Üniversitelerin Sorunu Kendine Benzeyerek Çoğalma (Inbreeding)

Uzun zamandır üniversite öğretim üyeliği ve dinamiği tartışılmaktadır. Son zamanlarda ülkemizin içinde bulunduğu ekonomik süreçten dolayı da ‘beyin göçü’ tartışması ile yeniden sorgulanır oldu.

Bugün herkes kabul etmektedir ki üniversitelerimiz bilgi üretme, bilgiyi pratiğe aktarma ve toplumun önünün açılması konularında çok da verimli değillerdir. Eğer verimli olsalardı bilgi çağında ülkelerinin hak ettikleri yere kendi ülkesini taşıyabilirlerdi. Peki neden üniversitelerimiz verimli değil?. Prof. Celal Şengör, batı üniversiteleri ile ülkemizdeki üniversiteleri karşılaştırdıktan sonra, ‘açıkçası ülkemizde bir tek ciddi üniversite yok’ diyor. Peki Mustafa Kemalin değişi ile bu denli zeki, çalışkan ve başarılı insanlar çıkarmış bir toplumun neden adam gibi ciddi bir üniversitesi olamıyor. Sorun nerede?, bilim adamları mı yok, beyin kapasitesi zayıf mı yoksa sitemi mi iyi çalışmıyor?.

  Yapılan genel eleştiri ki ben de katılıyorum bu eleştirilere, YÖK kurulduğu günden beri sistemi kollamak ve korumak adı altında bilimsel kaliteden çok üniversiteleri idarenin istediği türde bir yönetim şekline yöneldiler. Ülkenin ciddi bilim politikasının olmaması, öğretim üyelerinin maaşlarının yetersizliği bir yana sistemden kaynaklanan bir verimsizlik ve statükocu durağan bir atmosfer hakim olmuştur.

Üniversitelerimiz bugün yukarıdaki eleştirilerin dışında daha ciddi sorunları bulunmaktadır. Bunların başında bağımsız düşünebilen, kendi ayakları üzerine basabilen, beyin fırtınası yaratabilen ve her türlü bilimsel hiyaraşik baskıdan ari olarak yetişmiş bilim adamı yetiştirememesi sorunu ile karşı karşıyadır.

Dünyanın gelişmiş üniversitelerinden farklı olarak ülkemizde üniversiteler akademik kadrolarını lisans üstü programla Ar-Gör. kadroları ile başlamakta ve değişik süreçlerden geçerek belirli bir aşmaya kadar kendi içerisinde eğitilerek geliştirilmektedir. Aslında yapılmak istenen bir ıslah çalışmasıdır. Amaç etkin, efektif verimli bireyleri seçmektir. Islah çalışmaları sürecinde bazen başarılı görülen bireyler zamanla açılımlar sonucu başarısız olmakta ve ortamdan uzaklaştırılmaktadırlar. Aksi taktirde bütün populasyon zamanla bozunuma uğrar ve verimsiz bireyler oluşur.

Üniversitelerin kendi elemanlarını kendileri alması İngilizce tabiri ile ‘inbreeding’ olarak tanımlanan kendi içerisinde çoğalma ile ifade edilmektedir. Kendi içinde çoğalma ıslah ilkesine ters düşmekte olup gerek bitki ve gerek hayvan ıslahında inbreeding hiç tercih edilmez. Islahta sürekli melezleşme ile ortama daha iyi bireyler katılarak daha nitelikli bireyler kazandırılmaktadır. Aksi durumda kendi içinde çoğalan birey zamanla açılıma uğrayarak verimsizleşmektedir. Bu şekilde kendi içerisinde çoğalanın yarattığı psikoloji bugünkü verimsizliğin bir nedeni olarak görülebilir. Kendi içerisinde çoğalma ile öğrencilikten profesörlüğe kadar geçen sürede aynı ortamda gelişen ve derece ve kadro alamsı hocalarına bağlı olan kişi yaşama süresince hocasına veya hocalarına minnet borcu çekmektedir. Bu şekilde gelişen kişi bulunduğu kurumda gelişmesi için üstü ile iyi geçinmek için onu aşmamsı ve onun verdiği her türlü işi yapmak zorundadır. Genç kendini ispatlayacağı yerde hocasına bağlı onu arkadan izlemekte, onun yanında sesi çıkmamakta ve onsuz su bile içememektedir. Anlayacağınız genç hocası kadar bile bilememekte ve onun kadar olmamaktadır. Maalesef son yılarda ülkemiz üniversiteleri böyle bir sürece girmiş bulunmaktadır.

