Çukurova Bölgesinin Yeni Bir Havaalanına İhtiyacı Var mı?

Prof. Dr. İbrahim Ortaş, Çukurova Üniversitesi,  iortas@cu.edu.tr

Çukurova’ya Yeni Havaalanı Değil, Mevcudu Koruyalım, Tarım Topraklarını Amaç Dışı Kullandırmayalım

Uzun zamandır Tarsus-Mersin yakınlarına bir havaalanının açılacağı ve Adana Şakirpaşa havaalanının kapatılacağı Çukurova’nın kalbi Adana’da konuşulmaktadır. Mersin’de de Tarsus yakınlarında geniş kapasiteli bir alternatif havaalanının açılacağı konuşulmaktadır. Yeni Adana Gazetesinin 19 Şubat 2009 tarihli haberinde Ulaştırma Bakanlığı tarafından yapılan açıklamada, "Çukurova Bölgesel Havaalanı' adı altında ikinci bir havaalanı yapımı için çalışmalar başlatılmıştır" deniliyordu.

Havaalanın Bir An Önce Yapılması İçin Süreç Hızlandırılmıştır

Bunu takiben 27 Mart 2010 tarih ve 27534 sayısı Resmi Gazetenin Karar Sayısı: 2010/258’de Çukurova Havaalanı projesinin acilen kamulaştırma işleminin başlatılması ifade edilmektedir. Resmi gazetedeki ifade aynen şöyle: “Ulaştırma Bakanlığı Demiryolları, Limanlar ve Hava Meydanları İnşaatı Genel Müdürlüğü yatırım programında 2009E030210 proje numarası ile yer alan Çukurova Bölgesel Havaalanı Projesinin gerçekleştirilmesi amacıyla ekli planda gösterilen taşınmazların Ulaştırma Bakanlığı (Demiryolları, Limanlar ve Hava Meydanları İnşaatı Genel Müdürlüğü) tarafından acele kamulaştırılması; adı geçen Bakanlığın 22/3/2010 tarihli ve 4507 sayılı yazısı üzerine, 2942 sayılı Kamulaştırma Kanununun 27. maddesine göre, Bakanlar Kurulu'nca 22/3/2010 tarihinde kararlaştırılmıştır” deniyor.

31 Ekim 2009 tarihli Hürriyet Çukurova Ekinde basına duyurulduğu kadarıyla Çukurova Bölgesi Havaalanı projesi CED raporu halka açıldığı belirtiliyor. Çukurova Bölge havaalanı için Tarsus ilçesine yakın Kargılı ve Baharlı bölgelerinin düşünüldüğü belirtiyor. Mersin Kent Konseyi Genel Sekreter Nuri Özdemir ise "Bölgesel havaalanı için acele edilmelidir” diyor.

Mersin Kent Konseyi'nin. Tarsus'a bağlı Kargılı bölgesinde kurul­ması planlanan, "Çukurova Havaalanı" ile ilgili aldığı tavsiye kararlarının. Ulaştır­ma Bakanı Binali Yıldırım'a sunulacağı belirtildi, "Bölgesel havaalanı bir an ön­ce kurulmalıdır" denildi.

Acele kamulaştırması Sayın Cumhurbaşkanın onayından geçen ve resmi gazetede yayınlanan havaalanın aciliyetini anlamakta zorlanılmaktadır. Nihayet seçimlerden önce ve sona Mersindeki siyasi ve ticari merkezler birlikte konuya büyük bir önem vererek bir an önce harekete geçmek istemişlerdir.

Yeni Havaalanı Hangi Sorunun Cevabını Karşılamaktadır?

Zaman zaman duyarlı çevrelerden bölgedeki meslek odalardan bilim merkezi olarak üniversitenin bu konuda ne düşündüğü sorulmaktadır. Bilim kuruluşlarının doğal koşullarda tavrının doğadan ve insandan yana olması gerekir. Ne yazık ki günümüz konjüktürün de birçok kurum gibi bilim kuruluşu ve meslek örgütleri de çoğu zaman sesi kalmayı veya otoritelerin aldığı kararlara karşı görüş belirmeyerek dolaylı yoldan kabul etmektedirler.

