almanya ve bazı Avrupa ülkelerinde süreli bölüm başkanı yine rekabete dayalı olarak yapılan değerlendirme sistemi sonucu üniversite ile yapılan pazarlık sonucu belirlenir.

Genelde seçimde adayların bilimsel nitelikleri ile geleceğe yönelik akademik vizyonu en belirleyici etmendir. Bir yıl önceden bölüm, bütün dünyaya bölüm başkanlığı adayları için ilan verir ve adayların bilimsel dosyaları istenir. Adayların dosyaları incelenir, bunlardan 2 veya 3 aday üzerinde yoğunlaşılıyor ve adaylar ile bölümde toplantı yapılır. Bölüm başkanı atanmasında çoğunlukla yarı resmi mülakat yapılır. Adaylar bölümü nasıl yöneteceklerini, ileriye yönelik neler yapacaklarını, bunları yapmak için ne istediklerini açıklarlar. Bir çok ülkede her dönemin sonunda bölüm başkanları kendiliğinden bölüme ve bir üstlerine karşı hesap vermek zorunluluğu da bulunmaktadır.

Sistem Temelden İyi Bilim İnsanına Bağlıdır

Sorun temelde bölüm başkanı seçimi olan profesörlük atanmasında kritik davranılmakta ki profesör atanmasında usul olarak bölümün görüşü yanında asistan ve öğrencilerin de görüşü aranır. Bölüm başkanı için belirli günde jüri önünde adayların kendi programlarını anlatırılar. Programa davet edilen kişiler içinden öğrenci, bölüm sekreteri, asistanlar, öğretim üyeleri oy kullanarak seçilir. Rektör de atamayı yapar. Almanya'da bölüm başkanı sıkı ölçütler ile atanır ve görev süresinin sonuna kadar da kalabilmektedir. Ancak gelişmiş üniversitelerin başarılarının altındaki en önemli ölçü objektif bilim insanı seçimi ve buna bağlı olarak sağlanan bilimsel başarıdır.

Seçilen bilim insanı ve Bölüm başkanı öz güvenle bölümü yönetir. İngiltere'deki Reading üniversitesi Toprak Bölümü başkanlığına çok sayıda değişik ülkelerden gelen bilim adamları arasında ölçütleri en iyi sağlayan bir Avustralya kökenli profesör atandı. Benzer şekilde bizden daha sıkı olan İngiltere'nin, Almanya’nın ve Fransa’nın bir çok üniversitesinde bölümlerin başkanları değişik uluslardan bilimsel dosyalarındaki başarıları ve rekabete dayalı olarak atanabilmektedirler. Tabii hesap da verebilmektedirler. Amerika’da tam bir pragmatik anlayışla ve beyin transferi nedeniyle din, dil, renk ayrımı yapmadan başarı kıstası esas alınmaktadır. Benim bildiğim çok değerli bir çok Türk vatandaşı bilim insanı Almanya, İsveç, Amerika’da başarılı bölüm başkanlığı yapıyorlar. Tabii bu ülkelerde başarılı olmak ve birimi bilimsel olarak ileri taşımak birinci gelen koşul olduğu için kimse ulusal değerlerinin kaybolması kaygısına düşmemektedir. Çünkü sistem bilim yapma ve bilgi üretme ekseninde başarıya dayalı olarak işletilmektedir. Dünyaya biliminden meydana gelen gelişmelerden kopmamak için bölüm başkanı da, dekan da rektörde büyük bir rekabet içinde çalışmaktadırlar. Başarısız olan ise bir dakika yerinde duramaz.

