ÜNİVERSİTELERİN YENİ ÖĞRETİM DÖNEMİNDE EĞİTİM MODELLERİ SORGULANMALIDIR

Prof. Dr. İbrahim ORTAŞ, Çukurova Üniversitesi

 ÖZET

Ülkemiz bilgi çağını yakalayıp dünyada hak ettiği yeri almak istiyorsa, ki bunu başarmak zorunda,. bunun için eğitim modelini ilk öğretimden üniversite sonrasına kadar bir bütün olarak sorgulamalı ve çağdaş normlara göre yeniden şekilendirmek zorundadır. Milli Eğitim müfredatı yeniden şekillenmeli,  Üniversiteler özerk konuma kavuşmalı, Üniversitelerarası kurul aktifleşmeli ve YÖK’ün değiştirilerek bir koordinasyon merkezi fonksiyonuna çekilmesi gerekir.

Eğtim modellemesinde ezberci değil, problem çözmeye dayalı aktif öğrenme ile birfiil işi yerinde yaparak öğrenmeyi amaç edinmelidr.

SUMMARY

Today the main issue in developing countries is to have a high quality education allover the world. If Turkey wants to achieve to be a developed county, need to have a new education program from primary school to university level. In order to achieve this obstacle, teaching skill and education curriculum should be revised. Definitly universities must be autonom. Inter-universities committee should be reestablished and functional. Also Turkish High Education Consul (YÖK) should be an organization and coordination center.

Turkish education system should go on base of Problem Based learning or Active learning. Education system must avoid form rote learning.

Ülkemizin gelişmişlik düzeyi, mezunlarının kültürel yapısı, sorun çözme yetisi, kalitesi ve topluma hizmet sunma kapasitesi hepimizin bilgisi dâhilinde. Toplum olarak neresinden tutarsanız her yönü ile plansız programsız, ne aradığını bilmeyen bir yapıda. Bundan çıkmanın tek yolu, biricik Dünyamızın tecrübesi doğrultusunda yetişmiş insan gücünün harekete geçirilmesi ile sağlanabilir. Ülkemizde bugün 53’ü Devlet, 23’ü de vakıf üniversitesi olmak üzere 76 üniversite bulunmaktadır. Ne yazı ki üniversitelerimizde verilen eğitimin kalitesi de dünya standartlarında değerlendirildiğine pek de parlak bir durumda değiliz. The Accreditation Board of Engineering and Technology Inc. (ABET) standartları doğrultusunda eğitim veren sınırlı sayıdaki üniversitelerin verdiği diplomaların uluslararası geçerliliği dışında diğerlerinin durumu ortada. Ülkenin ihtiyaca yönelik planlı bir istihdam politikası olmadığı için bazı alanlarda çok sayıda diplomalı işsizler oluşurken, bazı alanlarda yetişen elemanlar ihtiyaç duyulmamaktadır. Ülkenin çok genç nüfusunun %1’lik dilimi ki kalbur üstü beyinlerdir, ağırlıklı olarak beyin göçüne uğramaktadır. Bu beyinler ağırlıklı olarak söz konusu akredite olan ve yabancı dil ile eğitim veren üniversitelerden mezun olmakta ve ülkenin kendilerine sunduğu (sunamadığı) imkânları göz önüne alarak geleceğini dışarıda aramakta bu da ülkenin kıt kaynakları ile yetiştirdiği evlatlarından yararlanamaması anlamına gelmektedir.

ÜNİVERSİTELİLİK ORTAMI YOK

Geriye her yıl yüz binleri bulan mezunlarının büyük çoğunluğunun aldıkları ezberci eğitimin de bir yansıması olarak sağlıklı düşünme ve üretme yeteneklerini sergileyemedikleri görülmektedir. Çukurova Üniversitesi Öğretim Üyeleri üniversite öğrencileri ile yaptıkları araştırmada, gençlerin üniversitede olaylara bakış, sorun çözme yönünde eğilimlerinin değişmediği yönündedir. Bunun anlamı üniversitelerimiz öğrencilere çağdaş birer üniversitelilik ortamı sunamamaktadır. Öğrenciler üniversite ortamını algılamamakta, istihdam edilememe, geleceğe güvenle bakamama, üniversitelilik bilincinin verilememesi, hayata bakış açılarını ve ufuklarını geliştirmediği için, öğrenciler derslere sınavları başarmak için özledikleri bir an önce mezun olmayı hayal ederek üniversite öğretimlerini tamamlamak istemektedirler.