Kurumların görüş belirtememesine karşın çok sayıda meslek odası ve duyarlı kişi görüşlerini açıklamaktadırlar. Bu bağlamda son günlerde Adana kamuoyunda herkesin bir birine sorduğu soru “Nereden çıktı bu yeni havaalanı fikri”?

Açıkçası hangi sorunu çözecek yeni Çukurova havaalanı?

Mevcut Şakirpaşa havalimanı yetersiz mi?

Yetersiz ise hangi yönden yetersiz. Birçok kişi işletme yönünden yeni havalanın zor olduğunu belirtiyor.

Günlük Şakirpaşa havalimanı Ankara, İstanbul, İzmir, Borum, Antalya ve Van arasında kamu ve özel havayolları uçuşları yapılmaktadır. Adana Şakirpaşa Havaalanından uluslararası uçuşlar da yapılmaktadır. Tam sayısı bilinmemekle birlikte günlük 20’nin üzerinden uçuş gerçeklemektedir.

Söz konusu alanın elden çıkarılması, bunun için yapılacak harcama ve kamulaştırma bedeli düşünüldüğünde acaba yeni Çukurova havaalanı verimli ve karlı olur mu?

Havaalanı Yapılacak Alan Birinci Sınıf Sulama Alt Yapısı Olan Kaliteli Bir Yerdir

Havaalanı bölgesi ülkemizin kaliteli birinci sınıf tarım topraklarının olduğu tamamının narenci­ye bahçeleri ve özellikle erken örtü altı karpuz kavun gibi sebze-meyve üretimi yanında ikinci ürün mısır ve diğer ürünlerin ekimi ya­pılan bir alandır. Bölgenin tarım için en önemli özelliği sahip olduğu iklim avantajıdır. Türkiye’nin erkenci örtü altı karpuz yetiştirirliğinin %95’inin Karataş-Tarsus arasında yapılmaktadır ki bu bölge aynı zamanda havaalanı için ayrılan bölgeyi de kapsamaktadır. Bölgede 1960’lı yıllarda yoğun tarım yapılması için DSI tarafından yapılan sulama ka­nalları alt yapısı ile ihmal edilemeyecek düzeyde pahalı bir yatırımdır. 

Resim 1. Bölgede erkenci örtü altı karpuz bitkisinin yetiştirildiğinin yapıldığı alana ait görüntü.

Bölgede Yani Açılan Golf Sahaları ve Oteller Fıstık Çamlarının Kesilmesine Neden Olmaktadır.

Son yıllarda Adana-Mersin yine siyasilerinde etkisi ile Turizm bölgesi ilan edilmiş ve bunun gereği olarak Akdeniz kıyı şeridindeki o güzelim kumulların üzerindeki doğal olarak gelişen veya sonradan dikilen fıstık çamları kesilmektedir. Basına yansıdığı kadar 20 kadar golf sahsı açılmak istenmektedir. Ülkemizde oyuncusu ve taraftarı olmayan golf oyunu olsa olsa yabancı turistler için istenmektedir. Golf sahaları açmak için kesilen fıstık çamlarının son görüntüleri aşağıda görüldüğü gibidir.

Resim 3. Berdan çayının (Tarsus-Mersin) Akdeniz ile birleştiği bölgenin yanı başına açılacak otel ve golf sahaları için açılacak alanda kesilen fıstık çamı alanı görüntüsü.

8 Bin Dönüm Bir Havaalanı İçin Yetmez Bir O Kadarda Çevresinde Yerleşim Yeri Alanı Gerekir

Söz konusu havaalanı için yaklaşık 8.000.000 m²’lik (800 hektar) alana ihtiyaç duyulmakta olduğu alanın büyük kısmı özel mülkiyete ait tarım arazisi ve mera alanlarında sağlanmak istenmektedir. Bunun ile birlikte çevresinde birçok iş ve lojistik destek yerleşimleri oluşacak ve ulaşım ana arterleri ile beklenenden daha çok alan tarımı dışında kullanılacaktır. Yeni havaalanı yeri ile birlikte yeni yerleşim yerleri doğal olarak oluşacaktır.