Ne yapılabilir

Sorun bir bütün olduğu için bölüm başkanı, dekan, rektör belirlenmesi süreci içinde değerlendirmek gerekir. Değişik modeller var. Ancak bilim yapan en alt birimleri olan anabilim daları ve bölümlerde bilimsel yeterlilik, liyakat ve tercih edilebilirlik ilkeleri bir arada düşünülebilir. Mutlaka bilimsel başarıya dayalı belirlenmiş temel ilkelerin olması bölümlerin uluslararası düzeyde rekabet edebilmesi bakımında önemlidir. Yoksa şu veya bu şekle bölümün oyunu alarak sürekli birimlerin başında olmak bölümleri yerelleştirir ve bilimimizi evrensel ölçeğe taşıyamayız.

Dekanlık Seçimleri

Dekanın Sorumlulukları

Üniversitelerin tüzel kişiliğe sahip akademik birimlerin başında Fakülteler gelmektedir. Benzer disiplindeki bölümlerin koordinasyonunu sağlayan fakülteler üniversitelerin en güçlü birimleridirler.

Dekan, fakülteyi oluşturan bölümler arasındaki koordinasyonu sağlamak, fakülteyi dışarıya karşı temsil etmek ve gerektiğinde savunmak, fakülteye iyi eleman kazandırmak, mali desek ve bağış toplamak ile ilgili konulardan sorumludur. Gelişmiş üniversitelerde sorunlar (görevlendirmeler vs.) genelde bölümlerde çözüldüğü için (bölümler bir çok sorunu kendi bünyesinde çözmektedirler) dekanlığa/rektörlüğe fazla iş düşmez ve dekanlık bir bakıma bilim politikaları üreten, araştırmaları koordine eden bir üst birim olarak algılanır. Herhangi bir batılı üniversitede bizdeki gibi yurtdışına çıkmak için 40 gün önceden izin istemek ve bu iznin silsile yolu ile YÖK’e kadar gitmesi ve alınan izin ile yurtdışına çıkılması gibi bir olay hiç yaşanmaz.

Mevcut hali ile dekanlıkların yetkilerinin çoğunu rektörlükler üstlendiği için dekanlara çok fazla iş düşmemektedir. İdari olarak bazı düzenlemeleri yapabilmektedirler. Dekanlıkların yapması gereken akademik kadroların belirlenmesi rektörlükler tarafından yapılmaktadır. Mali olarak kendi kaynaklarını yaratmanın dışında merkezi bütçeden sınırlı kaynak geldiği için istenilen ölçüde esneklik de olmamaktadır.

Gelişmiş ülkelerde dekanlıkları kendi tüzel kişilikleri olmakla beraber Rektörlüğe bağlı birimler ancak bizim sistemimizden farklı olarak daha bağımsız hareket edebilmektedirler. Dekan ve Rektörle istişare ederek fakültenin faaliyetlerini yürütmektedir. Ancak karar vermede çoğunlukla tüzel kişiliğe bağlı olarak bağımsızdır. Bu bağlamda gelişmiş ülkelerde dekanlık önemli ve dekanın belirlenmesinde Rektörlük ve Bölüm başkanlığının belirlenmesinde olduğu gibi arama süreci ile dünyanın herhangi bir ülkesinden herkese açık ilanla sağlanmaktadır. Değişik ülkelerin üniversitelerinde dekanlık için verilen uluslararası ilanlarda çoğunlukla iyi bilim adamı, iyi ders verme yanında, projeleri koordine edebilme yeteneği ve yönetim becerileri özellikli olarak dikkate alınmaktadır. Temel bilim politikalarının koordine edildiği fakültelerde sürecin sağlıklı yürümesinde yönetim organizasyonunun rolü büyüktür.

2547 sayılı YÖK yasasından kaynaklanan ve halen üniversitelerimin özerk kurumlar olması önündeki yasal sınırlamalara rağmen üniversitelerde oluşan bazı eğilim ve gelenekler üniversiteleri günümüze kadar taşımışlardır. Dekanlık seçimi mevcut yasada olmamasına karşın, bazı üniversitelerde Rektörler demokratik olma adına gayrı resmi olarak ön yoklama yaparak YÖK’e üç aday ismi bildirmektedirler. YÖK de genellikle üniversitenin görüşüne uygun olarak atama yapar. Bazı üniversitelerde rektörler seçimi dikkate almamakta, kendi çalışmak istedikleri arkadaşlarını atayabilmektedirler.