ÜNİVERSİTE ORTAMI NEDİR?

Üniversite kelimesinin kökeni Latince'de "bağımsız tüzel kişiliğe sahip ve müşterek çıkarları olan kişiler topluluğu" anlamına gelen "üniversitat" kelimesine dayanmaktadır. Topluluğun müşterek çıkarları "bilgi"yi aramak­-araştırmak; bulmak ve yaymak olarak özetlenebilir. Bugün bütün dünyada yüksek öğrenimin eğitim ve öğretimdeki temel amacı, salt bir öğretim kurumu değil, aynı zamanda hedefi, işlevi ve yükümlülüğü; bir ülkenin nitelikli yetişmiş insan gücünü sağlamak, insan gücünü yetiştiren bilim insanı veya öğretim üyesi yetiştirmek, evrensel ölçekte araştırma faaliyetleri ile bilgi üretmek, üretilen bilgiyi teknolojiye dönüştürmek ve topluma aktarabilmektir.

Üniversite eğitimi veya yüksek öğretimin amacı kişiye bir mesleğin gerekli bilgilerini sağlamaktan önce ve onun ötesinde; bir bütün olarak kişiyi hayata hazırlamak ve geliştirmek için bulunduğu coğrafyadaki toplumu, dünyayı ve evreni tanıması-öğrenmesi olanağını sağlayan bir ortamdır.

ÜNİVERSİTELER NE YETİŞTİRİR?

Üniversitelerimiz idealist, özverili daha iyi öğrenci yetiştirmeyi, kendi içinde daha çok üretime ve araştırmaya yönelik yarışmacı, insanlığa yararlı olmayı hedefleyen sosyal kuşaklar yetiştirmek zorundadır. Üniversiteler yetiştirecekleri nesillerin ulusuna ve doğalarına karşı sorumluluk bilinci içerisinde olmalarını sağlamaları gerekir. Üniversite eğitimi biraz “kâmil insan” yetiştirmeyi hedefleyecek şekil de, bilim yanında bilgelik de öğretmeli. Bilgelik tasarlamak değil, gerçek bilgelik. Gerçek bilge insan yetiştirme doğa merkezli, sezgili, bilgili ve durumu iyi analiz eden, insanı anlayan, hoşgörülü ve her şeyden bir güzellik arayan durumdan vazife çıkaran bir eğitim modelini hedeflemeli. Üniversiteler gibi kurumlar her yönü ile toplumun eğitimine de katkıda bulunmak zorundadır. Eskilerin deyişi ile “kâmil insan” kavramı erdemli insanların yeri olarak görmek lazımdır, aksi takdirde birer meslek elemanı yetiştiren birim olmalarının ötesine geçemezler.

Ayrıca öğrencinin olay ve olguları analiz edebilmesi, yaşamsal amacına uygun olarak kendisini kültürel olarak geliştirmesi, olaylara bakış açısını akıl süzgecinden geçirerek olgunlaşmasını sağlamalıdır. Yüksek öğretim için üniversite kapısına ayak basan kişi iyi ve başarılı bir mezun olmadan önce ve mesleğin (zanaatının) inceliklerini öğrenmenin ötesinde, "iyi insan-iyi yurttaş, akılı insan"; uygar ve kültürlü, bir birey; bilgi küpü olmaktan çok, bilginin nerde olduğunu ve nasıl aramasını bilen, çok boyutlu düşünebilen ve düşündüklerini açık, net, düzgün bir dille, inandırıcı bir biçimde yazan ve anlatabilen bir kişi olmalıdır. Ayrıca mezun olan kişi, iletişim çağının gereği olan olay ve olgular süreci içinde sosyal yaşamın (toplumun) oluşumunu ve işleyişini kavrayabilecek kadar temel kavramlardan haberli olmalıdır. Eskilerin ifadesi ile dünyadan haberdar olması için öğrencinin üniversite dersliklerinde öğrendiği teorik bilginin ötesinde üniversite ortamını teneffüs ederek çeşitli sosyal faaliyetlerde (konferans, seminer, panel, kurs, sergi, konser, tiyatro, sinema v.b.) girmesi gerekir ki bu faaliyetlerin kişinin ileriki yaşamında dünya görüşünün şekillenmesinde yaşamdan haz almasına kadar pek çok konuda yararlı olmaktadır. Sınıf dışı bu faaliyetler insanı insan yapan nüvelerdir. Aslında gelişen dünya ülkeleri bugünlerde Sokrates ve Erasmus programları ile gençlerini dünyadan haberdar etmek için farklılıkları tanımasını sağlamaya çalışmaktadırlar.

