NÜFUS ARTIŞI, GIDA TALEBİ, HASTALIKLAR ÜÇGENİNDE KORONA VİRÜS PANDEMİSİ

Prof. Dr. İbrahim ORTAŞ, iortas@cu.edu.tr, https://www.facebook.com/iortas,

Tweeter İbrahim ORTAŞ ‏@iortas

Giriş

İnsanlığın gelişimi

Nüfus Artışı

Ürettiği Kültürler

Artan Gıda Talebi

Sağlık Sorunları ve Pandemiler

Hastalıklara yenik Düşmesi

Özet

İnsanın insan olma süreci olarak kabul edildiği bundan yaklaşık 30 küsur bin yıl öncesinden günümüze ilk defa bu kadar kalabalıklaşarak 7.8 milyarı aşmıştır. Dünya nüfusunun artışının oluşturduğu gıda talebi ve barınma, yerleşim talebi doğa üzerinden ciddi bir baskı oluşturmaktadır. İnsanlığını geçirdiği avcı-toplayıcı yapıdan tarım toplumu, sanayi devrimine ve günümüz iletişim teknolojileri çağına kadarki geçirdiği süreçte geliştirdiği ekipman ve teknikler ile üretim kapasitesini arttırdı, ilaçlar gelirdi, yaşamı belirli bölgelerde kolaylaştıra bildi. Ancak bu arada nüfus artışına karşın, gıda üretim ortamı toprak varlığı büyümediği gibi, insanın amaç dışı toprak kullanımı dolayısıyla tarım alanları azaldı, bitkisel üretimde aritmetik ortanda öteye geçemdi. Biyoteknoloji ve naoteknolojide gıda üretiminin aratılmasında beklenilen artışı sağlayamadı. Üretimin aratılması için kullanılan kimyasal girdilere bağlı endüstriyel üretim ilişkisi gıda kalitesini sorgulanabilir durma getirdiği gibi kanser gibi vakarlında artığını sıkça dillendirir oldu. Dünya nüfusunun yarsından fazlasının yaşadığı Asya’da özellikle Çin ve Hindistan’da milyonlarda insanın dünde 2 dolar ile günlük yaşamlarını gidermektedirler. Çin’de gıda ihtiyacını sağlamak için insan bünyesinin yeterince adapte olmadığı değişik hayvansal gıdalarını tüketmeleri sonrası insana bulaşan korna virüs salgını bugüne kadar geçilmiş en ciddi pedamiye yol açmışa benziyor. Salgından en çok etkilenen yerlerin başında gelişmiş kapitalist ülkelerin nüfusun yoğun en yüksek olduğu kentler ve sağlık imkânı en az olan insanlarını etkilendiği görülmektedir.

İletişim çağının sağladığı ulaşım imkânları ile virüs hızla dünyaya yayılması sonrası bir anda dünya içeriye kapandı ve şu ana kadar 2 milyonda fazla insan hastalığa yakalandı ve 150 bin kişide hayatını kaybetti. Helen virüse karşı aşı ve ilaç geliştirilmediği için virüs ile mücadelede şimdilik en etkili mücadele yöntemi insandan insana bulaşmanın olmaması için kişinin kendini izole etmesi ve beslenme üzerinden bağışıklık sistemini güçlendirilmesidir. Bu süreçte birçok iş kolu durdurulurken, bir tek insanını zorunlu ihtiyacı olan gıda talebi yeniden doğanın ve gıda güvenliliğinin önemini ortaya koymuş oldu.

İnsanlığın Tarihi Yolculuğunda Yaşanan Gelişmeler

İnsanlığın veya insanın bilinen tarihi en geriden Göbekli tepe’ye yani MÖ 10-12 bin yıl kadar bilinmektedir. İlk uygarlık işaretlerinin belirdiği birlikte yaşamaya başladığı uygarlıkların ilk oluştuğu birlikte yaşama ve birikimli kültürü ürettiği ortam olarak üzerinde yaşadığımız toprakları Mezopotamya’yı göstermektedir. İlk uygarlık ve ticaretin yaklaşık 10 küsur bin yıl önce Mezopotamya ile İndus ırmağı arasında başladığı belirtiliyor. Bu bölgelerde önce buğday arpa gibi bitkilerini doğanın işleyi dışında kendi elleriyle ekerek ve biçerek tarım yapmaya başladılar. Sonra diğer bitkileri ısla ettiler, havanları evcilleştirerek avcı toplayıcılıktan tarım ve yerleişk hayta geçtiler. Yerleşik hayatın ilk en verimli döneminde insanların Mezopotamya (Dicle, Fırat), Nil, kıyısında sonra Sarı ırmak ve İndus nehirlerinin bulunduğu bölgelerde eş zamanlı dönemlerde yazıyı icat edip kullanmayı başlaması ile yeni bir dönem açılmış bulunmaktadırlar. Madeni erittiler metal alet yaptılar. İlk aletin yaklaşık MÖ 8500–7500 tarihleri arasında Çayönü civarlarında yapıldığı arkeolojik kazılardan anlaşılmaktadır. Yontma Taş devri, Cilalı taş devri, Tunç Devri ve günümüze kadar gelişen süreç. İnsan önce basit binalar, sonra karmaşık ve gelişmiş binalar yaptı. Basit aletlerden karmaşık aletler yaptılar. İlkin taş ve topraktan aletler yaptılar. Yeni Papuna Gine, Afrika’daki bazı kabileler ve Brezilya’daki Amazon yerlileri halen hasırdan yapılmış ve etrafı çamurla sıvanmış evlerde oturmakta, toprak işleme ağaçla toprak açılmakta ve beslendikleri bitkilerin tohumları toprağa gömülmekte, toprak kaplarda yemek pişirilmekte ve su taşınmaktadır.