"Üniversiteleri üniversite yapan gelenekleridir" anlayışı ile üniversitemizin kendine yakışır ağırlıkta kendi iç dinamikleri ile kurumsal yapılandırmasını tamamlamalarıdır. Bu geleneklerden biri de fakülte dekanlarının belirlenmesinde fakülte öğretim üyelerinin eğilimine uygun davranılmasıdır. Yasal olarak dekan adaylarının belirlenmesi için herhangi bir seçim ibaresi olmamamsına rağmen bir engel de yoktur.

Üniversiteler tarafından daha iyi bir ölçüt ortaya koyulamadığına göre, şimdilik her bilim insanın kendi kararını verecek yetkinlikte olduğu gerçeğinden hareketle öğretim üyelerinin iradesine saygı duyulması bir çok yönden önemlidir.

Maalesef üniversitelerimizde dekanlık yönetim organlarının belirlenmesinde günümüze kadar yaşanan bazı gelişmeler kurumları güçlendirmemiş, tam tersine olumsuz yönde zayıflatmıştır.

Dünyada Dekan Atanması konusunda değişik modeller bulunmaktadır.

Doğrudan ilan ile dekan aranması. İngiltere ve diğer Avrupa ülkelerinde uygulana modele, doğrudan amaca uygun iş ilanı verilmektedir. Koşulları taşıyan adaylar üniversiteye baş dosaları ile başvurmakta, bazı ülkelerde üniversite yönetimi doğrudan uygun adayı atamakta bazı ülkelerde ise fakülte ayrıca adayları oylamaktadır. Doğal olarak öğrenci ve çalışanlar ve diğer yardımcı öğretim üyeleri de oylamaya ağırlıkları oranda katılmaktadır.

Geçen yıl konferans vermek üzere gittiğim Doğu Akdeniz Üniversitesi dekan arayışı ilanını bilginize sunuyorum.

Türkiye'de Genel Yaklaşım Eğilim Yoklaması Şeklindedir

Ülkemizde süregelen anlayış yerleşik fakültelerde rektör eğilim yoklaması ile dekanın meşrutiyetini tabana dayanılarak doğrudan sorumluluk almak yerine bir bakıma demokratik davranarak sorumluluğu tabanın oluruna bırakmaktadır.

Halen ülkemizde arzulanan bir mekanizma olmadığı için dekan adayının belirlenmesi mevcut eğilim yoklaması ile açık ve herkesin benimseyeceği bir şekilde gerçekleşmesi bir çok yönden yararlı olmaktadır. Bu anlayışla bilerek ve isteyerek eğilim yoklamasına katılacak adayların sonuçları olgunlukla karşılaması ve kabullenmesi yanında üniversite üst yönetiminin eğilim yoklamasının sonuçlarına saygı duyması ve öğretim üyelerinin karalarına uygun aday isimlerini YÖK’e atanmak üzere bildirmesi üniversitemizin saygınlığını her düzeyde güçlü kılacaktır.

Diğer taraftan gelişimini henüz tamamlamamış fakültelerde de öncelikle aynı fakültenin kadrosunda olan profesörler arasından liyakati ve yönetim becerisi olan bir öğretim üyesinin Fakültenin de rızası doğrultusunda Rektör tarafından YÖK’e atanmak üzere bildirilmesi yine üniversitemizin sağlıklı iç gelişimini ve verimliliğinin devamlılığı için önemlidir.

Bu ilanlardan en çarpıcı olanı ise Kıbrıs'taki Doğu Akdeniz Üniversitesi Rektörlüğü’nün Mühendislik Fakültesine Dekan arayan aşağıdaki ilanda bulunan kriterlerdir.