YARATICI GENÇLİK OLUŞTURMAK ZORUNDAYIZ.

Yaratıcılık, cesaret, özgür davranış sergilemek günümüz eğitim sistemi içerisinde genelde istenilmeyen dışlanan süreçlerdir. Ancak kişinin bunları yaşaması ve karşısına çıkan güçlükleri aşacak şekilde yetiştirilmesi gerekir. Bu da uzun soluklu ve meşakkatli bir yolculuktur. Fırtına çıktığında gemiler terk edilseydi bugün Amerika kıtası keşfedilemezdi diyen ünlü düşünürün sözü gibi buluş yapanlar beklenilmedik sorunla baş etmeyi becermişlerdir. Bu kişiler genelde aydın davranışı sergilemişlerdir.

Aydın davranışı sergilemeleri kendi yaratma güçlerinin sonuçlarıyla değil, aynı zamanda yakın çevresi ile de mücadele etmek zorunda kalmışlardır. Çoğu zaman toplum tarafından bile dışlanmış, kabul edilmemiş, reddedilmişlerdir. Fakat hiç bu olumsuzluklardan etkilenmemişler, direnç göstermişler ve nihayet zorlukların üstesinden gelmesini becermişlerdir. Eğer ülkemiz yarınların yaratıcı insanlarına sahip olmak istiyorsa şimdiden başta eğitim kurumları olmak üzere özgür bireyler yetiştirmeyi hedeflemelidir. Zaman zaman özgür bireyler sistemin istemediği davranışlarda bulunabilirler, ancak bunların uzun vadede getirisi olduğunu kabul ederek hoşgörü ile yaklaşmak gerekir. Ancak özgür ve cesur bireyler yetiştirmiş bir toplum olarak dünyaya yelken açabiliriz. Hedeflerini belirlemiş, planlı hareket edebilen, isteklendirici ve sorun çözebilen insan yetiştirdiğimiz zaman gerçek kimliğimizi bulabiliriz.

EĞİTİM KİŞİNİN BİLİNCİNİ ARTIRMAKTADIR

Eğitim bu anlamda kişinin kendi bilincine varması ve bunun yarattığı özgürleşme sürecidir. Eğitim kişiyi kendini belirleme ve birey olma bilincini geliştirir. Bu da kişinin başta diğer insanlar olmak üzere doğaya ve çevreye karşı sorumluluk geliştirmesini sağlar.

Üniversite ortamı denilen alan çok yönlü ve kişiyi zenginleştirici olmalı. Çağımızın çok kültürlülüğü içinde insanların kısacık yaşamlarında farklı kültürlerle karşılamaları, onları tanımaları insanı zenginleştirecektir. Ülkemiz üniversitelerinin birçoğunda öğrenciler bulunduğu ilin ötesine geçememiş, ciddi seminer ve tartışma ortamında bulunmamış, başka bir yabancı ile karşılaşmadığı için kendisini mukayese bile edememiştir. Modern batıdaki üniversitelerde uluslararası mozaikte öğrenci ve öğretim üyesi bulunmaktadır. Bizde yabancıya ajan gözü ile bakıldığı için yabancı öğrenci ve öğretim üyesi tehlikeli diye üniversiteye pek kabul edilmez.

Üniversite eğitimi sorun çözebilen insan yetiştirmeyi hedeflemelidir. Mezun olan öğrencilerimizin büyük çoğunluğu karşılaştıkları sorunu çözmeyi bilmedikleri sık sık gündeme gelmektedir. Ayrıca eğitim sistemi analitik düşünmeyi sunmadığı ve sorun yanlış algılandığı için çözümü de başka yerde aranmaktadır.

