Yeni Yıla Takvim Bilinci İle Girmek

Prof. Dr. İbrahim ORTAŞ , Çukurova Üniversitesi,

Biraz önce 2016 yılını geriden bırakıp 2017 yılına giriş yaptık. Dost arkadaş birbirimizi aradık, sosyal medya üzerinden iyi dileklerimiz diledik. Umarım 2017 insanlığa sağlık, huzur ve kendini gerçekleştirme olanağı sağlayarak ortamaların sağlandığı bir yıl olur. Tabi tarih bilincine değer ver insanlar olarak sebep sonuç ilişkisi içinde 2016 yılının olumsuz etkilerinin devam edeceğini biliyoruz. Yine de geleceğe umutla bakmak orundayız. Enseyi karartmak yerine, filozof konfuçyüsün “karanlığa küfredeceğine bir mum da sen yak' anlayışı ülkemizin aydınlığa çıkması için yaşama omuz vermek gerekir.

Bu arada bir dakika önce 2016 ve bir dakika sonra 2017 ne değişti bir yaş daha yaşlanmış olmanın ötesinde. Ben kimim, ne kadar zamandır yer yüzeyinde insan insan olarak faaliyet yürütüyor? Ne kadar zamandır bilinçli yaşıyoruz? Geçmişi ne kadar biliyoruz? Atalarımıza dair geçmişe dair ne kadar bilgi var? Yazılı kültüre ne zamana geçtik? İnsan ne zaman toplumsallaştı. İlk yaslar nelerdi? Din insan ilişkisi ne zaman başladı? İnsan bilinci dünden bu güne ne düzeyde gelişti.

Yeni Yıl Kutlaması

İnsanlar yılı iki kez kutlarlar. Biri doğum günü, diğeri ise yeni yılın başlangıcının kutlanmasıdır. Kimi benim gibi anasının hatırladığı kadarı ile bir sonbahar günü bağ bozumu zamanı veya filan kişinin askere gittiği zaman doğmuş ve nüfus cüzdanına ise başka bir gün yazıldığı için hiç doğum gününü kutlayamaz. Kimisi de doğum gününün gerçek tarihini bilir ve her doğum gününü kutlar. Doğum günleri geçmiş zaman dilimindeki biraz nostalji, biraz hüzün, biraz güzel günler, biraz da kaçırılan fırsatlar ve keşkeler ile geçer.

Şimdilerde yeni yıl kutlaması ise yaşamın yeniden canlandığı anı ifade eder ve ileriye dönük hayallerin, planların, hedeflerin ve projelerin yapıldığı gün olarak anılır. Yeni yıl, insanın insan olma süreci ile başlayan ilk meraklarının altında dünyayı tanımak özellikle de gece-gündüz, mevsimsel zıtlıklardan kış ve yazın farklılıklarının altındaki gizemi çözmeye çalışmaları ile başlayan takvim oluşturma süreci ile başlamaktadır. Sümerliler yani Mezopotamyalılar, Araplar, Mısırlılar, İbraniler, Türkler, Çinliler, Hintliler ve Yunalılar Ay ve Güneşin hareketlerinden yılların ardışık olarak birbirlerini belirli esaslara göre izlediğini belirlemişlerdir. Ay ve Güneşin dönüş hareketinden yaralanarak yılın uzun ve kısa geceleri belirleyerek yazılı hale getirmişlerdir. Bu insanlar dünyanın farklı coğrafyalarında yaşasalar da birbirinden bağımsız takvimler yapmış olsallarda hepsinin temelinde doğa yasalarına dayalı yeni bir başlangıca merhaba demek yatmaktadır. Toprağın uyanışı, bitkilerin yeşermesi, evcil hayvanların doğumu, bolluk ve bereketin başlangıcı yani ilkbahar hep başlangıç olmuştur. İnsanın içeriden dışarı çıktığı içinin açıldığı, her tarafının çiçekler ve güzelliklerle bezendiği aşkların en fazla yaşandığı dönemdir İlkbahar.