Doğu Akdeniz Üniversitesi Rektörlüğü’nden

Münhal Duyurusu

Üniversitemiz Mühendislik Fakültesi Dekanlığı için üniversite içinden ve üniversite dışından başvuru kabul edilmektedir.

Adaylarda aranan nitelikler:

o En az Doçent veya Profesör olmak,

o Bir üniversitede en az 3 yıl tam zamanlı statüde öğretim üyesi veya eğitim yöneticisi olarak çalışmış olmak,

o Misafir kadroda bulunmamak ve ADEK kriterlerini sağlamış olmak,

o Pek iyi derecede İngilizce bilmek, (ikinci yabancı dil bilmek tercih sebebidir.)

o Yükseköğretim amaç, ilke ve sistemleri hakkında geniş bilgi ve deneyim sahibi olmak,

Yukarıda belirtilen niteliklere sahip adayların başvurularını 31.01.2008 Perşembe günü mesai bitimine kadar detaylı özgeçmişleri ile birlikte DAÜ Akademik İşlerden Sorumlu Rektör Yardımcılığı’na yapmaları gerekmektedir.

Değerlendirme Süreci:

o 01.02.2008 Mühendislik Fakültesi, Fakülte Kurulu’nun başvuruları değerlendirip uygun adayları belirlemesi

o 04.02.2008 Adayların duyurulması

o 11.02.2008 Adayların fakülte öğretim üye ve öğretim elemanlarına sunum gerçekleştirmesi

o 13.02.2008 Elektronik ortamda portal üzerinden tüm tam zamanlı fakülte öğretim üyeleri ile öğretim elemanlarının oy kullanabileceği seçim yapılması

Oylama sonucunda %51 veya üzeri oy alan aday çıkmaması halinde:

o 14.02.2008 En yüksek oy alan iki aday arasında ikinci tur seçim yapılması,

İkinci tur oylama sonucunda %51 veya üzeri oy alan aday çıkmaması halinde:

o 15.02.2008 İkinci tur oylamaya katılan iki aday arasında üçüncü tur seçim yapılması

Üçüncü tur oylama sonucunda da %51 veya üzeri oy alan aday çıkmaması halinde ileriki bir tarihte seçim süreci yenilenecektir.

Akademik İşlerden Sorumlu Rektör Yardımcılığı

14.01.2008

Ali Ercandan

Sayın Ortaş,

Temelde yanlış bir yapılanma varsa, doğru bir yapı için geçerli mantıksal kuralları uygulayamazsınız..

Rektör seçimine ilişkin kurallar konusunda ilkesel önerilerim şunlardır:

1. Öğrenim sistemi 5 tip üniversiteden oluşur:

Tıp

Hukuk

Beşeri Bilimler[sosyal-politik-ekonomik]

Tabiat Bilimleri [fizik-kimya-biyoloji]

Felsefe [matematik-]

2. Her üniversite en çok 5 fakülteden oluşur.[dekanlıklar]

3. Rektör en az 10 yıl profesör olarak görev yapanlar arasından "içe dönük yöntemle" seçilir:

Rektör Aday adayları, %80 i öğretim üyelerinden, %10 u üniversite idari personelinden ve %10 u öğrencilerden oluşan

Üniversite delegeler kurulunca, gizli olarak seçilir. [delegeler kurulunun toplam sayısı = bütün öğretim üyeleri sayısı / 0,8]

Delegeler kurulunun %10 barajını geçenler "aday" olarak belirlenir. [aday sayısı bu durumda teorik olarak 9 u geçemez.]

Seçilen adaylar, ikinci bir oturumda, kendi dışındaki diğer adaylardan 5 kişiye 5-4-3-2-1 şeklinde puvan verirler..

en çok puvan alan aday rektör olur.. [1.ve 2. sıradaki arasındaki puvan farkı %10 dan küçük olduğu durumlarda,

kendiliğinden bir feragat söz konusu değilse, delegeler kurulundaki ön seçimde en yüksek oyu alan aday rektör olur.]