Bilgi çağına giren dünyanın bazı bölgelerinde halen tarım toplumunu yaşayan insanların bulunurken, bazı toplumlar sanayi devrimi ile cansız nesneleri harekete geçirmeyi sonra elektriği, elektroniği ve bugün bilgisayar, internet teknolojisinin bütünlüğünden oluşan iletişim teknolojiler çağında da saate 10 binlerce kilometre hızla uzayın derinliklerine kadar yolculuk yapabilmektedirler. Bugün ki bilgi toplumunun bu süreçlerden geçerken edindiği güç ile bir taraftan doğanın ve toplumların yasalarını öğrenerek doğadan daha iyi yaralanmaya çalıştılar.

İnsanın bu süreçte geçirdiği tarihi yolculukta;

Avcılık ve toplayıcılıktan lüks Restoranlara,

Organik gıdalardan transgenik olarak üretilmiş gıdalara

Ok fırlatmaktan kıtalar arası balistik füzelere,

Mağara yaşamından 104 katlı gökdelenlere,

Mahrem yerlerini bitki yaprağı ile kapatan yaşamdan günde birkaç defa değişen süit takım elbiselere,

Bağırarak sesini duyurduğu ortamdan, anında dünyanın öbür ucu ile görüntülü ve seli iletişim kurmakta

Saldan modern uçak gemilerine, 1000 km hızla giden uçağa ve uzay gemilerine,

Öküz ile çekilen kanılardan, At sırtından yolculuktan, saate 650 km giden süper iletken trenlere,

İnsanlığın Tarihi Yolculuğu Beraberinde Ciddi Çevre Sorunları da yarattı

İnsanın tarihi yolculuğunda yaşanan bütün zorluklara karşın barınma ve gıda talebi büyük savaşlara, göçlere ve arayışlara yol açmıştır.

Başta bölgemizde yaşanan hızlı nüfus artışı yaşanmış,

Sanayileşmenin berberinde getirdiği veya öngöremediği çevresel atıklar (katı, sıvı gaz),

Su kaynaklarının azalması ile başlayan kuraklık, tuzlularsam ve ahlakileşme,

Erozyon ve çölleşme

İnsan etkisi ile yer yüzeyinin şiddetli ve kontrolsüz olarak yönetilmesinin yarattığı biyoçeşitlilik kaybı,

Tarımda verim artışı için kullanılan endüstriyel kimyasallar ve yüksek girdili üretim teknikleri toprağın üretim potansiyelini zayıflatması, taban sularının kullanılan kimyasallarca kirletilmesine neden oldu.

Bunların sonucunda oluşan fakirleşme, açlık ve kitlesel göçler

İnsan kaynaklı çevresel etiklere bağı iklim değişimleri ve yaşanan doğal felaketler,

GIDA GÜVENCESİNİ TEHDİT EDEN TEMEL FAKTÖRLER

Hızla artan dünya nüfusu

Kullanılabilir tarım alanlarının amaç dışı kullanılması

Temiz su kaynaklarının hızla azalması

Ekolojik denge bozunumu berberinde zincirleme çevresel sorunların yaşanmasına neden olmaktadır.

Hızla azalan verim düşüşü ve ürün kalitesi berberinde insanların sağlık sorunlarına neden olmaktadır.

Dünya ve Türkiye Nüfusu

Türkiye nüfusu 10.04. 2020 tarihi itibarı ile 84.339.067 ile dünya nüfusunun % 1.07’sini oluşturmakladır. Dünyanın bugün ki nüfusu 7.789.246.745 kişi. Dünya genelinde Korona virüs (Covid-19) vaka sayısı 3 milyon geçti. Korona virüsten hayatını kaybedenlerin sayısı ise 210 binden fazla oldu.

Bilim tarihi ekseninde son 500 yılda insanın başlattığı bilimsel gelişmelere özelliklede 19-20 yüzyıllarda yükselişe geçen bilimsel ve teknik gelişimlere başta sağlık, tarım, enerji alanındaki gelişmelere insan ömrünün uzamasına ve nüfusunun armasına yol açmıştır.

