Üniversitelerin Sorunu YÖK Yasası ve Özerkliktir

Prof. Dr. İbrahim ORTAŞ,

Çukurova Üniversitesi, iortas@cu.edu.tr

Ülkemiz genç nüfusu bir çok Avrupa ülkesinin nüfusundan daha fazladır. 17 milyon öğrencinin 2,5 milyonu yüksek öğretim aşamasında devasa bir genç nüfus oluşturuyor. Ama kendiliğinden bir güç de değil bu durum. Ancak yetişmiş olursa devasa bir potansiyel oluşturabilir, aksi takdirde büyük bir sorun yumağına da dönüşme riski taşıyor. Bilgi çağının en büyük sermayesi artık yetişmiş insandır. Genç insan potansiyeli yüksek olan bu ülkenin bu potansiyeli iyi değerlendirerek atılıma geçmesi gerekir. Bunun için üniversite merkezi önemdedir. Üniversiteler bir toplumun kalkınma motorlarıdır. Bir ülkenin kalkınmasının tek yolu bilim ve dolayısıyla üniversitelerdir. Üniversiteler bu anlamda bir toplumun aslında her şeyi sayılır. Bilim, sanat, kültür, sosyal yaşantısı iyileştirmek için araştırır ve bulgularını toplumun refahı için kullanır. Üniversiteleri güçlü olan ülkeler bilimin yarattığı etkiyi topluma gösterebildikleri için toplum tarafından da benimsenmişlerdir. Bu ülkelerde bilim ve toplum birbirine sinerjik etki yaratarak sanat ve sosyal alanda da ilerlemektedirler.  

Her ülkede olduğu gibi ülkemizin çağdaşlaşmasında çok önemli yeri olan üniversitelerdir. Bir ülkenin bekli de ilk övünecekleri kurumalarının başında bilim yuvaları gelmektedir. İlimsel araştırmaları ve nitelikli eğitimi ile toplumun gereksinim duyduğu nitelikli insan yetiştiren, toplumun önünü açması konusunda sorun çözen üniversiteler ülkemizde her nedense bir türlü gelişmedi ve nitelikli konuma getirilemedi.

Ülkemiz de maalesef potansiyeli olup ta bilimden yaralanamayan ülkelerin başında gelmektedir. Cumhuriyeti kuran kadroların çağdaş medeni bir ülke olma yolunda ilk önceliği eğitim ve bilime vermiş olmalarına rağmen istenilen hedefe ulaşılamamıştır. Türkiye Cumhuriyetin kuruluşu ile hedeflediği aydınlanma sürecini maalesef 1940’lı yılardan sonra sürdürememiş ve 1950’li yılardan sonra soğuk savaşın etkisi ile daha da geriletilmiştir. Son 50 yıldır ülkede uygulanan politikaların sonucu bugün ülkemiz eğitim alanında tam bir çıkmazdadır. Ülkemizde 1960 yılından bu yana yaşanan son üç olağan üstü dönemde ilk hedef üniversiteler olmuştur. Üniversitelerdeki dinamikleri kontrol etmek için yükseköğretim yasası özerklikten ve bilim politikasından uzak ve birey özgürlüğünü kısıtlayan maddeleri özenle hazırlanmıştır.

2547 sayılı yasa, üniversiteleri YÖK kontrolünde yukarıdan aşağıya hiyerarşik bir yapıya sokmuştur. Üniversite rektörleri tek yetkili olup, atama ile göreve getirilmektedir.  Zamanla YÖK yasasında bazı değişmeler olması yanında çok değerli bilim adamalarının YÖK başkanı olması veya rektör olmasına rağmen, halen mevcut yasanın rektörlere verdiği yetki nedeniyle üniversitelerde çok sayıda antidemokratik uygulama yaşanmaktadır.

Temel Sorunlardan Biri Özerklik

Kurumların özerkliği her nedense iktidarlar tarafından pek benimsenmemiştir. Özerklik kurumların bağımsız bir biçimde kendileri haklında serbestçe karar verebilmeleridir. Doğal olarak özerklik talebi eden kurumun seçimini özgürce yapabilmesi için siyaset üstü bir anlayışla bilinçli ve istekli olması gerekir. Ancak üniversiteler maalesef 12 Eylül döneminde özerkliği benimsemediklerini belirtmişlerdir. 12 Eylül sonrası ehlileştirmek istenen kurumların başında gelen üniversitelerin temsilcileri Sayın Kenan Evren’in “herkese özerklik verilirse kargaşa çıkar” sözüne el pençe divan evet diyor. YÖK’ün mimarı sayın Prof. Dr. İhsan Doğramcı, ben ve benim arkadaşlarım dediği ayakta eleri önünde bağlı rektörlerin özerklik talebi yoktur diyor (20 Ekim 2005, Kanal 7 TV). Şimdi yeniden özerkliğin fazla olduğu kanısının siyasilerde hâkim olduğu görülmektedir.