Üniversitelerde benzer mantıkla çalışması gerekirken ki yasal düzenleme de bu doğrultuda fakat süreç işlemektedir. 

Açıkça konuşacak olursa bilim adamı yetiştirmekle görevli öğretim üyelerimizin bir kısmı insan faktörü dediğimiz ‘ben merkezlilik, basit kıskançlık, ve boynuz kulağı aşar korkusu’ gibi basit nedenlerden dolayı, Ar-Gör ve öğretim görevlisi alımlarında maalesef sorgulayan, her önüne konulanı tabi efendim demeyen, kişiliği gelişmiş, sağlıklı düşünen, genç ve zinde beyinler ise maalesef yine öğretim üyesi-yönetim-sitem üçgeni arasında dışlanarak ortamdan uzaklaştırıldılar. Bu gün özel sektörde lider, önder, başarılı genç iş adamı ve üst düzey biroktarlaraın çoğunluğu yukarıda bahsedilen sürecin sonuçları olarak karşımıza çıkmaktadırlar. Büyük çoğunluğu diyalektik düşünme yeteneği kazanmış kişilerdir. Dünyanın son 50 yılda geçirdiği soğuk savaş döneminde ülkemiz belki de bu süreçten en çok etkilenen ülkelerin başında gelmekte idi. Süreç en fazla toplumun en dinamik kesimi olan üniversite gençliğini etkiledi. Ve öyle bir süreçten geçildi ki aktif, motivasyonu yüksek, yeni dünya yaratma hayali olan gençlik ya şu ya bu kampta kendini gördüğü için bir anda istenmeyen kişi olarak ortamdan tasfiye edildi. Kalanların küçük bir kısmı da bugün üniversitelerin dinamik unsurlarını oluşturuyor.

Bütün dünyada öğretim üyesi kadrosu, daha önce yazdığım proje asistanlığı sürecinde geçer. Üniversite mezunu araştırıcılık eğilimi varsa, kendisinde motivasyon ve enerji görüyorsa bulunduğu üniversitenin dışındaki bir başak üniversiteden projesi olan araştırıcıları bulur veya ilanları takip ederek projelerde çalışmak üzere gerekli mülakatlardan geçerek projeye asistan olarak katılır ve projede aynı zamanda yüksek lisansa ve doktorasını süresi yettiği ölçüde tamamlar. Kişi proje süresinde başarısı ve ürettiği sonuçların yayını süresince bilim insanları tarafından tanınır. Doktorasını tamamlamış öğretim üyesi birkaç dönem doktora sonrası sürede araştırmacı olarak proje üretir ve proje yöneterek kendisini ispatlayarak akademik hayata geçebilir. Bu bağlamda belirli bir yaşı olan ve başarılı kişiler üniversiteye alınmış olur. Öğretim üyesi olacak kişi mutlaka mezun olduğu üniversitenin dışında başka bir üniversitede kendisini ispatlaması gerekir. Batı üniversitelerinde bu bağlamda kongrelere olan ilgi çok yüksektir. Bölümler genç öğrencilerini kongreye teşvik ederek kendini ispatlaması bir şekilde görücüye çıkması sağlanır. Hocalarda dinamik güçleri bulmak için kongreye katılır ve bir şekilde kişilerin geleceğe yönelik işbirliklerinin sağlandığı alanlar olarak görülmektedir. Genelde de batı toplumunda öğrencilerin öz güvenleri geliştiği için başka bir ortamda bulunmayı tercih ederler. Yeni arkadaşlıklar edinmek, farklı bir atmosferi tenafüs etmek ve çeşitliliğin kişiliklerine kazandırdığı farkın bilincindedirler.