Geçmişte 500 yılda bir ikiye katlanan insan nüfusu günümüzde her 42 yılda bir ikiye katlanır durma gelmiş bulunuyor. İnsan nüfusunun 18 yy’den itibaren artmaya başlayınca doğal olarak artan dünya nüfusunun gıda talebi ve barınma talebi toprak üzerinde ciddi bir baskı oluşturmaktadır. İnsanın besin gereksinimi günden güne ciddi bir sorun olarak bilim dünyasının önünde halen duruyor. Ancak son birkaç yüz yılda bilim dünyası geliştirdiği bilim ve teknik buluşlar sonucu insanın başta gıda güvenliği talebi ve sağlığı konusunda çok önemli gelişmeler sağlamış ve bunların sonucunda insan ömrü bütün dünyada tablo da görüldüğü gibi artış göstermiştir.

Aşağıda çizelgede anlaşılabileceği gibi nüfus artışı 1900 yıllardan itibaren her yüz yılda ve 50 yılda iki ye katlanarak buğum 7.8 milyara kadar çıkabilmişidir. Dünya nüfusundaki bu hızlı artış berberinden beklenmedik sorunları da doğurmuştur. Birleşik kaplar prensibi insan lehine ve doğalın aleyhine işlemeye başlamıştır.

Çizelge 1. Dünya Nüfusunun Artış Hızı (Anonim, 2020)

Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) Adrese Dayalı Nüfus Kayıt İstatistiklerini açıkladı. Buna gör Türkiye’nin 2019 yılındaki nüfusu 83 milyon 154 bin 997 olarak kayıtlara geçti. 2007-2019 yılları arasındaki değişimin grafiğine bakıldığında nüfus artış hızı halen binde 13.9 oranında yüksek olarak kabul edilmektedir. Nüfus yoğunlaşması İstanbul’da ağırlıklı olduğu TUİK tarafından raporlandı. 2008’de ülke nüfusunun yüzde 17,8’si İstanbul’da yaşarken 2018’e gelindiğinde bu oran yüzde 18,4’e 2019’da ise yüzde 18,7’ye yükselmiş olup İstanbul nüfusu Türkiye nüfusunun önüne geçmiştir. Türkiye'de kilometrekareye 108 kişi düşerken İstanbul'da 2 bin 987 kişi düştü. Yaşana korona virüs vakalarının nerdeyse yarısının İstanbul’da olduğu rapor edilmiştir. Artan dünya nüfusuna bağlı olarak yetersiz ve dengesiz beslenme sonucu özellikle de kapalı ve bölgesel beslenme kültürünün hâkim olduğu bölgelerde, başta kadınlar ve çocuklar olmak üzere büyük beslenme ve buna bağlı olarak gelişen sağlık sorunu yaşamaktadırlar.

Hızla Büyüyen Kentlerin Bir O Kadar Da Çevre Sorunu Bulunmaktadır. Beraberinde Barınma Ve Besin Talebini de zorlamaktadır

Artan insan nüfusu ve bunun beraberinde getirdiği sosyal sorunlar beraberinde insanın yeni yönetme modellerini geliştirmesine yol açmıştır. Bugün içinde yaşadığımız çağda da yaşayan semavi dinler, krallıklar, sultanlıklar, feodalite ve imparatorluklar, halk yönetimleri, Tarım Devrimine dayanan ve geçmişten geleceğe insanın yaşam mücadelesini sistematik bir şekilde inceleyen tarih bilimi bir anlamda tarım bilim tarihidir. Artan Nüfus artışı, adaletli olmayan üretiminpaylaşımı, dengesiz gelime ve beraberinde oluşan sosyal yansımalar birçok konuda dünyada sosyoekonomik sorunlara ve anlaşmam azlıklara neden olmaktadır. 

Salgından En Çok Etkilene Ülkeler

Korona virüs salgının genelde Dünyanın en kalabalık kentlerinde yaşandığı konusunda açıklamalar yapılmaktadır. Genelde en çok gelişmiş batı ülkeleri ABD, İngiltere, İtalya, İspanya, Fransa, Almanya, Belçika, Rusya ve diğer ülkeler.

Genelde hastalık sosyal iletişimin ve değinimin yüksek ve yoğun olduğu ülkelerde yaşanmaktadır. Gelişmiş ülkelerin büyük netlerinin sosyal ve ekonomik eşitsizliğin yaşandığı ortamlarda yaygın ölçülmektedir. Her ne kadar virüs herkesi etkiliyor olmuş olsa da genelde sağlık imkânlarından yoksun veya sağlık güvencesi olmayan, beslenme ve diğer yaşam ortamları yetersi olan insanların daha çok etkilendiği ABD ‘de ölen insanların verilerinden anlaşılıyor.  Şekilde görüleceği genelde Çin ve İran dışındaki ülkelerin tamamı batının gelişmiş ülkelerinde görülmektedir. Ancak tıpkı insanlarda olduğu gibi yoğun stres altında kaldıklarında bağışıklık sistemleri zayıflıyor ve virüsler hastalık oluşturabiliyor. Hastalık belirtilerinin ortaya çıkması da virüslerin saçılmasını kolaylaştırıyor.