Üniversitelerin özerk yapıda olmamaları (batı ölçütlerinde 10 üzerinden ülkemizdeki özerklik 1.5) üniversitelerde bilimsel dinamiklik yerini statik yapıya dönüştürmüştür. Öğrencisini kendisi belirlemeyen, kaynak yaratamayan, kadro yaratmayan, kendi içinde dinamik program, bölüm, araştırma merkezi açamayan bir üniversitenin özerkliğinden bahsetmek kolay değildir. YÖK yasası ile üniversitelerde başlayan maddi ve manevi baskı sonucu üniversitelerin önemli bir kısmında verimsizlik yaratmış ve bütün bunlar üniversitelerin bugünkü durumu yaratmıştır.

YÖK yasasının rektörlere verdiği hiyerarşik yapılanma ve tek yetkili konumu maalesef ülkemiz eğitim sitemini ileriye taşıyamadığı gibi kendi içinde bir çok sorun yaşanmıştır.

Özerklik sorunu; YÖK’ün üst yönetim olarak diğer organlara karşı özerkliğinden çok, her bir birimin özerk çalışabilmesi anlamına gelmeli ki, YÖK de bu güne kadar akademik özgürlükleri ve üniversitelerin özerkliğini savunmadı. Bu durum işin belki de en acı yanını oluşturuyor.

Bugün Van Yüzüncü Yıl Üniversitesinde da yaşanan sorunun temelden YÖK yasasından kaynaklanıyor. Rektör merkezli kadrolaşma üniversiteleri temelden verimsizleştirmiştir. Özellikle sonradan kurulan üniversitelerin siyasilerin ataması ile başlayan ve rektör merkezli kadrolaşma beraberinde verimsiz ve üniversite kültürü gelişmeyen ortam sürekli eleştiri konusu olmuştur. Rektörler verilen sınırsız yetkileri iyi niyetli yöneticileri dahi olumsuz yönde etkilemiştir. Üniversite yöneticileri alanları olmadığı halde holding bütçesine yakın bütçeleri yönetmek zorunda kalmaktadır. Üniversitelerin her türlü inşaat, alım satım ve ihale işlemleri rektörleri neredeyse belediyecilik yapmaya zorlamaktadır. Rektörler verilen yetki ve trilyonluk bütçeler ve bina yapımından tutun da kaldırım yapımına kadar ilgi ve alanı olmayan işlerle iştigal edilmesi beraberinde beklenilmeyen sorunları da yaşatmaktadır. İstanbul Üniversitesi rektörü Prof. Dr. Mesut Parlar kendisini bir holdingin başkanı olarak görerek bu yetkinin üniversite rektöründen alınmasını ve rektörlerin bilim ile ilgilenmeleri gerektiğini belirttiler.

Kaynak yetersizliği ve öğretim üyelerinin maaşlarının yetersizliği nedeniyle üniversiteler ek kaynak yaratma yollarına düşmüşlerdir. Üniversiteler döner sermaye para kazandırmak için ve bunun üzerinde kendilerine ek gelir elde etmeye çalışmaktadır. Araştırma görevlilerinin maaşı açlık sınırın çok altında olduğu, profesörün yoksulluk sınırında maaş aldığı bir ortamda çok da fazla bir şey beklememek gerekir.

Çözüm

Bugün üniversitelerin sorunu Türkiye’nin sorunudur. Her şeye rağmen, ülkemiz bütün bu zorlukların üstesinde gelecek güçte genç insan potansiyeline sahiptir. Bu potansiyelin üniversitelerde her yönü ile iyi yetiştirilerek hayata hazırlanmaları gerekir. Ancak bugün üniversitelerimiz her yönü ile (idari, maddi ve bilimsel özerklik yönünden) sıkıştırılmış durumdadırlar. Üniversitelerin temel çelişkilerini derinden sorgulayarak ülkemizde bilim yapmanın ve bilim kültürünün yerleşik duruma getirilmesi için öncelikle kendilerini masaya yatırmaları gerekir. Bunun birinci basamağı, üniversitenin kendi anlayış ve reformunu kendisinin biçimlendirecek duruma gelmesi olacaktır. Hükümetin veya başka bir gücün yükseköğretimi düzeltmeye kalması hiçbir sorunu çözemeyecek ve bugün yaşadığımız sorunun temelinde yüksek öğretim yasallarının hep dışarıdan zorlama ile yapılmasından kaynaklanıyor. Üniversitelerin hazırlayacakları yasanın kamuoyunda tartışmaya açılımsı ve zaman geçirilmeden siyaset üsttü bir anlayışla gerçekleşmesi gerekir.

Hepimiz YÖK'ün 23 yıllık faaliyetleri sonucu geldiği noktayı benimsemiyoruz. Ta başından bu yasanın ülkemizin bilimini ileri götürmeyeceği vurgulanmıştır. Son yıllarda Sayın Cumhurbaşkanının üniversiteler konusundaki doğru yaklaşımı, YÖK ve üniversitelerin doğru yönelimleriyle geliştirilmelidir. Bildiğim kadarı ile başta YÖK başkanı dahi neredeyse bütün rektör ve üniversite hocaları artık bu yasa ile üniversitelerin yönetilemeyeceğini biliyorlar. Ancak bir güven eksikliğinin olduğunu da gizlemiyorlar. Bu da siyasilerin sorunudur.

Ancak zaman da hızla ayağımızın altında kaymaktadır.