ÜNİVERSİTELERİN PROTOKOL SIRALAMASINDAKİ YERİ VE

BİLİME VERİLEN ÖNEM

Prof. Dr. İbrahim ORTAŞ,

Çukurova Üniversitesi, iortas@cu.edu.tr

Üniversitelerin Devlet Protokolündeki Yeri Geriye Kaydırıldı

Ülkemizin bilime ve üniversiteye gösterdiği önemin bir göstergesi olarak Milliyet’in 10.4.2005 tarihli “Dışişleri Bakanlığı'nın "Başkentte Uygulanacak Devlet Protokol Listesinde değişiklik” başlıklı haberinde bilim kuruluşlarının protokoldeki önemini gerilere ittiğini göstermektedir. Şimdi sıralamaya baktığımda, üniversite rektörleri sıralamada yok. Birçok askeri ve mülki görevliye ek olarak, Ankara'daki üniversitelerin rektörleri, Atatürk Kültür Dil ve Tarih Yüksek Kurulu Başkanı, TÜBA Başkanı, Atom Enerjisi Kurumu Başkanı ve TÜBİTAK Başkanı gibi akademik unvan sahibi kişiler, bugün Başbakanlık Müsteşarı’ndan sonra geliyorlar. YÖK üyelerinin protokolde sıralaması eskiden 34. idi şimdi 40. sıradalar! TÜBİTAK başkanı, Diyanet İşleri Başkanından sonra geliyor.

Kurucu Rektörümüz Prof. Dr. Mithat Özsan rahmetli İsmet İnönü’nün cenaze törenine o dönemin 10 rektörü olarak katıldıklarında Başbakanlık müsteşarının önünde olduklarını söylemişti. Bugün Başbakanlık Müsteşarının protokoldeki yeri 40'dan 34'ncü sıraya yükseltilmesine karşın geleneksel olarak Ankara’daki Üniversitelerin Rektörleri 35. sıradan 38’nci sıraya getirilmişlerdir. Bu durum üniversitelerin sürekli kan kaybettiği anlamına gelmektedir. Üniversite rektörleri 2003 yılına kadar il protokolünde 4. sıradayken şimdi 6. sıraya çekilmişlerdir. Bu durum üniversite gibi bilim ve eğitim kurumlarının saygınlığı ve temsil etkinliği açısından yaralayıcı gibi geliyor bana.

Üniversiteler Ağırlıklarını Koruyamadılar

YÖK’ün ve üniversite rektörlerinin eğitim sisteminde ve toplum hayatında ağırlığını hissettirmeleri, onların protokoldeki sırasını da doğal olarak etkilemiştir. Bu konuda yapılan düzenlemelere çoğu üniversite tepki göstermemiş. Çünkü üniversiteler, 12 Eylül sonrası bilimsel özerkliği koruması konusunda kendi haklarını koruyamamış ve yukarıdan gelen emirleri yukarıdan aşağıya uygulamadan öteye gidememiş. Üniversitelerdeki az sayıdaki bilim yapacak kapasitedeki öğretim üyesi, 1402’lik duruma sokulmuş; geriye kalanlardan da YÖK’ün ilkelerine uyması istenmiştir. Bugün gelinen noktada üniversitelerin kendilerini yenilemek ve geliştirmek yerine statükoya takılmış, dolayısıyla ağırlığını koruyamamıştır.

Tabii hep söylediğimiz gibi araştırmaya ayrılan payın AB, ABD ve Japonya’ya ölçütlerine göre çok çok geride düşük tutulması, öğretim üyelerinin maaşlarının açlık ve yetersizlik sınırında olması, üniversitelerin ve üniversite öğretim üyelerinin saygınlığı ciddi derecede örselenmiştir. Bir insanın zekâsı ve azmi ile okuyarak ulaşacağı en üst makam, şimdilik profesörlük makamıdır. Ancak makamın ulvi ağırlığı, önce maaşının belirli bir devlet memurluğu düzeyinde tutulması, unvanın ciddi kıstaslar getirmeden verilmesi gibi nedenlerle üniversite hocalarının toplum nezdindeki kredisi düşmüştür. Bir zamanlar orgeneral maaşı düzeyinde maaş aldığı bilinen üniversite profesörü şimdi bir albay kadar maaş almaktadır. Aslında bu uygulamalar ülkemizin bilime verdiği önemin sıralamasını en iyi yansıtan örneklerdir.

