Yeni Yükseköğretim Yasa Yasa Tasarısı Hakkında Alternatif Yaklaşımlar

Prof. Dr. İbrahim Ortaş,

Çukurova Üniversitesi, iortas@cu.edu.tr

Son 32 yılda en çok tartışılan kurumların başında YÖK ve 2547 sayılı YÖK yasası gelmektedir. YÖK teşkilatı bütün iktidarlar için değiştirilecek kurumların başında sıralanıyor. Ancak teşkilat yapısı kurumsal gücü eline geçiren onun etki alanını his ettikçe kolay kolay yasayı değiştirmeye yanaşmıyor. Nihayet bugün yeni bir yükseköğretim yasa tasarısı değiştirmek değil revize edilmek istenmektedir. YÖK mevcut yasayı revize ederek mevcut YÖK’ün yetkilerini kısıyor görülmekle birlikte pozisyonunu daha da güçlendiren ve üniversitelerde ikinci bir yerel YÖK yaratması bakımından sorunlu bir yasa taslağı önermektedir.

Yasa taslağı temelde küresel pazar ekseni dikkate alarak yükseköğretimi piyasalaştıran bir yapı yanında üniversite yönetimini doğruda siyasetin etkisine alması bakımında daha merkezi ve özerkliği temelden zedeleyen bir yapı öngörüyor.

Taslağın giriş bölümünde belirtilen üniversite tanımı evrensel üniversite anlayışından çok üniversite çeşitliliğinin önemi ve piyasacı özel üniversite anlayışını öne çıkarmaktadır. Ayrıca başlangıç bölümü ve üniversite çeşitliliği başlığı altında 4 farklı üniversite modeli önerilmiştir. Hatta devlet üniversiteleri de kendi içinde eski ve yeni olarak ayrıştırılmıştır. Özel üniversite ve yabancı üniversite anlayışı evrensel üniversite anlayışı ile bağdaşmamakta ve kamuoyunda bilinen üniversite anlayışına da zarar verir niteliktedir. “Üniversiteler kar gütmeyen kamu hizmeti veren özerk kurmalardır” ilkesinin yasada belirtilmesi önerilebilir.

Bunu yerine daha evrensel, bilim ve felsefe eksenli ülkenin ve dünyanın ihtiyaç duyduğu bilgi üretimi ve insan yetiştirmenin kamu eli ile sağlanması anlayışı işlenebilir.

Yeni TYÖK ve eski YÖK yasası temelde fırsat eşitliği, demokrasi, rekabet gibi önemsenen söylemler olmakla birlikte üniversitelerin olmazsa olmazı olan özerkliği bay pas ederek üniversite üst yönetimlerinin oluşumunu merkeze alan bir yeni yapılanma öngörüyor.

Başlangıç kısmına öneri olarak;

Yasa taslağı uzun bir giriş kısmı ve bunu takip eden 65 sayfalık detay dolu bir metinden oluşmaktadır. Bu uzun metnin yapısı üniversite çeşitliliğine ve özerkliğine aykırılık oluşturmaktadır.

Üniversiteler adı üstünde evrensel kurumlar olup her türlü otoriteden bağımsız olarak bilgi üreten ve yayan kurumalardır. Üniversitelerin temel işlevi insanlık için bilgi üretmek ve nitelikli insan kaynağı yetiştirmektir. Üniversite felsefi tartışma ortamında akıl sürecini duygusal sürecin önüne alarak kişilerin olayları görerek ve tartışarak farkına varılabilirliğini sağlayan ortamlardır. Bilim hem bilgiyi üretmek, hem teknolojiye dönüştürmek taraf olmaktır. Bu bağlamda üniversiteler kendilerine yüklenilen sorumluluğu araştırma yapmak, öğrendiğini eğitim yolu ile aktararak nitelikli insan yetiştirmek ve toplumu aydınlatmak zorunda.

Üniversite Kavramı Üniversite Özerkliği İle Birlikte Tanımlanmalıdır 

"Özerklik" yükseköğretim kurumlarının kendi bilimsel, yönetimsel ve bütçeleme işleyişine ilişkin kararlar almada ve eğitim, araştırma, dışa yönelik çalışmalar ve ilgili diğer faaliyetlerde kendi politikalarını oluşturmada devlet ve toplumun diğer bütün güçleri karşısındaki bağımsızlıkları anlamına gelir. Bilim üretmenin temel koşulu ve güvencesi özerkliktir. Otoritelerin etkisi altında özgür bilim yapılmayacağı için özerklik şart. 1965 yılında yayınlanan Dünya Üniversite Birliği tarafından yayınlana Yükseköğretim Kurumlarının Özerkliği ve Akademik Özgürlük Üzerine Lima Bildirgesinde belirtildiği üzere "Akademik özgürlük", akademik topluluk üyelerinin araştırma, inceleme, tartışma, belgeleme, üretme, yaratma, öğretme, anlatma veya yazma yoluyla bireysel ya da birlikte bilgi edinme, geliştirme ve aktarma özgürlüğüne sahiptirler.