Bölgede erkenci örtü altı karpuz yetiştiriciliğinde sonra ikinci ürün mısır yetiştiriciliği de yapılmaktadır. Havaalanı yapılacak alanın mevcut durumu ile mısır ekili konumu resimde görüldüğü gibidir.

Resim 2. Havaalanı yapılacak yerin genel mısır ekili hali.

Çukurova Denilince Akla Bol ve Bereketli Topraklar Gelir

Çukurova denilince akla tarım ve bereketli topraklar gelmektedir. Osmaniye’den Silifke’ye kadar geniş bir tarım alanı yerleşim yerin, yollar, irili ufaklı işletmeler ile önemli düzeyde tarım toprağı tarım yapılmaktan çıkarılmış durumdadır.

Kleopatranın zamanında Tarsus bir liman kenti ve erozyon sonucu Sayha, Ceyhan ve Berdan çaylarının Toroslar'da getirdiği materyallerin ovayı doldurması ile Tarsus’tan kilometrelerce içeriye kadar yeni tarım toprakları oluşmuştur. Bu topraklar bugün binlerce insanın iş kapısı ve çoğumuzun gıda kaynağı buralardan gelmektedir

Bu bağlamda Çukurova’da ikinci bir havalanın açılması ovanın birinci sınıf tarım arazilerinin devre dışı kalmasına neden olacaktır. Çukurova’nın bereketli toprakları 8 bin yıldır değişik uygarlıklara ürettiği tarım ürünleri ile kendisini var etmiştir. Bölge tarıma dayalı sanayi ile bugün bu konuma gelmiştir. Dolayısıyla tarımı olmayan Çukurova Çukurova olamaz. Tarıma dayalı gelişen Çukurova diğer alanların da gelişmesi yine tarıma bağlı olacaktır. Bölgenin temel dokusu ve insanın birikimli eğitimi de tarım eksenli düşünmeye ve yönlendirmeye uygundur.  

Tarım Vazgeçilmez Olmalıdır

Bu bağlamda tarım ve toprak bilimi bilinci gözü ile Çukurova’nın sınırlı toprak varlığını siyasi geleceğe yönelik, uzun erimli ve sürdürülebilir olmayan yollara, havaalanlarına ve yerleşim yerlerine terk edilmesini yeğleriz. Şuurlu ve bilinçli her insanın planlı kalkınmayı yer yüzeyin coğrafi yapısına ve amaca uygun yönetilmesini savunması gerekir. Ülkemizde bu bağlamda mevcut kentlerinin etrafındaki tarım alanlarının amaç dışı yapılanmaların insanlığa ve geleceğe karşı yapılmış yanlışlar olarak görüyoruz. Adana ve çevresinde yapılan yeni yerleşim yerleri, açılan yeni araziler, bozulan bağ bahçe alanlarına yapılan alış veriş merkezleri ve gökdelenler tümü ile benimsemediğimizi değişik platformlarda dile getiriyoruz. Nüfus artışına bağlı olarak artan yerleşim ihtiyaçlarını da düşünerek salt bir şeye karşı çıkmak için değil inandığımız ve alternatifini göstererek planlı yapılanmayı savunuyoruz. Adana, Mersin ve çevresinde çoğunlukla kolaycılığa kaçan ve siyasi rant kadar ekonomik ranta da yol açacak boyuttaki tarım topraklarının amaç dışı yerleşime açılmasının yanlış olacağını belirtiyoruz.  Bu bağlamda milyonlarca dolara mal olmuş DSI sulama kanallının altında kalan tarım toprakları üzerindeki alanların amaç dışı kullanımı engellenmeli. Adana ve Mersin kentleri daha kuzeye 4-5. sınıf arazileri üzerine kaydırılması, organize sanayinin tarım alanlarının dışına taşınması, tarım arazileri içinde yapımı planlanan konut, yerleşim ve kamu binaları için tarıma uygun olmayan alternatif alanlara kaydırılması önemlidir. Bu bağlamda Çukurova'da ikinci bir hava limanın yapılmasını binlerce dekarlık tarım topraklarının amaç dışı kullanıma yol açacağı gerekçesiyle aceleye getirilmeden alternatif alanların araştırılması için zaman tanınmasını önerebiliriz. Bu konuda Çukurova bölgesindeki bütün yerel yönetimlerin ve sivil toplum kuruluşlarının konuya hassasiyet göstermesi gerektiğini belirtmek isterim. Bugün bir yere seçilmek için bazı tavizler verebiliriz. Ancak yüzlerce yıl sonra yine burada bizlerden başka insanlarda olacaktır. Onları ve geçmiş hakkında ne düşüneceklerini de şimdiden düşünelim. Unutmayalım ayrıca bu dünya yalnız bizim değil. Bizim dışımızda da bu topraklarda yaşayan bitki ve hayvan toplulukları da barınmaktadır. Bir gram toprakta 1 x10⁹ bakterinin olduğu düşünülürse bölgedeki zengin biyolojik çeşitlilik ayrıca üzerinde düşünülmesi gerekir. 

