Üniversitelerin İç-Dış Özerklik Sorunu

Prof. Dr. İbrahim ORTAŞ,

Çukurova Üniversitesi, iortas@cu.edu.tr

Bilgi çağının en büyük sermayesi artık yetişmiş insandır. Genç insan potansiyeli yüksek olan bu ülkenin bu potansiyeli iyi değerlendirerek atılıma geçmesi gerekir. Ülkemizin genç nüfusu bir çok Avrupa ülkesinden daha fazladır. 17 milyon öğrencinin 2,5 milyonu yüksek öğretim aşamasında bulunuyor. Ancak bu genç nüfus kendiliğinden bir güç de değildir. Ne zaman ki her yönü ile yetişmiş olursa o zaman devasa bir potansiyel oluşturabilir. Aksi takdirde büyük bir sorun yumağına da dönüşme riski taşıyor olur. Bunun için üniversiteler toplumun kalkınma motorları olarak merkezi öneme sahiptirler. Bir ülkenin kalkınmasını sağlayacak yetişmiş insan gücünün tek kaynağı ve yolu, bilim ve dolayısıyla üniversitelerdir. Üniversiteler bu anlamda bir toplumun aslında her şeyi sayılır. Bilim, sanat, kültür, sosyal yaşantısı iyileştirmek için araştırır ve bulgularını toplumun refahı için kullanır. Üniversiteleri güçlü olan ülkeler bilimin yarattığı etkiyi topluma gösterebildikleri için toplum tarafından da benimsenmişlerdir. Bu ülkelerde bilim ve toplum birbirine sinerjik etki yaratarak sanat ve sosyal alanda da ilerlemektedirler.

Bugün ülkelerinin gelişmişlik düzeyi ile bilim yapma kapasiteleri arasında bire bir ilişki bulunmaktadır. Bilim yapmayan veya bu konuda çaba sarf etmeyen ülkelerin durumu da ortada. Ülkemiz de maalesef potansiyeli olup ta bilimden yaralanamayan ülkelerin başında gelmektedir. Cumhuriyeti kuran kadroların eğitim ve bilimin önemini fark etmesi ile başlayan çağdaş medeni bir ülke olma yolunda ilk önceliği eğitim ve bilime vermiş olmalarına rağmen maalesef henüz amaçladığı menzile ulaştırılamamıştır.

Üniversitelerimiz Evrensel Anlamda Üniversite Olamadı

Ülkemiz üniversiteleri maalesef evrensel boyutta üniversite olamadılar. Son yıllarda Cumhurbaşkanının üniversiteler konusundaki duyarlılığı, YÖK başkanının üniversitelilik bilinci, YÖK üyelerinin niteliği, üniversiteleri ve üniversite yönetimini iyi bilen çok sayıda üniversite rektörünün çabalarına rağmen YÖK’ün merkezi yapılanması ve hiyerarşik yetkiler nedeniyle üniversiteler istenilen noktada değildirler. Ne yazık ki, üniversitelerin temel zihniyeti değişmedi.

Üniversitelerimizin bir kısmı temel bilim politikası oluşturmak, hedef koymak, nitelikli öğrenci ve bilim insanı yetiştirmek yerine, küçük ölçekte devletin hamisine büründüler. Bir kısmı bir takım küçük belediyecilik işleri ile iş yaptığını sandılar. Üniversiteler asıl görevi olan bilimsel araştırma yapma görevini istenildiği gibi yapamadı. Maalesef halen temel metodolojiyi bilmeyen çok sayıda insan üniversitelerde. Bu koşullarda ne doğru dürüst bilim yapılabilir ne de demokratik özgür ortam yaratabilirsiniz. Eğer bir değişiklik yapılacaksa, önce buradan başlanmalıdır. Tek tek bireyler kendilerini geliştirebilirler, ancak bu kaideleri bozmaz. Temel felsefenin üniversitelerde işletilmesi gerekir.

Üniversitelerin Yönetim Sorunu Var

YÖK yasası ile birlikte üniversitelerin bilim kültürü yanında akademik gelenekleri de ortadan kaldırıldı. Üniversitelerin kendi yönetim organlarını kendileri belirleme yetkileri elinden alındı. Başlangıçta bütün yöneticiler atama ile işbaşına getirildi. Sonra eğilim yoklaması ile yöneticiler belirlenmeye çalışıldı. Ancak üniversitelerin belirlediği kişiler YÖK tarafından benimsenmezler ise yine hiçbir kural ve ölçüte bağlı olmaksızın atama yoluna gidildi.