Üniversite doğasına uygun olarak bilimsel, idari ve mali açıdan özerk olmalı ve siyasi olan hükümetler hiçbir surette yükseköğretim kurumalarına etki etmemelidir. Bu anlamda üniversiteler hükümetlerin ve bürokratik işlevlerin müdahalesinden özgür tutulmaları gerekir.

Üniversite Konseyi

İlgili taslakta da belirtilen Üniversite Konseyleri oluşturulması ve üniversiteler arasında farklılık modellerin önerilmektedir. Konseyin amaç ve oluşturma şekli üniversite özerkliğine aykırı ve üniversitelerin siyasi etkinin altına almaya yöneliktir. Üniversite yönetiminde hükümetin atayacağı iki üyenin olması üniversitelerin sorunlarını çözmek yerine üniversiteleri daha da siyasallaştıracaktır.

Mevut hali ile kabul edilemez ve Anayasanın 130 ve 131 maddelerine de aykırıdır. Yeni taslak 130 ve 131 maddelerin değişimini de önermektedir ancak anayasanın değiştirilmesi istenen dönemde ilgili yasaların bu aşamada değişimini beklemeyebilir.

Taslak yasa önerilen konsey modellerinin hangi üniversiteye nasıl uygulanacağı da açık değil ve karışıklık çıkaracak niteliktedir.

Öneri olarak;

Üniversitelerde geniş bir kesimin nitelikli seçimi oluşan genişletilmiş senatolar üniversitenin yetkili organı ve Üniversite Yönetim Kurulu ise icra organı olmalıdır. Rektör üniversitede koordinasyonu sağlama rolü üstlenmelidir.

Üniversitenin akademik organı olarak güçlendirilmiş senato ve yönetim kuruları yolu ile üniversitenin yönetimi ve denetimi dünyada halen yaygın olarak uygulanan yöntemdir. Senato üniversite öğretim üyelerinin nitelikli çoğunluğunun temsilcileri, öğretim görevlileri, öğrenci ve çalışanlar belirli oranlarda senatoda temsilci bulundurması ve Kütüphane müdürü ile oluşacak bir yapı üniversitenin temsil yetkisi bakımından daha geçekçi olacaktır.

Senato en yetkili organ olarak kararlar oy çokluğu ile alır ibaresi getirilmelidir.

Üniversite Yönetim Kurulu, üniversitenin yönetim organı olarak seçilmiş dekan, üniversite öğretim üyeleri temsilcileri, öğretim görevlileri ve çalışanların temsilciler, gerekirse eski rektörler inden oluşur. Kararlar oy çokluğu ile alınır.

Rektör seçimi için alternatif öneri

Genelde YÖK yasa tasarısı öne çıkınca ilk konuşulan rektör belirleme şekli nasıl olacak. Aslında en son konuşulması gereken konu ilk önce gündeme gelmektedir. Yeni taslakta “Üniversite Konseyleri” ya rektör seçilme ve atanma kriterlerini belirlenmesi ve atanmasını sağlar denilmektedir. Önerinin bu hali ile yasalaşması halinde üniversitenin onayını almamış kişilerin üniversiteyi yönetmesi ciddi ayrışma ve sorunalar neden olacağı şimdiden açık. Üniversitelerin yönetim ve denetim yetkisi üniversite öğretim üye ve görevlilerinin elinden alınıp siyasi erkin etkisine bırakılmış olacaktır.

Konsey tarafından belirlenecek rektör modeline alternatif olarak;

Dünyada örnekleri olan ve başarı ile uygulanan Avrupa ile Amerikan modelleri arasında farklılıklar olmasına karşın yine de seçilme esasları “BİLİMSEL VE YÖNETSEL ÖLÇÜTLER”dir.

Rektörlük seçimi bugün birçok batı ülkesinde başarı ile uygulanan birkaç model önerilebilir.

Üniversitede geniş katılımı büyük senato bütün öğretim üyeleri yanında öğrencileri, araştırma görevlilerini ve diğer çalışanları temsilen 5’er üye bulundurduğu oluşum seçim komisyonu ve kurlu oluşturur ve rektör seçebilir. Bunun için değişik öneriler geliştirilebilir.