Sosyal Psikolog Prof. Dr. Doğan Cüceloğlu doktoraya başladığı ABD’deki üniversitede bölümde bir arkadaşı ile olan ilişkisi ve arkasında benzer düşündükleri için arkadaşının başkaları ile daha fazla ilgilenmesi ve sonradan arkadaşının bir doktora öğrencisi olarak aynı doğrultuda düşünen değil farklı düşünen kişilerle konuşarak kendisinin tez konusunu belirlemeye çalıştığını belirterek Doğan beye farklı düşünmenin ne denli önemli olduğunu belirtmiştir. Buradaki mesaj son derece önemli.

Ayrıca ülkemiz gibi bilimsel gelişmede yeterince aşama yapamamış bir ülkenin gerçek anlamda bilim yapabilmesi için mutlaka doktora sonrası post doktora çalışması yapması bir çok nedenden dolayı gereklidir. Bütün dünyada bir çok başarılı bilimsel çalışma post-Doktoranlar tarafından sağlanmaktadır. Mevcut sistemimiz doktorasını tamamlamış kişi başta maddi gereksinimini artırmak iç için bir an önce Yard. Doçentlik ve Doçentlik aşamasına çalışmaktadır. Bu aşama çoğunlukla araştırmacı bir şekilde bir üstünün desteğini ve yardımını görmesi beklenilir. Tabii kişi çok başarılı ise neden erken dönemde hak ettiği dereceye ulaşmasın. Bu konuda TÜBİTAK bünyesindeki Bilim Adamı Yetiştirme Gurubu yeni önlemler alarak daha fazla sayıda genç araştırıcıya projelere bağlı olarak burs sağlayarak katkıda bulunabilir. 

Dünyada örneği olmayan bir uygulama ile ülkemizde herkes kendi çiftliğinde öten horoz misali mezun olduğu üniversitede Araştırma görevlisi olarak alındıktan sonra profesör olana kadar bulunduğu ortamdan ayrılmamaktadır. Tabii aday mezun olduğu okulda hocasının desturu ile üniversiteye alındığı için sürekli hocasına minnet borçlu ve hiçbir zaman hocasını aşmaz. Aşmaya kalktığı zaman sorunlar başar. İlerleyen dönemlerde yüksek lisans ve doktora tezleri hocası tarafından verildiği için aday daha çok hocasına bağlı kalmakta. Hele birde üniversitede kadro almaya gelince işler iyice bağımlılığı dönüşmektedir. Bu sürede tabii aday kişiliğini geliştireceği yerde kişiliği farkında olmadan kaybolmakta ve tamamen hocasına benzer bir duruma dönüşmektedir. İşte ne oluyorsa bu sürede oluyor. Gelişmeyen, kişilik ardında gelineni de kendisi gibi olmasını istemektedir. Bugün bu sistemin uygulandığı ülkemizde kendi başına bağımsız düşünen ve yaratan çok az adam oluşmaktadır.

Gerçi YÖK ilk kurulduğunda öğretim üyelerinin mezun olduğu kurumun dışında bir kurumda akademik faliyetlerin sürdürmesi ilkesi var idi fakat sonrada bu değiştirilerek herkes bulunduğu kurumda yükselme ilkesine dönüştürüldü.

Çünkü aynı kurumda hocasından başkasını tanımayan genç kişi halen öğrenci ve o halen hocanın gözünde dünkü öğrenci. Bütün dünyada bilimsel araştırmalar hemen yapılamıyor. Uzun bir süreçte bilginin yoğrulması gerekir. Alt yapı ve yetişmiş insanın sağlanması uzun bir süre almaktadır.

Motivasyonu olmayan, heyecansız, gecesi gündüzü problemlerle meşgul olmayan beyinler nasıl üniversitelilik bilinci yaratacak. Nasıl yarın tarihe hesap vereceğiz, elde çanta kapı kapı dolaşan tacirler mi, kar amacı bilim ettiğinden çok önce gelen holdinglerin danışmanları ve elamanları ile nasıl üniversitelileşeceğiz.

Matematik Profesörü Ali Nesin matematik bilmek araştırıcı olmak demek değildir diyor. Öğrencilik yılarında çok zeki ve başarılı arkadaşları olduğunu fakat araştırıcı olamadılar diyor. Araştırıcı olmak için ‘bir iç ateş ve bir iç enerji gerekir’ diyor Prof. Nesin. Dışarıdan beslenmeyen, kendi kendine yanan, kendi kaynağını kendi bulan enerjik bireylerin yetiştirilmesi gerekir. Enerjinin potansiyelden kinetiğe dönüştürmesi sürecini iyi bilen olması gerekir bilim adamı.