Ülke olarak sorunların doğru algılanması ve nasıl çözülebileceği konusunda zihinlerin zinde olması gerekir. Sorgulayıcı ve sorun çözücü interaktif yaklaşımlar sağlanması gerekir. Bu da interdispliner yaklaşımla sağlanabilir. Bu yaklaşım kişinin kendisini tanımasını ve çevresinde olup bitenlerin farkına varmasını ve eğiliminde değişimlerin yaratılmasını sağlar.

Ülkemiz üniversitelerinin yeni açıldığı bu günlerde 29 Eylül 2004 tarihli birçok gazetede küçük haber olarak “Üniversiteli genç, (kız yüzünden veya siyasi) okul arkadaşının başına taşla vurarak öldürdü!” yer aldı. Bu öldürme ister kız yüzünden olsun isterse siyasi olsun ölen ve öldüren 20 yaş üzerinde üniversitenin son sınıfında ve bu ülkenin yarınki büyükleri olacak gençler Avrupa Topluluğuna yani “Muasır Medeniyetler” seviyesini yakalamış ülkeler ailesine katılmayı düşündüğümüz bir dönemde üniversite son sınıfa kadar gelmiş bir kişinin bir başkasının yaşama hakkını elinden alması karşısında üniversiteler olarak eğitim sistemimizi sorgulamamız gerekir kanısındayım. Avrupalılar da bugüne kadar ülkemizin her alanda değişime ihtiyacı olduğunu söylediler, ancak eğitimde değişim istememeleri ilginç değil mi?

Bugün Dünyada Türkiye kadar genç nüfusa sahip potansiyeli yüksek bir ülke bulunmamaktadır. Bu potansiyelin iyi kullanılması ve geleceğe değer yaratacak şekilde yetkin insanlar yetiştirilmesi ülkemizin hayat kalitesinin yükselmesine olanak sağlayacaktır. Yetkin birey ne aradığını bilen, çevresi ile barışık, bütünsel düşünen, mutlu insandır. Mutlu insan çevresine de mutluluk tattırmasını bilen insandır. O zaman biz Avrupa Birliği kapısına dayanmak zorunda olmayıp tam tersi Avrupa Birliği bizim kapıya dayanacaktır.

EĞİTİM SİSTEMİMİZ EZBERCİ

Ülkemizin eğitiminin metot tanımına göre, eğitimi öğrenciye bilgi vermek veya bilgiyi aktarmak olarak anlıyor. Öğretici ise bilgi aktarıcı olarak kabul edilmektedir ki bu ezbere eğitimdir. Öğretme merkezli eğitimde bilgi doğrudan kişiye aktarıldığı için öğrenilmiyor, beyinde kalan bilgide kısa sürede yeni bilgi karşısında de-mode olmaktadır. Ezberci eğitim, bilgiyi günlük öğretir veya ezberletir, fakat onun ne işe yaradığını ve nasıl kullanılması gerektiğini öğretmez. Modern eğitim anlayışında bu metot artık çoktan rafa kalktı ve onun yerine bugünkü bilgi toplumunun ve iletişim çağının gereği olan bilginin her yerde ulaşılabilir olduğu bir dönemde, öğretmenin bildiklerini öğrencilere aktarması yerine öğrencinin öğrenmeye yönlendirilmesi, sorun çözmeyi kendi kendine öğrenmesi hedeflenmelidir. Burada temel espri öğrenmesi gereken öğrencinin kendisidir. Öğretmen yalnızca yardımcı rehber, koordinatörüdür ve güdümleyici, ancak yine öğrenmeyi öğrencinin kendisi becermelidir. Buradaki amaç artık öğrencinin bilgi depolamayı değil, düşünmeyi öğrenmesidir. Düşünmeyi öğrenen kişi de, o düşünceyi nasıl ve nerede kullanacağını yöntem olarak benimser. Böyle bir eğitim eleştirel ve yaratıcı bir düşünce eğitimidir. Bu tür eğitim aktif öğrenme olarak tarif edilmektedir.  Aktif öğrenme aynı zamanda kolektif çalışmayı içerdiği için kişinin toplumsal düşünmesini de sağlamaktadır. 