Bir başka öneri “üniversite parlamentosu” öğretim üyesi ağırlıklı idari ve akademik personelinden oluşan geniş yapılı parlamento niteliğindeki yapı rektör olma koşulu belirler ve rektör seçimi yapar.

Bir başka model üniversite genişletilmiş senatosunun oluşturacağı seçim kurulu adayları ön elemeden sonra üçe indirgiyor. Üniversite başkanlığı için müracaat edenler arasından şartları uygun olan 3 kişiyi başkan seçilebilmesi için belirli bir sure içinde yapacağı konuşma ve tanıtma sonunda jüri üyelerine başkan olabilecek liderlikteki kişiyi, 1-Eğitim, 2-Bilgi, 3-Yetenek, 4-Şahsi uyumluluk, gibi 4 ana konuda değerlendirmeye tabii tutmaktadır. Jüri üyelerinin daha önce kendilerine dağıtılan forma uygun gördükleri adaylarını belirlenen ilkeler üzerinde oylayarak seçiyorlar.

Türkiye’de rektör akademik bilgi, nitelik, deneyim ve yönetsel erki dikkate alınarak ya doğrudan seçimle (Öğretim üyeleri ve diğer paydalar (öğretim görevlileri, öğrenciler ve üniversite idari personeli % 10-20 katkı ile)) %50’nin üzerinde oy alan doğrudan atanır. İlk turda çoğunluğu sağlamayan ilk üç aday arasından ikinci seçim yapılır.

Bir başka model

Üniversite öğretim üyelerinin 50 öğretim üyesi başına bir temsilci ve öğretim görevlileri, öğrenciler ve üniversite idari personeli senatonun % 10-20 katkı ile temsil edileceği büyük senato kendi içinde seçim ilkeleri ve koşulları belirler. Seçiciler kurulu aday adayı ön eleme ile belirler. Rektör senatonun %50 çoğunluk oyu ile seçilir ve atanır.

Yukarıdaki bütün öneriler üniversite öğretim üyelerinin ağırlıklı ve nitelikli temsili ve diğer bileşenleri de içine katan bir yapılanma ile rektör seçimini öngörmektedir.

Performans Yerine alternatif olarak;

Akademik değerlendirme ilkeleri ve ölçütleri geliştirilmelidir. Verimliliği yüksek, üretken bilim adamı yetiştirmek için çıtası yüksek tutulmuş ölçütlerle bilim adamı vasfını sahip olanlar üniversiteye alınmalıdır. Performans özlük haklarına dokunmadan öğretim üyesini ödüllendirme, başarıya destek olmak ve niteliği artırmaya yönelik olması ve tarafların üzerinde objektif ölçüler üzerinde anlaştıkları bir düzlemde tartışılabilir. Ancak mevcut öneri daha çok kar getirici unsurları öne çıkardığı için ileride öğretim üyeleri arasında sorun çıkarabilir.

İlgili taslakta öğretim elemanı alımı yeniden düzenlenmiş. Ancak üniversitelerin ihtiyacı olan liyakatlı öğretim üyesi yetiştirme ve istihdamından ziyade yine akademisyen olacak adayın üreteceği makale ve yabancı dil barajını aşma eksenli bir yapılanma önerilmektedir. Bu yaklaşımın üniversitelerin nitelikli bilim insanı yetiştirme sorunun çözemeyeceği açık. Sorun çok ciddi ve anlayış olarak bilim insanı tanımına ve ona doğasına uygun yapılanmadan geçmek zorundadır.

Öğretim üyesi alımında;

1.  Bölümlerde norm kadro uygulamasına geçilmeli ve öğretim üyeliği kriterleri son derece iyi belirlenmelidir. Akademik değerlendirme önerisi yerinde ancak duygusal ve nepotist istismara yer vermemek için sınırları iyi belirlenmiş ilkelerin oluşturulması gerekir. Üniversite öğretim üyeliği saygınlığının yeniden kazandırılması için, doçentlik ve profesörlük tezleri ve denme dersleri yanında konusunun yetkili organlarının da olumlu onayları ile atanması gerekir. Bu konuda jüri üyelerinin daha dikkatli ve sorumlu davranmaları beklenilmektedir. 

2.  Öğretim yardımcıları veya Araştırma Görevlilerinin merkezî yabancı dil ve bilim/sanat dalları sınavı yanında yetenek, olgunluk, motivasyon ve kişilik sınavından geçmesi her yönüyle yetişkin bilim adamı kazanımında yararlı olacaktır. Bilim adamı olacak adayların mutlaka doktora sonrası başka bir üniversitede kadro araması ve birkaç dönem kendi başına proje ve yayın yapabilmesi aranmalıdır.