YÖK yasasının rektörlere verdiği hiyerarşik yapılanma ve tek yetkili konumu maalesef ülkemiz eğitim sitemini ileriye taşıyamadığı gibi kendi içinde bir çok sorun yaşanmıştır. YÖK yasası ile üniversitelerde başlayan maddi ve manevi baskı sonucu üniversitelerin önemli bir kısmında verimsizlik yaratmış ve bütün bunlar üniversitelerin bugünkü durumunu yaratmıştır. Üniversitelerde rektör merkezli kadrolaşmanın yapılması; ne yazık ki eleştirel yapılı, aydın kafalı bilim insanı yerine “itaat kültürünü” benimsemiş ve kendisinden istenilenleri yapan akademik kuşakların oluşmasına neden olmuştur. Bu süreç ile birlikte bilim adamı seçimi için var olan evrensel nitelikteki ilkeler sulandırılmış, ölçütleri ve ihtiyaçlar dikkate alınmadan çok sayıda insan üniversitelere alınmış ve akademik unvanlar verilmiştir. Yaratılan bu düşük profilli öğretim üyesi yapısı ile hiçbir ölçü dikkate alınmadan muhtarlık seçimi gibi üniversite üst yönetimi için aday belirlenmeye çalışıldı. Belirlenen adayların üst yönetime atanması yine YÖK’ün sübjektif ölçütlere göre yapılmaktadır. 

Atanan rektörlerin bir kısmı üniversiteleri ortak akıl ile yönetmek yerine yasanın kendilerine verdiği yetkiye dayanarak tak başlarına karar verici olmuşlardır. Üniversite organlarının belirlenmesinde konuyu bilen liyakatli insanlarla çalışmak yerine daha kolay yönetilebilir insanlarla çalışma tercih edilmiştir. Çoğu üniversitede kurullar ve danışmanlık mekanizması çalıştırılmamış veya var olanlarda sembolik niteliğe büründürülmüştür. Bugün ülkemiz üniversitelerin; akıllı, cesur, dürüst ve doğru ile yanlışı ayırt edebilen ve bunun karşısında her kim olursa olsun gerçeği ve doğruyu dile getirebilen insanlara ihtiyacı var.

Çözüm

Bolonya deklarasyonu ile başlayan ve artan stratejik araştırma ve kaliteyi ölçme ve değerlendirme gibi konularda önemli değişiklikler yaşanmaktadır. Son birkaç yıldır YÖK’ün üniversitelerde akademik kaliteyi artırmaya dayalı önlemler arayışı, üniversitelerin tamamının akreditasyona hazırlanması, Bolonya sürecine dâhil olarak Erasmus ve Sokrates programlarına katılması önemli gelişme ve aşamalardır. Ancak halen yasanın getirdiği merkezi yapılanma, rektörlerin aşırı yetkisi, gerek akademik özgürlüklerin sınırlı düzeyde kalması, gerekse öğrencilerin katılımın yollarının hala kapalı olması üniversitelerin verimliliğini ciddi olarak engellemektedir.

Bugün üniversitelerin sorunu Türkiye’nin sorunudur. Son on yıldır dünyada yüksek öğretim sitemlerinde önemli değişmeler olmaktadır. Her şeye rağmen, ülkemiz bütün bu zorlukların üstesinde gelecek güçte genç insan potansiyeline sahiptir. Bu potansiyelin üniversitelerde her yönü ile iyi yetiştirilerek hayata hazırlanmaları gerekir. Ancak bugün üniversitelerimiz hem YÖK yasası ve yapılanması, hem de hükümet ve diğer devlet organlarının yaklaşımı altında her yönü ile (idari, maddi ve bilimsel özerklik yönünden) sıkıştırılmış durumda olup; çoğu kez rektörlerin anlayışına terk edilmiş durumdadır. Üniversitelerin temel çelişkilerini derinden sorgulayarak ülkemizde bilim yapabilmesi ve bilim kültürünün yerleşik duruma getirilmesi için öncelikle kendilerini masaya yatırmaları gerekir. Bunun birinci basamağı, üniversitenin kendi anlayış ve reformunu kendisinin biçimlendirecek duruma gelmesi olacaktır. Hükümetin veya başka bir gücün yükseköğretimi düzeltmeye kalkışması hiçbir sorunu çözemeyecektir. Zaten bugün yaşadığımız sorunun temelinde, yüksek öğretim yasalarının hep dışarıdan zorlama ile yapılmasından kaynaklanıyor.

Ülkemiz üniversiteleri bugünlerde gerçekten zorlu bir dönemden geçmektedirler. Mevcut üniversitelerin özerklik sorunu yanında yeni araştırma görevlisi alma, araştırma fonlarının kısıtlanması, bütçelerinin kısılması gibi nedenlerden dolayı zor bir dönemde geçmektedirler. Bütün bu zorluklar yaşanırken yeni üniversitelerin açılması ise ülkemiz yüksek öğretimine hiç de faydalı olmayacaktır. Kanımca önce var olanları güçlendirelim. Gerçek anlamda bir üniversite ortamı yaratalım. Sonrada buralarda yetişen iyi kadrolarla ülkemize yakışır planlı ve programlı yeni üniversiteler açarak ülkemizde bilimin yeşermesine katkıda bulunuruz.