DERSLER AKTİF ÖĞRENME İLE İŞLENMELİDİR

Günümüz teknolojisinde aktif eğitim ve problem çözmeye dayalı eğitim yöntemleri veya bütünleşmiş eğitim sistemi klasik eğitime göre daha nitelikli insan gücü yetiştireceği beklenilmektedir. Probleme dayalı öğrenme sisteminde DÜŞÜNME, SORGULAMA, ARAŞTIRMA VE ÜRETİME geçiş bir bütünlük içinde işlenmektedir. Ayrıca aktif öğrenmede küçük gruplar halinde sorgulayarak öğrendiği için kişi yaşam boyu sorgulayıcı niteliğe sahip, yeni gelişen teknolojiye daha çabuk adapte olmaktadır. Ülkemizde bir iki üniversitede uygulanan bu modelin tüm üniversitelerde pilot olarak başlanması ve sonuçlarının kamuoyu ile paylaşılması gerekir. Belki bu model İlköğretime kadar yansıtılmalıdır. Çünkü sorunun temeli aşağıdan yani İlköğretimden gelmektedir.

Klasik eğitimde eğitmene dayalı öğrenmede gündelik hayattan kopuk, pratik hayatın sorunlarının ötesinde ezbere dayalı karmaşık ve anlaşılmaz bilgi yerine, düşünsel bir uğraşı içinde pratik, insanların sorunlarının çözümüne yardımcı bir uğraş olarak kişiyi işin içine çekmek daha öğretici olacaktır. Bu bağlamda toplumsal sorunların çözümüne, doğa bilimlerinin de başa­rısını dikkate almalı ve bunların üzerine kurulmalıdır.

Bütün dünyada yüksek öğretim de temel hedef "daha kaliteli" bir eğitim vererek yarının iyi beyinlerini yetiştirmektir. Kaliteli eğitim bir yerde kurumun doğrudan öğretim üyelerinin kalitesi öğrenci kalitesine yansımaktadır.

EZBERCİ EĞİTİM İTAATKÂR İNSAN YETİŞTİRMEKTEDİR

Ezbere dayalı eğitimde sınav da ezbere ve bire-bir kalıp bilgiye dayandığı için öğrenci öğretmen karşısında el mahkûm, bunun yansıması ise öğrenci uslu ve itaatkâr, emirde kusur eylemeyen bir yapıdadır.

Bu bakımdan öğreticinin çok yönlü ve fonksiyonel olması gerekir. Öğreticinin öğretim yöntemi, psikoloji, bilişim teknolojisi bilgisi ve birikimli olması gerekir. Bu bakımdan öğreticilik bir eğitim kurumundan mezun olmak değil kendi başına bir meslek olarak kabul edilmesi gerekir.

Aslında öğreticilik mesleğinin birçok alanda uygulanması gerekir. Sadece sizin okulda öğretici olmanız gerekmiyor, değişik kurumların eğitim programlarında da bu yeteneğin sergilenmesi gerekir. Bunun için artık çok yönlü ve birkaç alanda kendisini geliştirmesi gerekir. Sadece bir alanda kendisini geliştirip, o alanda kendini topluma kabul ettirip benimsetmemeli, çok yönlü ve çok alanlı yaşamayı hedeflemelidir. Bu kişinin olaylara bütünsel bakmasını ve ruh sağlığının da gelişmesine katkıda bulunacaktır. Böylece donamlı olan ve olaylara farklı açıdan bakan donanımlı kişi yaşamdan haz almasını bilecektir. Bu bakımdan yan alan veya çift alan programlarının uygulanması anlamlı olmaktadır.

YAN DAL EĞİTİMİ SAĞLANMALIDIR

Gelecekte ülkede yetişkin ve çok yönlü düşünen ve üreten bireyler yetiştirmek için mutlaka çok boyutlu olarak eğitilmeleri gerekir. Bunun için üniversite öğretimi süresince birden çok programı aynı anda tamamlamaları gerekebilir. Birden çok alan kişilerin analiz ve sentez yeteneğinin gelişmesine katkıda bulunacaktır. Aslında insan beynin çalışma prensiplerine de uygun düşmektedir. Bu da her alanda öğrencinin yoğun eğitimler görme dönemini beraberinde getirecektir. Örneğin Matematikçi aynı zamanda felsefe eğitimini de sürdürecek. Veya Tıp Doktoru aynı zamanda psikoloji görecek, belki buna güzel sanatlar katılabilir.