ABD’de ölenlerin çoğunluğunu Afrikano Amerikalılar varoşlardaki evsizler olduğu belirtiliyor. İsveç’te göçmenlerin yaşadığı mahallelerde daha yüksek virüse yakalanalar olduğu belirtilmiştir.

Avrupa ve ABD gibi gelişmiş ve teknolojide ileri ülkelerin salgınla mücadelede daha başarısız olması ve daha çok insanın ölümüne neden olmasının altında daha çok bu ülkelerin neo-liberal politikaları izlemleri sonucu sağlığın bir halk sağlığı sorunu olarak değil de, parası olanın satın aldığı bir meta olarak görülmesi gösterilmektedir. Avrupa’nın geçmişte aydınlanmacı ve felsefi temel sosyal devlet modellerinin son yılarda sosyal devlet politikalarından koparak her şeye parasal karşılık üzerinden değerlendirilmesi sonucu insanlarına başlangıçta sağlık imkânı sunmadıkları için salgın kontrolden çıktı ve çok sayıda başta yaşlı insanlarını kaybettiler. 

Türkiye’de en yüksek vakanın İstanbul gibi büyük kentlerde yaşandığı belirtiliyor. Yoksul, çok kalabalık ailelerin yetersiz barınma ortamında dar alanda daha çok insanın yaşadığı alanda izolasyonun sağlanmasının mümkün olmayacağı açıktır. Hastalana birinin diğerlerine virüs bulaştırmaması için ayrı bir ortamda kendini koruması mümkün olmayacaktır. Bu bağlamda sosyal ve fiziki temasın yoğun yaşandığı ortamlarda özellikle İstanbul, İzmir, Ankara gibi kalabalık illerde salgın vaka sayısı daha yağın görülmektedir. Çizelgede Zonguldak’ta milyon başına vakası sayısı yüksek. Sorun kömür ocaklarında çalışan kişilerin mesleki hastalık işleri ile ilişkilendirildi.

Çizelge DSÖ verileri Türkiye’de bazı illerdeki vaka sayıları

Dünyamızın üzerindeki

Birleşmiş Miletlere bağlı 193 ülkede 7.89 milyar insanın yaşadıkları coğrafyalarında etkisi ile doğal olanaklar ve gelişmemişlik, eğitim olanakları gibi birçok iç içe girift faktörden dolayı bir birlerinden farklı gelir düzeyleri, gelişmişlikler ve yaşam kalitelerine ulaştıkları somut veriler ile biliniyor.

Dünyamızın bugün ki genel görünümü;

Şu anda dünyada yaşayan 7.89 milyarın üzerinde insan 6 milyarı yoksul ülkelerde yaşıyor. Dünyada 2 milyara yakın insan günde 2 dolar ile geçimini sağlamaktadır. Dünyadaki her üç kişiden biri temiz su ve kullanılabilir tuvalete erişim imkânına sahip değil. Balta Asya ve Afrika ülkeleri olmak üzere yaklaşık 1.5 milyar insan sağlıklı barınma imkânına sahip değiller. Dünya nüfusunun % 1 dünya gelirinin %  50’sine sahip.

Kişi başı yıllık geliri 1000 doların altında bulunan Afrika ülkeleri ile 45 bin dolardan fazla olan kuzey ülkelerinin bulunduğu dünyada yaşanmaktayız. Dünya nüfusunun yaklaşık % 15'ine sahip gelişmiş batı ülkeleri, toplam dünya gelirinin % 80'ini kullanırken, Hindistan ve Çin gibi üç milyarı aşan nüfuslarıyla (nüfusun % 56'sı) "düşük gelirli ülkeler" grubu ülkeler gelirin % 5'ini alabiliyor. Dünya nüfusunun yaklaşık % 85'ini temsil eden düşük ve orta gelirli ülkeler toplam dünya gelirinin yaklaşık % 20'sini alıyor. Diğer bir hesaplama ile Dünyadaki 87 trilyon dolararık gelirin % 86’sı çoğunluğu Batı Avrupa ve Kuzey Avrupası’nda olmak üzere gelişmiş G-20 ülkeleri de kullanılmaktadır. Dünyanın 2153 kişinin toplam geliri yaklaşık 4.6 milyar insanın gelirine denk gelmektedir.

Bu arada dünyanın gelişmiş ve kişi başına milli gelir yüksek ülkelerin eğitim olanakları ve sağlıktan yaralanma imkânı beraberinden insanlarının yaşam sürelerini de uzamış bulunmaktadır. Beslenme ve sağlıktan yaralanma imkânları yanında yaşadığı dünyayı daha iyi anlama ve yaşam standartlarını düzenlemesinde katkısı muhakkaktır.