Tabii bu, ilk bakışta yadırganacak, kuralları daha işlevsel hale getirmek üzere, ayrıntılar üzerinde düşünceler geliştirilebilir..

Ana fikir, "Üniversitenin, kendi başını katılımcı ve uzlaşıcı bir yöntemle seçimini sağlamak" olmalıdır..

Saygılarımla...

D.Ali Ercan

Rektör atamasına mahkemeden yürütmeyi durdurma 23 Aralık 2008

Nesrin COŞKUN/İZMİR, (DHA)

BU HABERİN DETAYI

DİSK'ten Cumhurbaşkanı'na rektör mektubu

DOKUZ Eylül Üniversitesi'nde rektörlük seçiminde oyların yüzde 47'sini alan Prof. Dr. Sedef Gidener'in YÖK'ün Çankaya Köşkü'ne gönderdiği listede ilk sırada olmasına karşın, Cumhurbaşkanı Abdullah Gül'ün oyların yüzde 15'ini alan ve ikinci sırada bulunan Prof.Dr. Mehmet Füzün'ü rektör atamasında mahkeme yürütmeyi durdurma kararı verdi. Mahkeme verdiği bu kararla bir ilke imza attı. İlk kez bir mahkeme Cumhurbaşkanı'nın verdiği bir kararı durdurdu. Mahkemenin vereceği nihai karar ise merakla bekleniyor.

Prof. Dr. Gidener, Cumhurbaşkanı Gül'ün Dokuz Eylül Üniversitesi Rektörlüğü görevine getirdiği Prof. Dr. Mehmet Füzün'ün atanmasının hem ‘demokratik

Prof. Dr. Sedef Gidener

olmadığı’, hem de ‘kısmi statüde’ çalıştığı için ‘yasal olmadığı’ gerekçesiyle yargıya taşımıştı. Ankara 15'inci İdare Mahkemesi'nin, yürütmeyi durdurma kararıyla Prof. Dr. Gidener ilk raundu kazanırken, Türkiye ilk kez böyle bir olayla karşı karşıya kaldı. 30 gün içinde kararın tebliğ edilip Prof.Dr. Füzün'ün rektörlükten alınması gerektiğini söyleyen Prof.Dr. Gidener, “Çok mutluyum, çok sevinçliyim” dedi.

Prof.Dr. Sedef Gidener, geçen 18 Haziran'da Dokuz Eylül Üniversitesi'nde yapılan rektör seçiminde rakiplerine ezici üstünlük sağlamasına karşın Köşk'ün tercihi ikinci sıradaki Prof. Dr. Mehmet Füzün oldu. Bu tercih üzerine Prof.Dr. Gidener, yürütmenin durdurulması istemiyle 3 Eylül'de Nöbetçi İdare Mahkemesi'ne başvurdu. Ankara 15'inci İdare Mahkamesi'nde görülen davadan Prof.Dr. Gidener'in talebi olan yürütmeyi durdurma kararı çıktı.

“MAHKEMENİN YAZILI KARARI HENÜZ BANA GELMEDİ”

Kararla ilgili kendisine henüz yazılı evrak gelmediğini ancak mahkeme kaleminden kararı öğrendiğini belirten Prof.Dr. Gidener, çok mutlu olduğunu söyledi. Cumhurbaşkanı Abdullah Gül'ün kendisini atamamasının bir gerekçesinin olması gerektiğini, bunun açıklanması gerektiğini belirten Prof.Dr. Gidener, şunları söyledi:

“18 Haziran'da üniversite olarak rektörlük seçimlerimizi yaptık. Ben de adaydım. 564 oy aldım. Seçimde ikinci olan, 181 oy alan hoca atandı. Ben de en azından demokrasi uğruna böyle olmaması gerektiğini düşünüp, 564 oya sahip olarak mahkemeye başvurmayı uygun gördüm. Birinci oldum, çok fazla oy farkım var. İkincinin tercih edilmesi için, benim tercih edilmememi gerektiren bir gerekçe olmalıdır. Öyle de bir şey de yok. Benim atanmam gerekiyordu. Takdir hakkını keyfi kullanmamak gerekiyor. Hem takdir hakkının kullanılmasında gerekçelerin olmasını düşündüğüm için, hem de atanan Füzün Hoca ‘kısmi statüde’ olduğu için atama sakat bir atama diye mahkemeye başvurdum. İki gerekçem vardı, ancak yürütmeyi durdurma kararının hangi gerekçeden, birinden mi ikisi birlikte mi verildi bilmiyorum. Ama mahkemeden böyle bir sonuç umuyor, bekliyordum. Umduğum çıktı.”

DIŞARIDAN GEÇİCİ REKTÖR VEKİLİ ATANABİLİR

Prof.Dr. Sedef Gidener, bu kararın ardından yaşanacak gelişmelerle ilgili ise görüşlerini şöyle aktardı:

“Bu karar aslında 18 Haziran'da rektörlük seçimlerinin sonuçlarına dönüş olduğu için üniversitemiz için çok iyi. En azından zedelenen bazı duygularımız vardı, üniversite olarak. Onların düzeltilmesi açısından çok iyi.

Hepinizin bildiği gibi hem Cumhurbaşkanı, hem Mehmet Füzün bey bu atama işlemlerinin uygun olmadığını, üniversitedeki rektörlük seçimlerinin sonuçlarının yansıması bakımından ilerleyen prosedürlerin uygun olmadığını ve değiştirilmesi gerektiğini her ikisi de söylüyordu. Sonuçta bu kararın hem Cuhhurbaşkanımızı, hem de Mehmet Füzün beyi mutlu edeceğini düşünüyorum. Karar taraflara tebliğ edilecek. Tebliğ edildiği tarihten itibaren bir ay içinde bu kararın uygulanması gerekiyor. Hem Cumhurbaşkanlığı'nın hem Mehmet Füzün beyin itiraz hakkı var.

Tebliğden itibaren bir hafta içinde itiraz hakları var. Bu Türkiye'deki ilk dava olduğu için sürecin nasıl olacağını bilmiyorum, kendi düşüncelerimi söylüyorum. Büyük ihtimalle herhalde dava bitene kadar, işlemler tamamlanıncaya kadar YÖK birini üniversitenin içinden veya dışından, Ankara'dan ya da İzmir'den onu bilemeyeceğim, herhalde vekil rektör ataması gerekiyor.”

“YÖK'TEN YENİ LİSTE GİDECEK”

Prof. Dr. Sedef Gidener, bu durumda YÖK'ün Çankaya Köşkü'ne, Prof.Dr. Mehmet Füzün'ün adının yer almadığı seçim sonuçlarına dayalı yeni bir listeyi göndermesi gerektiğini belirtirken, rektör olarak atanması ksonusunda umutlu olduğunu belirtti.

Yeni listeden de kendisinin atanmaması, bir başkasının rektör yapılması durumunda yine mahkemeye başvuracağını kaydeden Prof.Dr. Gidener, şöyle dedi:

“Aslında bu mahkeme kararı, Türkiye'ye ilişkin umutların bitmediğini de gösteriyor. Adalet er veya geç yerine geliyor. Ve aslında demokratik teamüllere uygun hareket edilmesi konusunda da herkese bir kez daha şans tanıyor. Çok mutluyum. Çok umutlu olarak davayı açmıştım. Kafamda, kazanamayacağım soruları da oldu ama sonucun böyle çıkacağına umuyordum, inanıyordum. Umduğum çıktı.”