3.  Öğretim üyeliğine ilk geçiş olan Yarda. Doç. kadrosu için mutlaka adaylar başka üniversiteye veya kuruma geçerek kendisini ispatlaması gerekir. Sağlıklı ve evrensel ölçekte bilim adamının sağlanması için TUS benzeri bir sınavla belirli bir puanın üzerindeki adaylar üniversitelere Araştırma Görevlisi için açılan yeterlilik sınavlarına başvurmalıdırlar. Doktorasını tamamlayan araştırıcı eğer üniversitede hoca olarak kalmak istiyorsa üniversite dinamikliğinin sağlanması için mutlaka başka bir üniversitede kadro aramak zorunda olmalıdır. Inbreeding denilen ve üniversite öğretim üyelerinin mezun olduğu bölümde şu veya bu şekilde birilerinin kanatları altında başlayan ve profesörlük ile biten yolculuğu biyolojinin yasalarına uygun olarak kısa sürede verimsiz kısır bireylerin oluşmasına yol açmaktadır. Bu üniversite dinamiği ve öğretim üyesinin kendi kendine yetmesi açısından önem taşımaktadır. Amerikan ve Avrupa üniversitelerinin başarısı büyük oranda bu yer değişimine borçludurlar. 

4.  Öğretim üyelerinin ve yardımcılarının tam gün veya devamlı statüye dayandırılmasının gerekir. Doçentlik ve profesörlük üniversite bilimsel faaliyetleri ile ilişikli olmalıdır.  

5.  Doçentlik sınavı tez yazımı ve deneme dersi şartına mutlaka bağlanmalıdır. Profesörlük her üniversitenin belirlediği kriterlere göre sağlanmalıdır.

Önerilen yasa taslağı temelde üniversite yönetim organlarının “mütevelli” tarzında oluşumu eksenine oturtulmuştur.

Yükseköğretim Alanının Koordinasyonu ve Üst-Yönetim. Yeni taslak Üst yönetimin oluşumunu iktidarın ve siyasi erkin tercihine bırakması yönü ile üniversite özerkliğine aykırıdır.

Öneri olarak rektörler kurulu ve onun oluşturacağı bir içre kurulu ve sekretarya ile üniversiteler arasında koordinasyon sağlanabilir. Her üniversite özerk olduğuna göre yukarıdan dayatma ve öneri özerklik ile bağdaşacağı için üst kurul olmalarıdır üniversite yasasında.

Üniversitelerin sorunu yalnızca Rektör belirleme değildir. Üniversite konseylerinin kurulması mevcut hali ile gerçekçi olmadığı ve üniversitelerin sorunlu yönetim anlayışını daha da ağırlaştıracak ve çalışamaz duruma getirecektir. Yeni bir yükseköğretim yasasına ve reforma ihtiyaç var ancak bu ihtiyaç ancak üniversite paydaşları ve ilgililerin daha geniş katılımı ile sağlanmalıdır. Üniversitelerin yeni baştan bir atölye çalışması ile görüş toplayıp, ülkemize özgü geçmiş deneyimleri ve sorunları da dikkate alarak ciddi bir üniversiteler yasasını şekillendirilmelidir.

Dünyada örneği olmayan YÖK türü uygulama yerine bir üst çatı kurum olarak rektörler kurulu koordinasyonu sağlamak için oluşturulabilir. Hepsinden önemlisi üniversiteler özerk olmalı ve HESAP vermelidirler. Hesap vermeyen, niteliği olmayan ve başarılı olamayan üniversite kendi sorununu kendisi çözsün.

Sorunun Çözümü Üniversitenin Özerkliğinde Düğümleniyor

Ülkenin yeni bir üniversite yasasına gereksinimi olduğu geniş kesimlerce kabul ediliyor. Bugün için Türkiye’nin güçlü bir yükseköğretim ve bilim vizyona gereksinim olduğu açık. İyi çalışılmış üniversite eleştirisi yapılmış, sorunların kaynağının bilimsel olarak belirlendiği bir araştırma ve tartışmadan sonra eğitim, araştırma ve kamu hizmeti vizyonu oluşmalı ve buna uygun planlama ve hedefleri de içeren bir tasarı hazırlanmalıdır. Üniversitelerin otonomluğu mutlak surette sağlanmalıdır. Otonom demokratik kültüre sahip, şeffaf ve hesap verebilir olmalı. Siyasi otorite ve siyaset kültürü üniversiteyi kendi başına bırakma anlayışı ve olgunluğuna sahip olmalıdır. Siyaset kültürü üniversite otonomisine saygılı olmalıdır. Yeni yasada akademik özgürlük güvence altına alınmalıdır. Bu bağlamda performansa bağlı iş güvencesi, sözleşmeli personel anlayışı üniversite ve bilim üretme anlayışına uygun değildir ve üniversite otonomisi içinde üretkenlik sağlayamaz.