İnsanın Tarihi Yolculuğunda Birim Kişi Başına Sahip Olduğu Toprak Miktarı ve Doğal Yaşam Alanı Azalma Eğilimindedir.

Son yılların en çok kullanılan kelimelerinden biri sürdürülebilirlik ve gıda güvenliğidir. Sürdürülebilirlik; “İnsanlık, doğanın geleceğinde aktif rol olacak olan kuşakların gereksinimlerine cevap verebilme yeteneğini hiçbir tehlikeye atılmadan, günlük ihtiyaçların temin edilerek, kalkınmanın sürdürülebilir kılma yeteneğine sahip olmaktır”. Günümüzde hemen herkesin hemfikir olduğu “Sürdürülebilir Tarım” kavramı: doğa bütçesini zedelemeden veya kısıtlamadan, toplumun fonksiyonlarını engellemeden, tüm dünyada ve kuşaklar boyunca gerçekleştirilen gelişmeye sürdürülebilir gelişme denir. Bu bağlamda sürdürülebilir tarım temelde doğa bütçesinin en önemli saç ayağı olan toprak ve toprağın verimliliği, üretkenliği ve sağlığının korunması ve onun sağlıklı yönetilmesi ile ilişkilidir.

Diğer ise gıda güvenliğidir. Tüm insanların sağlıklı ve aktif yaşamlarını SAĞLIKLI olarak sürdürebilmeleri için, her zaman yeterli, güvenli, besin değeri olan gıdalara ulaşabilmeleri gıda güvenliği olarak tanımlanır. Yukarıdaki dünyanın gelişmişlik haritasında gördüğümüz ülkelerin gelişmişliği aynı zamanda gıdaya erişiminde yansımasını göstermektedir. .

Bugün yer yüzeyindeki 7.89 milyara ulaşmış olan dünya nüfusunun tükettiği bütün yiyecekler hayvansal (hayvanlarda bitkiler yiyerek beslenmektedir) ve bitkisel kaynaklar dolaylı olarak topraktan sağlanmaktadır. Bütün canlı ekosistemi ve ekolojisi için gerekli olan enerji bitkilerin fotosentez mekanizması üzerinden inorganik karbonun organik karbona dönüştürmesi ile sağlanmaktadır. Bitkilerin durak yeri ve besin elementi sağladığı ortam topraktır.

İnsanın dolaylı olarak beslendiği toprak varlığı ve topraktan üretilen gıda varlığı ve bunun sürdürülebilirliğinin sağlanması insanlığın sürdürülebilirliği ile eş anlamlıdır.

İnsanın tarihi yolculuğunda artan nüfus artışına bağlı olarak sahip olduğu toprak miktarı dramatik olarak zamanla azaldığı Çizelgede görüldüğü gibidir. Avcı toplayıcı dönemde yaklaşık kişi başına 2000 hektar arazi düşerken günümüzde 0.1 dekar yani 1000 m2 arazi düşmektedir. Dünden bugüne insan bireysel kullandığı alan miktarı 20000 kat azalmıştır.

Çizelge Nüfusun gereksindiği gıda üretimini sağlamada tarım sistemlerinin yetenekleri

Kaynak: McCloud, Agron J., 67:1 (1975), Ortaş 2018 (FAOSTAT verileri).

Sağlıklı sürdürülebilirlik ancak gıdaların geldiği kaynağın korunmasına bağlıdır. Gıda üretim kaynağı ortadan kalkarsa canlının varlığını devam ettirmesi mümkün değildir. Gıda güvenliğini sağlamak için çok ciddi bedeller ödenmektedir. İhtiyaç duyulan 1 kalori enerji için 7.3 kalorilik enerji harcıyoruz. Doğal olarak hiçbir sistem kazanacağında fazla enerji harcamaz aksi takdirde varlığını sürdüremez.

Artan nüfus artışı beraberinde ciddi gıda talebi de oluşturmuş durumdadır. Dünyanın birçok bölgesinde yoksulluk, açlık ve göçler ciddi insan dramlarına neden olmuş durumdadır. Afrika’da sık sık basına yansıyan açlık ve gıda talebi görüntüleri ürpertici boyuta. 2015 yılında Afrika Rwanda’da da savaş ortamında ölü bir fillin çiğ etlerini yerinde koparıp yiyen onlarca insanın görüntüleri batı basınına servis edildi. Ölü hayvan et ve diğer sağlıksız gıda tüketimi toplum sağlığını olumsuz etkilemesi kaçınılmazdır. Bu ve benzeri çok sayıda olgu bugün yaşanan covit-19 virüs salgının hayvandan insan geçmesi için bir vektör görevi görebilir.