Bu arada Prof.Dr. Gidener'in açtığı davayı kazandığı haberi Dokuz Eylül Üniversitesi'nde kulaktan kulağa hızla yayılırken, özellikle hem Prof.Dr. Füzün'ün hem de Prof.Dr. Gidener'in görev yaptığı Tıp Fakültesi'nde mahkeme kararı günün konusu oldu.

Mahkeme kararıyla ilk kez bir üniversite rektörünün atamasının iptal edilmesiyle ilgili Rektör Prof. Dr. Mehmet Füzün'ün tepkisi merak edilirken, bir çok öğretim üyesi yargı kararıyla rektör atamasının iptalinin sözkonusu olabileceğini belirtti. Öğretim üyeleri gelişmeleri dikkatli izlediklerini önümüzdeki günlerde birçok değişikliğin olabileceğini söyledi.

SEÇİMDE KİM KAÇ OY ALDI

İZMİR'deki Dokuz Eylül Üniversitesi'nde rektörlük için 18 Haziran'da yapılan seçimde 7 aday yarıştı. 1183 öğretim üyesi oy kullandı. Seçimin galibi oyların 564'ünü (yüzde 47'sini) alan Başhekim Prof.Dr. Sedef Gidener oldu. Prof. Dr. Gidener'i ise 181 oyla (Yüzde 15 oy oranı) Prof. Dr. Mehmet Füzün izledi. Seçimden üçüncü sırada Prof. Dr. Halil Köse oldu. Köse 165 oy aldı, adaylardan Prof. Dr. Mehmet Siraç Dilber'e sandıktan 125 oy çıktı. Prof. Dr. Atila Akkoçlu 69, Prof. Dr. Hale Akpınar 54, Prof. Dr. Zerrin Toprak Karaman 9 oy alabildi. 16 oy da geçersiz sayıldı ya da boş çıktı.

Seçimden sonra Prof. Dr. Köse çekildiğini bildirdi. YÖK'e giden listede adı yer alan Prof. Dr. Köse, YÖK'e mülakata gitmedi. Üçüncü sıraya Prof. Dr. Dilber yerleşti. YÖK'ün Cumhurbaşkanı Abdullah Gül'e gönderdiği listede sırasıyla Prof. Dr. Gidener, Prof. Dr. Füzün ve Prof. Dr. Dilber'in isimleri yer aldı. Prof. Dr. Füzün listenin ikinci sırasından rektör atandı.

PROF. GİDENER NE DEMİŞTİ

Prof.Dr. Sedef Gidener yürütmeyi durdurma istemiyle dava açarken gerekçesini de şöyle açıklamıştı:

“Benim mücadelem üniversitenin iradesine saygı gösterilmesi. Demokratik eğilimlere saygı gösterilmesi, ‘Sana demokrasi, bana olmuyor' gibi bir ikilemin Türkiye'de artık yaşanmaması gerektiği. Yasalar herkes için. ‘Hallederiz’, ‘Bunu da görmezden geliriz, anlayışla karşılanır’, gibi bir şeyin olmaması gerekiyor. Kanunların herkes için uygulanabilir eşitlikte olması gerekiyor. Bunun mücadelesini veriyorum.”

“Meslektaşlar Yönetimi Modeli” (Finlandiya, Yunanistan, Fransa, Almanya, İsviçre, Japonya)

ise sınırlı yetkilerle donatılmış yöneticilerin (Rektör, Dekan, Bölüm Başkanı v.b.) seçim ile

belirlenmesini ve Senato, Üniversite Konseyi, Fakülte ve Bölüm Kurulları ile de yatay bir

yönetimi öngermektedir. Bu modeli uygulayan ülkelerde yöneticilerin seçimi ve yöneticiler

ile kurumlar arasındaki yetki paylaşımı açısından önemli farklılıklar gözlenmektedir. Örneğin

bazı ülkelerde Rektör tek dereceli bir seçim ile belirlenmekte, seçmen kitlesi tüm akademik ve