ÜNİVERSİTE EĞİTİMİ NEYİ ÖĞRETMEYİ HEDEFLEMELİ

Öğretmen merkezli eğimden öğrenici merkezli öğrenmeyi hedeflemeli,

Sorgulayıcı ve araştırıcı modeli amaçlayan,

Dinleyen ve verileni alan tüketici öğrenme sisteminden düşünmeye yaratmaya ve keşfedici öğreten sisteme geçmeyi,

Bireysel öğrenme yerine işbirliğine dayalı toplumcu ve kolektif olarak birlikte öğrenmeyi hedefleyen,

Teorik dersler yanında uygulamalı, pratik öğrenmeyi benimseyen,

Belirli bir alanda bilgi birikimi oluşturmak yerine problem çözmeye yönelmeye,

Güncel öğrenmeyi günün koşullarına göre düzenlemeyi, seçimlik ders sayısının arttırılması, ders notlarının günün koşullarına göre yenilenmesi, yeni dersler konulması vb.

Kurumlar arası akademisyen öğretim üyesi transferi ile bilgi dolaşımından yararlanmayı,

Güçlü bir öğrenmeye isteklendirmesi için, kavramsal amaçlara vurgu yapmak yerine bireysel bilgi ve beceri kullanımını artıran amaçlara vurgu yapmayı ön plana çıkarmaktır.

YÖNETİCİLERİN ÇİZECEĞİ YOL HARİTASI ÇOK ÖNEMLİ

Vehbi Koç, ''Bu memleket ancak iyi yetişmiş, iyi eğitilmiş insan gücüyle kalkınabilir'' diyordu. Bir memleketin kalkınması yetişmiş insan gücüne bağlıdır. Bu da üniversitelerin öğrencilerine vereceği mesaja bağlıdır. Üniversite yöneticilerinin üniversite modellerini yani yol haritaları ile öğrencilerine, çalışanlarına ve öğretim üyelerine hedef ve umutlar sunması gerekmektedir. Artık üniversite yöneticileri ''Şaşaalı bina yaptık, şu kadar m3 beton döktük vs” gibi belediye başkanlarının sarf edeceği sözleri üniversitelerde sarf etmemeleri gereken sözlerdir. İşin zoru ne kadar kaliteli öğrenci yetiştirdik, bunlardan kaçı işe girebildi, kaçı kendi yeteneğini sergiledi, ne kadar her yönü ile üniversiteyi üniversite yapacak yetenek ve bilimsel kapasitede bilim adam yetiştirdik, ne kadar buluş, patent, araştırma yaptık olmalıdır. Yaptıkları araştırmaların kaçı başka araştırıcılar tarafından dikkate alınmakta ve üretime dönüştürülmek istenmektedir. Maalesef biz şimdilik bu konuların çok uzağındayız.

Yapılması gerekenler;

1.  Eğitim ve Öğretim bir bütünlük içerisinde her türlü kaygıdan ve art düşünceden uzak olarak masaya yatırılmalı

2.  YÖK yasası çağdaş bir yüksek öğretim yasasına dönüştürülecek şekilde geleceğin eğitim modeline göre yeniden ele alınmalı

3.  Ezberci eğitim sistemi yerine düşünen, sorgulayan, araştıran ve üreten bir yapıda probleme dayalı aktif eğitim sistemine geçilmesi

4.  Ülkenin ihtiyaç duyduğu iş alanlarına yönelik yüksek öğretim programları yapılmalıdır 

5.  Öğretim üyesi yetiştirme programı yeniden ciddi olarak ele alınmalı ve öğretim üyeliği bir iş kapısı değil bir yaşam biçimi olacak standartlara kavuşturulmalıdır.

Yeni bir öğretim yılına gerçek üniversite yaratma umudu ile

Kolaylıklar ve zihin açıklığı dilerim.