Tarım Bölgesi Olması Sorunlu

Bölgedeki üniversiteler veya ilgili bilim dalları kurumsal düzeyde bu konuda ne düşündüğünü veya nasıl bir tavır sergilemediği de bilinmiyor. Ancak toprak bilimi konusunda çalışan bilim insanları olarak yer yüzeyinde tarım topraklarının amaç dışı kullanımına yol açacak herhangi bir gelişmeye hiçbir şekilde taraf olmamamız beklenmez. Aldığımız eğitim gereği bize tarım topraklarının endirekt besin kaynağı olarak insanlığın geleceği için korunması gereken birinci doğal kaynak olarak görmekteyiz. Doğal olarak toprağı bizim dışımızda diğer canlıların, doğal çeşitliliğin barındığı ortam olarak bitki ve hayvan varlığının doğrudan ve dolaylı insanlığın beslenme kaynağı olarak görülmektedir. Bu bağlamda toprağı bir gıda kaynağı olarak görüyor ve amaç dışı arazi kullanımı doğru görmüyoruz. Ancak herkesin toprağı bizler gibi toprak bilimi eğitim almış insanlar gözü ile bakmadığını da bilmekteyiz. Onun için de konuya hassasiyet göstererek toplumun tarım topraklarının amaç dışı kullanımı konusunda bilinçlendirmeyi de önemsiyoruz. Özellikle kentlerin ilk yerleşim yerleri itibarı ile sulak alanların yanı başındaki düz ve düze yakın tarım topraklarına yakın yerlere yerleşmesi ve günümüzde artan insan nüfusunun artan yerleşim baskısı ile maalesef tarım toprakları istenmeden de amaç dışı kullanılmaktadır.

Kamuoyu Yeni Havaalanı İstemiyor

Gerek Adana kamuoyu ve gerekse diğer çevre ile ilgili oluşumların tepkisi sonucu Ulaştırma Bakanlığı ve Ekonomi Bakanlığı mevcut Şakirpaşa havalanın kapatılmayacağını belirttiler. Banklığın açıklamasında ''Adana Havaalanının kapatılması da söz konusu değildir” denilmektedir. Resmi veriler ile Şakirpaşa havaalanın yıllık yolcu kapasitesi yaklaşık 5 milyon yolcu/yıl olup ancak 2-2.8 milyon yolcu/yıl düzeyinde bir kapasite ile çalışmaktadır. Diğer bir ifade ile mevcudun iki katı kadar çalışma hacmi bulunmaktadır. Bakanlık verilerine göre 2002 yılında 685 bin olan yolcu sayısı 2008'de 2 milyon 290'a 2011 de 2.5 milyona çıkan Adana Havaalanı, bulunduğu yerde ve mevcut kapasitesi ölçüsünde insanımıza hizmet vermeye devam edecektir. Son yıllarda Kahramanmaraş, Gaziantep, Hatay hava limanlarının devreye girmesi ile Adananın yükü kısmen hafiflemiştir. Ayrıca Adana Şakirpaşa havaalanı Gaziantep’ten Mersine kadar geniş bir coğrafyanın orta yerinde olması nedeniyle de mesafenin dengelenmesi bakımından da önemli bir yerde duruyor.