idare personel ile öğrencilerden oluşmakta (Yunanistan), bazı ülkelerde ise sadece akademik

personelden oluşmaktadır (Finlandiya). Tek dereceli seçim uygulanan ülkelerde atama

genellikle bir üst mercinin (Eğitim Bakanı, Başbakan veya Cumhurbaşkanı) onayını

gerektirmektedir. Almanya, Fransa, İsviçre gibi diğer bazı ülkelerde ise iki dereceli bir seçim

sistemi uygulanmaktadır. Önce seçiciler kurulu (genellikle Senato) üyeleri belirlenmekte ve

Rektör bu kurul tarafından seçilip atanmaktadır. Her iki sistemde de rektörlük görev süresi 4

veya 5 yılla sınırlandırılmakta, ancak Rektör ikinci bir dönem için seçilip atanabilmektedir

(Fransa dışında).

“Girişimci Model”de (İngiltere, Avustralya, Hollanda v.b.) ise çoğunluğunu üniversite

dışından atanan üyelerin oluşturduğu bir “Yönetim Kurulu” idari ve mali sorumluluğu ve

yönetimi üstlenmekte, rektörü seçip atamakta, “Üniversite Senatosu” ise akademik yönetimi

üstlenmektedir. Benzer şekilde Rektör tarafından atanan Dekanlar ve Dekanlar tarafından

atanan Bölüm Başkanları kendi birimlerinde tam yetki ile idari ve mali yönetimi, bu

birimlerin akademik kurulları ise akademik yönetimi üstlenmektedir.

“

Gazeteci Balçiçek Pamir 05.02.2010 tarihince Bolu İzzet Baysan Üniversitesi rektör atanması ile ilgili olarak “Öğretim üyeleri niye oy veriyor?” sorusunu sorarak “ASLINDA her şeyi Cumhurbaşkanı Ahmet Necdet Sezer başlattı. Sezer'den önce hazırlığı yapan YÖK Başkanı Erdoğan Teziç oldu. Onları o gün avuçları patlayıncaya kadar alkışlayanlar,bugün”Keşke yapmasalarmış”diyorlar.

Pamir diyor ki “bir zamanlar kıyameti koparan Abdullah Gül bugün Cumhurbaşkanı, Tayyip Erdoğan ise Başbakan. O gün bugündür ne değişti? Yine seçimler yapılıyor, yine öğretim üyeleri oy kullanıyor. Ama bu sefer Erdoğan-Gül ikilisinin hoşuna gidenler atanıyor. Bu sefer hazırlığı yapan ise YÖK Başkanı Yusuf Ziya Özcan...”

Rektörler ile birlikte dekan atanmasında da üniversite eğilimi dikkate alınmadı. Dokuz Eylül, Ege Üniversitesinde yapılan seçimlerin sonuçlarına göre en fazla oyu alan Dekan adayları değil, YÖK’ün benimsediği adaylar atanınca tartışma başladı. Şimdi Ankara Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi'nde de benzeri bir olay yaşandı. Maalesef en çok oyu almış aday yerine en az oy alan kişi seçildiği zaman bütün güven ilişkileri bozuluyor.

Sayın Pamir 10.02.2010 tarihli köşesinde bu defa “Sizi unutmadım Sayın YÖK Başkanı” diye yazıyor.

Pamir aynı soruyu sorarak "Öğretim üyeleri neden oy veriyor?" “ Yani madem YÖK, üniversiteler adına atamaları yapıyor, neden seçim yapılıyor?”

Bütün bu gelişmeler yaşanırken İzzet Baysal Vakfı Başkanı Ahmet Baysal, yeni rektör ataması için, "Atama siyasidir, ve tedirginiz" diye gözyaşlarıyla tepki gösteriyor.

Paylaş
Paylaş

Üniversiteler Kendilerinden Beklenen Nitelikte Seçim Modelleri Geliştiremediler

İletişim