Üniversitelerin Yaşadığı Sorunlar YÖK Yasanından Kaynaklanıyor

Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi rektörü Prof. Dr. Yücel Aşkın’ın cezası kesinleşmeden hiç de hoş olmayan şekilde apar topar güvenlik kuvvetlerinin kolları arasında cezaevine götürülmesi bütün üniversite mensuplarını üzmüştür. Akabinde YÖK başkanı ve Rektörlerin anayasanın ilgili maddelerini hatırlatan çıkışları ile yerinde ve doğru zamandaki duruşları ile üniversitelerin yöneticilerinin gerçek önemi ve ayrıcalılığı gündeme gelmiştir. Daha önce de benzer bir durumda 1960 öncesinde İstanbul Üniversitesi’nin saygın hukukçusu ve Rektörü Rektör Prof. Dr. Sıddık Sami Onar hocanın da yerlerde sürüklendiği ve dönemin iktidarının üniversite hocalarına “kara cüppeliler” dediği görülmektedir.

Bilemiyorum, belki de çoğu yetkili Rektörün ne olduğunu bilmiyorlardır. Kelime olarak rektör üniversitenin, özelde de bilimin en üst noktasındaki yetkin bilim adamı ve yöneticisidir. Bir şirketin yöneticisi olabilirsiniz, bir kurumun ve kuruluşun başı olabilirsiniz, ancak bir üniversitenin rektörü olmak ayrı bir olay. Bilim yuvalarının başındaki rektörler, son derece ayrıcalıklı kişilerdir. Her yönü ile bilgeliğin en yüksek düzeyde temsilinin yansımasıdır. Ülkemizde ilk defa bir rektörün cezası kesinleşmeden cezaevine gönderilmesi ülkemiz bilimini zor durumda bırakmıştır. Yetkililerimiz belki bunun farkında değiller ancak olay çok ciddi.

Türkiye’de kimsenin suç işleme ve imtiyaz isteme hakkı yok ve bu anayasaya da insan haklarına da aykırıdır. Elbette Rektörler de suç işlememeli ve işleyenler de ayrıcalık görmemeli. Ancak anayasaya göre cezası kesinleşmeden de kimse suçlu muamelesi göremez. Sayın rektörün henüz suçu sabit değil. Yalnızca sanık. Ancak sanıkların kimliği ve suç işleme potansiyeli, delilleri karartma durumuna göre ve yine güven esasına göre kişi gözlem altında tutulabilir.

Kadı ki sayın rektörler birer bilim adamıdırlar. Hiç biri koca holdingleri yönetecek bilgiye sahip değillerdir. Rektörler YÖK yasası gereği aşırı yetkilere sahipler ve trilyonluk bütçelerin üzerine oturuyorlar. Tabii bu sorun, rektörlerin de bu yetkileri çok arzulamasından da kaynaklanıyor.

Devlet Geleneği ve Terbiyesi Son Yıllarda Giderek Zayıflıyor

Ancak Rektör gibi bilim kuruluşunun başındaki saygın (muteber) ve sınırlı sayıdaki bir adamdan delilleri yok etmesi gibi bir durum beklenemez. Ayrıca rektörün mahkemede bekletilmesi, ardından kollarına kaçacakmış gibi girilerek kameraların karşısında rendice edici bir şekilde götürülmesi hiç hoş değil. Daha da kötüsü Sayın YÖK başkanı ve Üniversitelerarası kurul başkanına yapılan davranıştır. Devlet protokolünün 12. sırasındaki YÖK başkanının cezaevinde rektörü ziyaret etmesinde üstünün aranması yetmemiş, x-ray’den geçerken ayakkabısına kadar çıkarılması hoş bir görüntü değil.

Tabii oradaki devlet yetkililerinin bunu bilmesi gerekir. Doğrusu Sayın Rektör için hukuki olan davanın önce YÖK’ün iç hukuk kuralları gereği soruşturması ve varsa cezai işlemin ondan sonra verilmesiydi. Ve böylece rektör tutuklanmaya gerek olmadan dosya yasa gereği YÖK’e gönderilirdi. Ayrıca istenmeyen bütün bu uygulamalar sonrası YÖK başkanının ceza evinde ilgili Cezaevi Savcısı ve Müdürü tarafından karşılanması, Müdürün Odasında dinlenirken Yücel Aşkının oraya çağırılmasıydı. Ancak bunlar yapılmamış, sayın başkan ancak rektör ile telefon aracılığı ile konuşmuş.