K.W. Humbolt (1767-1835)’un önerdiği modelde olduğu gibi kendi kıstaslarını kendisi koyabilen, sivil siyasete kapalı bir üniversite özerkliği ancak üniversiteyi üniversite yapar. 1988 Lima bildirgesi üniversiteyi iktidarın dışında kendi kararlarını iktidardan bağımsız vermeyi ve bilimin iktidarın etkisinden korunmasını önermektedir. 1997 yılında UNESCO devletlerin üniversite özerkliğini koruma görevi olduğunu belirtmektedir.

Özerk (otonom) yönetimde en ciddi sorun demokratik özyönetim ve kamu mekanizması nasıl kurulacak ve yönetilecek. Bilim insanı nasıl yetiştirilecek, atama ve yükseltmelerde kriterleri nasıl geliştirilecek? Düşünce ve ifade özgürlüğü olmadan otonom yönetim doğal olarak sağlanamaz. Örgütlenme özgürlüğü ve görüş oluşturma önemlidir.

Sağlam üniversite geleneği olmayan, bilim yapacak yetenek ve bilgide liyakat sahibi akademik kadrolar, bağımsız yönetme ve hesap verilebilirlik ilkesine sahip üniversite olmadan bu iş sağlanmaz. “Bilim güçtür” anlayışının ülkemizde halen bir karşılığı yok. Günümüz bilgi çağında nitelikli insanı elinde bulundurmayan hiçbir ülke, toplum ve üniversitenin başarılı olma şansı yok. Bu bağlamda yeni YÖK yasasında temel bilim politikasının ve özerklik vurgusunun olması önemlidir. Yoksa özerk, şeffaf gibi güzel sözler düşünce ve ifade özgürlüğünü sağlamadan yalnızca göz boyama şeklinde olur. 

Özetle önerilen yasa taslağı Türkiye üniversitelerinin bugünkü sorunu, temel bilim ve nitelikli eğitim yapmamasının temel nedenlerini iyi analiz etmeden ve geniş bir üniversite eleştirisi yapılmadan hazırlanmıştır. Taslak temelde 1) dünyada gelişen yükseköğretim dinamiği ve finansmanı ekseninde yükseköğretimi özeleştirmesi ve paralı eğitim dikkate alınmış. 2) YÖK yönetiminin nasıl ve kimlerden oluşacağı mevcut 2547 sayılı yasa ki gibi yine hata daha ağırlıklı olarak siyasi erk tarafından belirlenmesi önerilmiş. Üniversitelerde yerel YÖK niteliğindeki konsey yönetimi ile üniversitenin iktidar tarafından kontrol edebileceği şekilde hazırlanmış. 3) Yükseköğretim piyasa koşullarına açılmış bulunuyor. 4) Üniversite özerkliği (otonomluğu), düşünce ve ifade özgürlüğü, bilim insanı özgürlüğü, katılımcı demokratik öz yönetim, nitelikli bilim insanı yetiştirme, evrensel düzeyde bilim ve teknoloji geliştirme neredeyse hiç değinilmemiş.

Mevcut YÖK yası son 32 yılda çok tartışıldı bugün ilgili çevrelerin tamamı yeni bir üniversite yasasının hazırlanmasında hem fikir. Ancak Türk akademiyasının üzerinde anlaştığı her yönü ile özerk (otonom) bir üniversite taslağı ortada bulunmuyor.

Öneri olarak YÖK ve her türlü otoriteden uzak ilgili üniversite çevrelerinin atölye çalışması şeklinde bir yasa hazırlanması ve siyasi otoritelerinde özerk üniversiteyi kabul etmesi bekleniyor. Üniversite otonom olmadıkça, açık şeffaf ve hesap verilebilirlik sağlanmadıkça, düşünce ve ifade özgürlüğü üniversitede sağlanmadıkça hiçbir yasa Türkiye’nin gelişmesine hizmet edemez. Sonuç olarak üniversitenin evrensel tanımına uygun, özerkliği ve özlükleri garanti edilmiş, demokratik özyönetim, özdenetim ve kamu denetimi dayalı modeller geliştirilmelidir.