Prof. Nesin İnsanları uydu insanlar ve güneş olanlar diye ikiye ayırmaktadır. Uydular etrafından dönmek için bir güneş ararlar. Güneşler ise kendi kendilerine yetebilen, kendi sistemlerini kurabilen, kendi dünyalarını yaratabilen kişilerdir. Yani iç enerjisi olanlardır bilim adamları. İşte bunlarda özgün ve yaratıcı insanlar çıkar, sanatçılar, matematikçiler, bilimciler, keşifler ....

Ama bizim eğitim sistemimiz bu tür insanların yetişmesini istemez. Tek tip giysi, tek düşünce, tek doğru betimlemesi ile yetiştirilen insanlar. Arkasında ya benim gibi düşünürsün ya da sana yaşama hakkı yok diye bilen kısır, başkasının uyduları oluşmaktadır..

Hal böyle olunca beklenmedik pratik sorunla oluşmakta ve gereksiz tartışmalar oluşmaktadır. Bu durumların oluşmamsı için mutlaka ilkelerin oluşması gerekir. Bugün üniversitelerimizin öğretim elemanı alması konusunda ciddi bir ilkesizlik göze çarpmaktadır.

Çözüm

1.  Üniversite mezunları arasından motivasyonu yüksek, yaşamdan beklentileri yaşamı anlamak ve ondan zevk alan, yetişkin, kendisi ile barışık, zeki, başarılı gençler projesi olan araştırıcılar tarafından tercihle projede çalıştırılarak yüksek lisans ve doktorasını projede asistan olarak tamamlamalıdır. Proje asistanları içerisinden öğretmeye eğilimli öğrenciler öğretim üyeleri tarafından derslere asistan olarak alınarak ders asistanı olarak ta seçilebilir.

2.  Sürekli kadro tahsisi yerine proje asistanlığına dayalı asistanlık sisteminin sağlanması

3.  doktorasını tamamlamış olan araştırıcılar en az iki dönem olmak üzere doktorasını yaptıkları araştırma birimin dışında bir araştırmacının alacağı projede veya kendisini danışman hocanın denetiminde hazırlayacağı projeleri yürüterek kendilerini ispatlama şansı tanınır.

4.  Uzun proje asistanlığı ve doktorası yürüttüğü projeler sonucu ürettiği yayın ve katılacağı kongre ve vereceği seminerler ile öğretim üyesi olma niteliği yüksek olanlar üniversitelere öğretim üyesi olarak alınabilirler.

5.  Üniversite öğretim üyeleri mutlaka Avrupa’daki bilimler akademisi niteliğinde kurulacak bir kurumda, insan ilişkileri (antropoloji), yöneticilik, bileşim teknolojileri, diyalektik bilgisi, psikoloji, felsefe, perspektif, bilim tarihi ve uygarlık tarihi gibi çok boyutlu alanların irdelendiği ortamda geçmesi. 

6.  Üniversitelerde öğretim üyesi olarak alınan araştırıcılar batıda olduğu gibi tam zamanlı olarak araştırıcı ve öğretici veya araştırıcı olabileceği gibi yalnızcı eğitmen veya yayımcı olarak üniversitede görevlendirilebilir.

1. Öğretim üyeliğinde doktora temel olmak üzere bunun üzerinde bilimsel üretim yapan öğretim üyesi performansı oranında ödüllendirilmesi benimsenmelidir. Üniversitede veya araştırma kurumunda başta yayın ve proje olmak üzere yüksek lisans öğrencisi ve verdiği dersler dikkate alınarak kişiye emeği olanlara da ek ödeme yapılabilir. Bugün yayın yapmak özelikle yurtdışı yayınlar TÜBİTAK tarafından cüzü miktarda destek görmektedir. Örneğin yayın başına ödülün artırılması eminim ki çok daha yarlı olacaktır.  Bunun için kişilere özgü olmayan bazı ilkeler belirlenmelidir.