Yetkililer yeni havaalanına gerekçe olarak şimdilik Şakirpaşa Havaalanına 1 saat içinde 7 uçaktan fazlasını indirip kaldırma şansına sahip olmadığı ve yolcu kapasitesi de yıllık 3 milyon çıvarında olduğu ve yeni havaalanı ilk etapta 10 milyon daha sonra ise 30 milyon yolcuya hizmet verecek şekilde teşkilatlandırılacaktır ifadeleri kullanılmaktadır. Ayrıca kargo yani yük taşımacılığı yapılacağı belirtiliyor. Tabii tarım yok ise taşınacak ürün ne olacak diye sorulabilir. İsrail’de gördüğüm ölü denize yakın alanda tarım dışı alana kurulan kargo amaçlı havaalanı bölgedeki tarım ürünlerini anında dünyanın dört ucuna ulaştırmaktadır. Çukurova’da da Toros dağlarının eteklerine tarım dışı alanlara benzer bir amaçlı bir havaalanı yapılabilir.

Yeni Havaalanı Bölge İçin Büyük Kazanç Getirmeyecektir

"Bölge için çağa ve sektörde yaşanan değişime uyumlu yeni bir havaalanı değil, mevcut havalimanın modernize edilmesi, alt yapının geliştirmesi gerekir. Tabii doğal olarak Mersin Adana arası tren, metro ve diğer ulaşım ağlanın modernize edilmesi ve 50 dakikalık yolun kolay ulaşılır kılınması ile sorun ortadan kalkacaktır. Örnek olarak Havaş- Esenboğa arası 60 dakikalık bir mesafede olduğunu herkes bilir. Ayrıca Dünyanın birçok yerinde bir saatlik mesafedeki alanlarda çok sayıda havaalanı bulunmaktadır. Mersin-Adana arası demir yolunun iyileştirmesi ve havaalanı yakınında veya altında geçirilmesi ile sorun çözülür diye düşünüyorum

Konuya Siyasi Değil Ekolojik Gözle Bakalım

 Hele son yıllarda siyasetin oy alabilmek için başvurduğu yol ve yaklaşımılar çoğu zaman doğal kaynakları hoyratça kullanımına neden olduğu bilinmektedir. Doğal olarak geçmişte ihtiyaç olmayan birçok şey bugün ihtiyaç olarak zaman zaman istenmeyen şekilde tarım topraklarının amaç dışı kullanımına neden olmuştur.  Bu bağlamda ülkemizin önemli tarım ovalarından olan ve bünyesinde 4 ili barındıran Çukurova’nın ulaşımını sağlayan bir havalanın olması kaçınılmazdır. Adana'da İncirlik üssü ile birlikte iki havaalanı bulunmaktadır. Son dönemlerde siyaset kanadında yapılan baskılar sonucu Adana havaalanı yerine veya yanı sıra yeni bir havalanın Adana-Mersin arasına açılmasını istemektedir. Rivayet odur ki Mersin Adana havaalanına gelmek yerine yeni bir havaalanı istemektedir. Onun için de Adana havaalanı önce bölgeye küçük geliyor, kentin içinde kaldı denilerek kapatılmak istenmektedir. Sonra Adanalı siyasilerin girişimi ile bundan vaz geçildiği bunun yerine ikinci bir havalanın açılacağı belirtiliyor. Ulaştırma Bakanlığı, Adana Havaalanının kapatılmasının söz konusu olmadığını, bölgenin ticari ve turizm potansiyeli dikkate alınarak ''Çukurova Bölgesel Havaalanı'' adı altında ikincisinin yapımı için çalışma başlatıldığını duyurarak bu konudaki söylemleri bir şekilde doğrulamış olmaktadır.

Yapılan açıklama her iki ilin siyasilerini memnun etmeye yönelik bir girişim olarak algılanmıştır. Yeni bir havaalanı neresinde bakılırsa bakılsın binlerce dekarlık alanın amaç dışı kullanımına yol açmaktadır. Mevcut hali ile Adana’nın güneyine konuşlanmış olan havalanın kapasitesini artırmak yerine yeni bir havaalanın açılışına yönelmesi amaç dışı arazi kullanımına yol açmaktadır. Kaldı ki bundan birkaç yıl önce Adana Şakirpaşa havaalanı bir tadilattan geçti ve çok fonksiyonel olarak hizmet vermektedir.