Endüstriyel tarım üretimi ile artan gıda fiyatlarındaki artış, yoksulların gıdaya ulaşmada ve yeterli beslenmede yaşanan sorunların da bu sürecin tetiklediği bağışıklık sisteminin zayıflığı ve sağlık sorunları gözden uzak tutulmamaktadır. Yetersiz beslenmeye bağlı olarak beyin kapasitesinin düşüklüğü, verimsizlik, erken ve yüksek doğum oranı ve düşük yaşam standartları düşüklüğü Dünya Sağlık Örgütünün dikkatle izlediği sorunlardandır. Sosyal bilimcilerin tarım ekonomistlerinin bölgemizde olup bitenleri tarım ve gıda ekseninde alıp uluslararası boyuta kadar tartışmaları yaralı olacaktır. Dünya nüfusunun bu hızla artması durumunda önümüzdeki 50 yılda şimdiki üretimin iki katına çıkarılması zorunlu hale getirecektir. Bugün mevcut toprak varlığı ile bunun mümkün olup olmadığı ciddi biçimde sorgulanmalıdır. FAOSTAT (2019) verileri ( eldeki somut veriler 1962 yılından bu yana mevcut) kullanılarak oluşturulan grafite artan dünya nüfusu ile gıda talebi yıllar geçtikçe nüfusun aleyhine bozulmakta olduğu görülmektedir. Her ne kadar son yıllarda nüfus artış hızı frenlenmiş olsa da halen Asya, Afrika’nın çoğu ülkesinde nüfus artış hızı çok yüksek kabul edilmektedir.

Korona virüs nedeniyle artan işsizlik, yoksulluk sonrası devlet tarafından yapılan yarımlara için insanların oluşturduğu kalabalıklar basının objektiflerine yakalanmış bulunmaktadır. Benzer şekilde soka çıkma yasağı sonrası insanların kurlara uymadan market ve gıda satan işletmeler yönelmesi de hastalığın nüfus –gıda ilişkisinin dinamiğini ortaya çıkarmaktadır.

Artan nüfus, kentleşme yanında uygulanan neo-liberal ekonomilerinde çevre ve salgın hastalıklar üzerinden direkt ve endirekt etkileri bulunmaktadır. Geçen yüzyılın ikinci yarısında dünyada yürütülen ekonomik modeller sonucunda sağlığa erişim imkânı olmayan insanları, bölgeler ve ülkeler en çok etkileneler olmaktadır. Türkiye’de de uygulanan küresel eksenli raporların toplumun gelir düzeyinin azalması, yoksullaşması sonucu beslenme ve sağlık imkânlarının azalmıştır.

Erol Manisalı Virüs, ‘toplumsal bağışıklık’ ve sosyal devlet başlıklı yazısında (Cumhuriyet gazetesi, 21 Nisan 2020) Toplumsal bağışıklığının Türkiye’de çöktüğünü belirtmektedir. Manisalı, Türkiye’de yaşana askeri darbeler sonrası tarımın ihmal edildiğini belirtiyor. Ülkenin “tarımdan hayvancılığa, enerjiden dış borçlara “ulusal bağışıklığımızın çok zayıfladığı bir duruma sürüklendik” diyor.

Çizelge. Dünya ve Türkiye’nin yüzölçümleri ve tarım alanlarının kişi başına düşen tarımsal alan miktarı (hektar). Kaynak FAOSTAT 2018

Şekil. Gıda üretimi ve nüfus artış ilişkisi (FAOSTAT, 2018).

Dünya ve Türkiye’nin FAOSTAT 2018 (FAOSTAT verileri 2015 yılına kadarı kayda geçilmiştir) tarım toprak ve nüfus verileri üzerinden yapılan hesaplamalarda dünyada ve ülkemizde verileri üzerinden tek tek insanların zaman bağlı olarak kullandığı tarım toprağı ve orman miktarların azaldığı görülmektedir.

Türkiye’de artan nüfus artışının aksine tarım alanalrı ve ekilen tarım topraklarından 3 milyon hektardan fazla alan tarımın dışına çıkarılmıştır. Çoğunlukla tarım alanlarının artan nüfusun yaratığı kentleşme, yol ve fabrikalar ve diğer yerleşim yerleri için kullanılmışlardır. Türkiye gibi kentleşmenin çarpık geliştiği bir ülkede geleceğin gıda kaynağı olan tarım alanlarının üretimden uzak utulması beklenilemez. Ayrıca başta buğday ve yağ ham maddesi olarak ayçiçeği açığını karşılanması için planlanmaya ciddi ihtiyaç duyulmaktadır.

Çizelge Türkiye Tarımsal Üretim Alanları ve yıllar içindeki değişimi 

Endüstriyel Tarımın Virüslerin Bulaşmasına Etkisi

Son yüz yılda kullanılan kimyasal gübre, ilaç ve diğer girdiler sonrası gıda kalitesinin de yaşanan düşüş ile yaşanan virüs arasında da somut olarak veri olmamakla birlikte birçok yönden ilişkilendirilmektedir. Ayrıca gıda güvenliği beraberinde tarımda ekolojik yaklaşımlara daha fazla önem verilmesi anlayışını doğurdu. Bazı sivil toplum kuruluşları endüstriyel tarım uygulamaları ile virüslerin bulaşması arasında ilişki kuruması gerektiği belirtildi. Bu balamda arkeolojik/ekolojik tarımsal yaklaşımların uygun ortamlarda yapılması yaygınlaştırılması önerilmektedir.