Açıkçası burada devlet gelenekleri işletilmemiştir. Beklide oradaki yetkililer kimin nasıl karşılanacağını bilmiyorlar. Devlet geleneği ve devletin işleyişini bilen insanların sayısının son yıllarda azaldığını bir çok kişiden son yılarda duyar oluyoruz. Bunun temel nedeninin devlet yönetiminde buluna kişilerin sık sık iktidar değişikliğine bağlı olarak değişmesidir. Son yıllarda kurumlara aşağıdan yukarıya doğru bilgi ve beceriye dayalı hak ederek atanma yerine adamını ayarlamak, siyasi tarafgirlik veya yöneticilerin her dediğine evet diye bilen kişilerin getirilmesi ile maalesef bireylerde devlet deneyimi ve birikimin oluşmasını engellemiştir. Maalesef üniversiteler olarak bizlerde bilgi ve deneyime değer vererek yönetim organlarımızı şekillendiremedik. Bugün bunun sonuçlarını hep beraber yaşıyoruz. 

Kişiye Değil Kuruma Saygı

İnsan psikolojisi gereği ülkenin bilim kuruluşlarının başındaki itibar sahibi insanlara bu şekilde davranılması makamlara karşı ciddi güvensizlik duygusu yaratmaktadır. Hiyerarşik yapılanmanın yüksek olduğu ülkemizde toplumun bu yapısının bozulması bu yapıyı bozanlarında saygınlığına zarar verdiğini unutmamak gerekir. Herkes saygın ve önemli, gönlümden geçen herkesin yaşamdan eşit derecede saygınlık görmesidir. Ancak şimdiki koşular beklentiden çok geridedir. Milyonlarca gencin yaşamsal yol haritasının belirlenmesinde yadsınmaz yeri olan Yüksek öğretim kurumalarının başındaki saygın kişileri duygusal kızgınlıkla bu şekilde rendice edici muameleye tabi tutmak, devlete olan güven açısından da yanlış olmuştur. Yüksek öğretim kurumaları siyaset üstü anayasal bir kurum olmak zorundadır. İktidarlar gelir geçer ancak eğitim ve öğretim bu ülkeyi ileri taşımak için geceli gündüzlü çalışmak zorundadır.

Sonuç olarak ülkemizin çağdaşlaş bir toplum olmasının tek aydınlık kapısı üniversitelerdir. Bilim tarihi, insanlığın geçirdiği evreler ve farklı toplumların bugün ulaştıkları uygarlık ve gelişmişlik farkının ülkelerin bilime ve üniversiteye verdikleri değerle eşdeğerdir. Bir ülkenin gelişmesinde birincil rolü olan bilim ve teknolojinin yapıldığı ve öğretildiği kurumaların başındaki rektörlerin toplum nezdinde hırpalanması, küçük düşürülmesi her yönü ile toplumun, öğrencilerin, çalışanların ve öğretim üyelerinin gözündeki inanırlığı zayıflatacak, bu da verimliliği azaltacaktır. Bu konuda devletin bilginin hakkını vermesi ve üniversite rektörlerinin protokoldeki yerinin eski konumuna getirmesi beklenmektedir.

Üniversiteler bu bakımdan bir toplumun aydınlık yüzleridir. Birer meyve ağacı gibidirler. Bakım ve ilgi isterler. Yeşerdikleri yerleri rahat kök salabilecekleri geçirgen ve verimli topraklar isterler. Yani üniversiteler özerk kurumlar olarak iyi beyinlerin beyinlerini konuşturdukları alanlar olarak siyaset ve hükümetler üstü organlar olmak zorundadırlar. Aksi durumda okullar olarak faaliyet gösterirler ki burada da bilim ve düşün adamı çıkaramazsınız. Bilim ve düşün adamı çıkmayan ortamda çağı yakalayacak veya geçecek dinamikleri yaratamasanız.

Ülkemizin birinci önceliği eğitim ve bilim olmadığı için bugün bir çok pratik sorun yaşanmaktadır. Van Yüzüncü Yıl Üniversite rektörü nezdinde yaşanan sorunlar bilim ve bilim adamına verilen önemin bir göstergesidir. Bu zaman zarfında demokrasi ve hukukun zedelendiği ifade edildi. Demokrasi herkese lazım, bugün gerekmeyebilir ancak yarın lazım olur.