Acil olarak kamulaştırılan ve kamuoyunda çok tartışılmadan karar verilen yeni Havaalanı için yeniden konunun gözden geçirilmesi gerekir.

Çukurova da yapılması gereken Adana Mersin kentlerinin sahip olduğu lojistik üslerin iyi analiz edilmesi ve bir birini güçlendirecek bir yapıya geçmesi gerekir. Mersinde ciddi bir girişimciliğin olduğu görülüyor. Kente kamu ve özel sektörde de vizyon sahibi şahsiyetleri basından izliyoruz. Önerim Bölgenin toplam tarım potansiyeli, petrol boru hatları, turizmi bütünleştirerek geleceğe yönelik yeni vizyonların oluşturulması gerekir. Yoksa elimizdeki değerleri elden çıkarıp, doğanın tahrip olduğu çevrenin kirlendiği bir duruma düşeriz.  Nihayet havaalanı yapılacak alanın güneyine konuşlanacak yeni otel ve golf sahaları için açılan ormanlık alanlar bir katliam görüntüsü arz etmektedir. O güzelim fıstık çamı ağaçlarının söküldüğü ve bölgenin adeta akciğerleri sökülmüş duruma gelmiştir.

Özet ve Öneri

Mevcut hali ile acele kamulaştırma ile Çukurova’nın bereketli toprakları üzerinde yeni bir havaalanı yapmaya gerektirecek acil bir durum bulunmamaktadır. Büyük bir yatırım, birkaç yıl bölgeye bir canlılık getiri ancak sonuçta bölgenin habitatı bozulur ve işletmeciliği sorgulanır olur. Bu bağlamda ilgili havaalanı yapımı ülkenin stratejik ve öncelikli bir konusu değildir. İlgili toprak yasasına göre de konu mahkemelik olur. Bu bağlamda bütün bölgenin (Mersin-Adana) kamu ve özel sektöründe duyarlı kişi ve kurumlara, şehircilik ayrımı yapmadan, doğa ve cevre bilinci duyarlılığı düşmektedir. Yeni havaalanı değil, mevcudun güçlendirilmesi, Mersin-Adana demiryolu ağını güçlendirilmesi, Adana metrosunun ek ilaveler ile Adana-Tarsus-Mersin demir yoluna bağlanması ve oradan havaalanına kadar ulaştırılması sorunun çözümüne katkı ağlayacaktır. Adanalı, Mersinli, Osmaniyeli, Antakyalı demeden Çukurovalılık bilinci ile bölgenin tarım, sanayi ve turizm potansiyelini korumak ve geliştirmek, limanlarını etkin kılmak, petrol dolum ve transfer ağını çevreci bir yaklaşımla işletmek bölgemizi güçlendirecektir. Başta bölgedeki siyasi ve yöneticilerin Mersin, Adana şehircilik ayrımına girmeden insanlığın ortak malı olan tarım topraklarının hepimize bırakılmış doğal mirasa birlikte sahip çıkmaktır. Çukurova’nın bereketi doğru ve planlı bir yönlendirme ile hepimize aş ve iş sağlayacaktır. Türkiye'nin en bereketli ovasında işsizlik sırlımsında ilk sırada olması ayrıca düşündürücüdür. Tarım olmadan sanayi ve turizm olmaz, önce elimizdeki hazinenin kıymetini bilmemiz hapsimizin yararınadır.

Uzun erimli ve bölgedeki dinamiklerin görüşleri alınırsa eminim ki bölge için çok anlamlı gelişim palan, proje ve vizyon önerileri gelişecektir. Kısacası öncelikli sorun havaalanından önce bölgenin mastar kalkınma planın yapılması, bölgenin bir bütünlük içinde planlanması, Toros dağlarının eteklerine ekolojik tarım ve turizme ayrılması, Yumurtalık bölgesi enerji taşımacılığına, tarıma önem verilerek tarıma dayalı sanayinin geliştirmesi ile bölge hem doğasını bozmadan gelişir hem de işsizliğe bir çözüm arayabilir.