Bilim dünyası yeniden her insan yeterli gıda, temiz su ve sürülebilir bir yaşam sağlamak için çaba göstermek zorunda kalmıştır.

Nüfus Artışı Çarpık Kentleşme ve Sağlık Sorunları

Dünya nüfusu artışı berberinde yeni yerleşim yerleri, hızla büyüyen kentlerin bir o kadar da çevre ve sağlık sorunları oluşturmaktadır. Berberinde istenmeyen ölçüde beslenme, barınma, işsizlik, çarpık kentleşme ve sonunda her yönü ile yaşanması zor bir duruma gelindi. Çarpık kentleşme, şehirlerin, plansız ve denetimsiz olarak ihtiyaçlar dikkate alınmadan, mevcut doğal ve tarihi dokunun korunması düşünülmeden, alt yapısız, her türlü estetik kaygıdan uzak tamamen gelişigüzel bir şekilde merkezden dışa doğru büyümesidir.

Yeni yerleşim yerleri, hızla büyüyen kentlerin bir o kadar da çevre sorunu oluşturmuştur. Berberinde istenmeyen ölçüde beslenme, barınma, işsizlik, çarpık kentleşme ve sonunda her yönü ile yaşanması zor bir duruma gelindi. İstanbul gibi 16-18 milyona arasındaki nüfusu ile bir uçtan bir uca 180 km’lik bir alana sahiptir. Kentin aldığı yoğun göç ve gece kondular da gelişen kentin yönetilmesi de yıldan yıla yaygınlaşmaktadır. Kentlerin kalabalık, yeşil alandan yoksun ve bir o kadarda eğitim ve sağlık hizmetlerinden yaralanmayan alanlarda ciddi sosyo-ekonomik ve sağlık sorunları doğal olarak oluşmaktadır.

Dünyanın çarpık kentleşme ve gelir kaynaklarının dengesi dağılımı

İnsanlığın binlerce yılık yaratığı üretim ilişkisi sonucu oluşan sonuç ne yazık ki çok da yaşanabilir dünya bırakmadı. Dünyanın bugün karşı kaşıya kaldığı temel sorunlar şöyle;

İklim değişikliği,

Biyoçeşitlilik azalması,

Su kaynakların daralması ve temiz su talebinin artması,

Hava kirliliği,

Bütün bu olgulara bağlı toplum sağlığının bozulması gibi sonuçlar doğmaktadır.

Nüfus Artışı, Küresel İklim Değişimleri ve Salgın Hastalıklar

İnsanın milyonlarca yılda doğadaki evrimi ve alet yapabilme becerisi, düşünmesi, muhakeme etme yeteneğini kazanması ile diğer canlıların bir adım önüne geçti. İnsanın insan olması süreci son 20-15 bin yıllık süreçte bilerek ve isteyerek doğayı maniple etti. Her yılı teknoloji kullanım gücüne bağlı olarak doğayı o oranda kontrol altına almaktadır. Sanayi devrimi ile birlikte hayvan ve insan kas enerjisine dayalı organik enerji yerine, kömür ve sonrada petrole dayalı enerji kullanılmaya başlandı. 19. yy’lın sonlarında başlayan helen devam eden, endüstrileşme ile birlikte içten yanmalı motorlar ile başlayan süreçte kömür ve petrol gibi milyonlarca yıl önce toprak altında kalarak fosilleşmiş hidrokarbon kökenli enerji kaynaklarının kullanılmasına başlandı. Sanayi devrimi öncesi atmosferdeki gazlardan karbondioksitin (CO₂) litredeki miktarı 280 mg L^-1’idi. Günümüzde 412 mg L^-1 düzeyinde bulunmaktadır (Şekil B). Geçen yüz yılda teknolojinin gelişmesi ile birlikte kentlerin etrafında yoğunlaşan milyonlarca insanın artan yerleşim yer talebi, çok katlı yapılar, daha fazla enerji harcayarak daha hızlı hareket eden araçlar daha çok tüketilen enerji sonucu atmosferdeki CO₂ miktarı ve oranı da artmış oldu. Havanın 100 birimi içindeki payı oldukça küçük olmasına rağmen % 0.28’den % 0.41 çıkması sonucu küresel düzeyde sıcakların artmasına ve iklimlerin değişmesine neden olduğuna dair birçok doğa olayı ve felaketler yaşanmaktadır. Sıcaklığın birkaç ⁰C değişmesi bitki örtüsü, hayvan ve mikroorganizma popülasyonunda ve türlerin ortama adaptasyonunda ciddi sorunlar yaşanmaktadır. Milyonlarca yıllık adaptasyon alanlarının bozulması ile canlıların kendilerine uygun iklim ekolojilerine kaymaları doğal beklenen bir süreçtir.

Atmosferdeki CO2 artışı nüfus artışı ile paralel atmosferdeki azot oksit, metan ve karbondioksit içeriği de aynı hızla artığı şekil A’da görüldüğü gibidir.

Şekil Zaman içinde atmosfere salınan sera gazları salınımındaki değişimler ile gelişe ilişkisi

İnsanın tarihi yolculuğunda ticaretin yaygınlaştırması için başlayan keşifler ve onun arkasında ulaşım ve iletişim teknolojileri sonucu üzerinde yaşadığımız dünyanın her tarafı 500 yıl öncesine göre tamamen keşfedilmiş durumdadır. Artık Dünyanın gizli saklı bilinmedik hiçbir kara parçası kalmamıştır. İnsanın hâkim ve değiştirici güç olarak doğaya müdahalesi soncu başta bitki habitatı olmak üzere hayvan ve diğer canlı türlerinin yarısından fazlası kaybolmuş durumdadır.

Artan nüfusun yerleşim, kamu ve diğer endüstriyel yapılanma ile karasal ekosistem üzerinde ciddi bakı oluşturmakta ve bunun sonucu olarak biyoçeşitlilik kaybı yaşanmaktadır. Biyoçeşitliliğin bozulması sağlıklı gıda zincirinin bozulmasına ve zamanla sağlık sisteminin bozulmasına ve bağışıklık sisteminin zayıflamasına kadar ulaşmaktadır.

Şekilde görüldüğü üzere dünyanın dört bir yanında insan faaliyetleri sonucu çevrenin kirletilmesi, yoğun kentleşme, küresel ısınma ve bunun sonucu doğanın yeniden bozulması, verim düşüklükleri ve canlıların ekolojik ortamlarının bozulması sonrası göçe zorlanması görülmektedir. Kuşların, arıların, balıkların kendilerine uygun iklim kuşaklarına göç etikleri biliniyor ancak son yıllarda bitki türlerinin de iklim değişimleri ile birlikte yer değiştirdiği ve buna bağlı olarak yeni ortamlarda yeni habitatların oluşma mücadelesinin verildiği gözlemlenmektedir.

Bu arada son yıllarda görülen birçok salgın hastalıkta iklim değişimlerine bağlı olarak oraya çıkmaktadır. Her canlı türünün yaşam ortamı bulduğu bir minimum ve maksimum sıcaklık isteği ve ekolojik koşulları bulunmaktadır. Yaşam alanlarının daralması, iklim değişimleri ile bütünleşince canlılar yararlı durumdan zararlı duruma dönüşebilmektedirler. Ekolojinin temel yasalarından biri olan enerji temini için canlı bir başka canlıdan beslenmek için konukçu olduğu canlının sistemini ele geçirmek isteyebilir. Buna karşın insan vücudunun dışarıdan gelen yabancı organizmaya alt etmek için ona karşı bütün enerjisi ile baş etmeye çalışmaktadır. Doğanın bir parçası ve nerdeyse tek müdahalecisi insanın sağlığı doğanın işleyiş birbirine sıkı sıkıya bağlıdır. İnsanın doğa üzerindeki müdahaleci işlevleri sonucu diğer canlıların kaybolan habitatları ve hayvanlara değişik ortamlarda karşılamış olması hastalıkların yayılmasında önemli rol oynamaktadır. Dünyada dengesiz gelişen nüfus yoğunluğu, gıda çeşitliliği ve güvenliği ve ekonomik refah dağılımın yapısında dolayı bazı toplumlarda yaban hayvanı tüketimi ve ticareti dahi çok fazla alanda insan hayvan etkileşimi bu tür salgın hastalıkların insan bünyesine geçmesine neden olmaktadır. Ayrıca hayvanların doğal yaşam alanları gibi, mağara, sulak alanlar, sazlıklar, ormanlar ve doğal karasal ekosistemlerin tahrip edilmesi sonrası çok fazla yaban hayvanın yaşam habitatları bozulduğu için gıda ihtiyacını insanların yaşadığı alanlarda arayışı da doğaldır.

Ayrıca artan küresel ısınma, atmosferin sera gazları ile kirletilmesi, yoğun kimyasal girdili endüstriyel tarımsal faaliyetler de Dünyamız sağlığını bitki ve havyalar için bozduğu gibi biz insanların sağlığı da beşiz zinciri üzerinden bozulmaktadır. Bu bağlamda doğanın sağlığı ile insanın sağlığı doğrudan bir birini etkilemektedir.

Küresel iklim değişimlerin kaynakları ve insan sağlığı, gıda güvenliği ve zarlı etkilerinden korunması gibi konular günümüzde en çok kaygı oluşturan ve araştırılan konuların başından gelmektedir.