Doğu toplumlarında Kuzey Çin’den-Anadolu’ya kadar en az 4000 yıldır toprağın ve bitkinin yeniden uyanışını ifade eden gece-gündüzün denk düştüğü 21 Mart gününü kutlamaktadırlar. Çinliler, Hintliler, Türkler, Azeriler, Kırgızlar, Persler, Kürtler, Asuriler, Süryaniler, Keldaniler, Zerdüştler, Şamanlar, Aleviler, Yezidiler ve yeni yıla değişik dini ve kültürel boyutlarda değişik anlam ve misyonlar yükleseler de tamamı yeni yılı 21 mart olarak selamlamaktadır. Araplar ise İslamiyet öncesi kullandıkları Kameri takvimi (Ay) İslamiyet’in kabul edilmesinden sonra Hazreti Muhammed’in Mekke’den Medine’ye geçme tarihi olan 622 yılından Hicri takvime dönüştürerek Ramazan ayı takvimine uygun olarak her yıl on gün öncesine denk gelen ve 36 yılda tamamlanan bir takvim (Ayın hareketini esas alan takvim süreci) sürecini kullanmaktadırlar. Fakat yine de Araplar yeni yıl kutlamalarına eskiden beri sıcak bakmamaktadırlar, fakat bunun yerine bayramları üst düzeyde kutlamaktadırlar, özellikle Ramazan yeni yıl anlamında kutlanılmaktadır.

Yeni yılın her toplum için muhakak ayrı bir anlamı vardır. Ancak Çinliler için yeni yıl her bakımdan eskiden kurtulmak, geçmişi geride bırakıp yepyeni giyim kuşam, yeni bir ruh hali sağlamaktadırlar. Çinliler yeni yıla borçsuz girmek için geçen yıla ait bütün borçlerinı ödemerlermiş. Böylece yeni yılın mutluluk ve özgürlük getirdiğine inanırlar. Çinliler içlerindeki geçmişten kalan kötülükleri ve öfkelerden de arınmak içinde yeni yıl bir umut kapısı olmaktadır.

Yılbaşının önemli özelliklerinden biride ta Uzakdoğuya kadar uzanmaktadır. Yılbaşının renklendirlmesi ki bu dönemde evlere dekorlanır ve ışıklandırılır. Bali adalarında yıl başından bir gün öncesi, her taraf ışıklandırılır, çanlar çalınır, değişik sesler çıkarılarak yeni yılın gelmesi karşılanır. Irlanda da ise yeni yıl şenlik ateşi ile karşılanır. Güney Amerikadaki yerlilerde aynı şekilde yeni bir döneme ateşler yakarak etrafında dans ederek geçirilkerdi. Yine bazı kültürlerde büyük yemekler düzenlenir aile biryler bir araya getirilerek ailenin güçlü temelleri kurulmaya çalışılır. 

Yeni yıl bazı kültürlerde şans ve aşk getirmesi için kırmızı iç çamaşırlar hediye edilir ve yeni yıl gecesi giyilirler.

Bazıları ise yeni yıl gecesi evin avlusuna bozuk para atarlar paranın üzerinden geçerek içeri girilir. Sonra bu para ihtiyacı olanalra verilir.

Afrika Halkları başta Etiyopyalılar olmak üzere yeni yılı Şubat ayının ortasında kutlarlar.

Yeni Yıl ile Hristiyanlık Arasında bir İlişki Yok

Genelde yanlış bir bilgi olarak yeni yıl ile Noel kutlaması arsında bir ilişki yok. Noel kültürü başka yeni yıl kutlaması başka. Bunu batı toplumlarında Hazreti İsa’nın doğum günü arifesine getirerek yer ve gök arasında yaşamı yeniden selamlamak olarak algılamışlar ve yeni yıl ile birlikte 2017 yıldır da Ocak ayının ilk günü olarak bu geleneği şaşaalı olarak kutlamayı devam ettirmektedirler. Yeni yılın 1 Ocak olarak kutlanması ise kimi söylemlere göre Hazretli İsa 25 Aralıkta doğru, kimine göre ise 6 ocakta doğduğu yönde, Dünyada resmi olarak Christmas yane Noel 25 Aralıkta kutlanırken İsanın doğum yeri olan Kudüste halen 6 Ocakta kutlanmaktadır. Ancak çok sonralara bir ara formül olarak 1. Ocak yeni yılın başlangıcı olarak belirlenmiştir.  Gerçi o dönemde 21 Aralığın gece ve gündüzün birbirine denk düştüğü dönemde kış bayramları kutlamaları, hatta Roma konsülleri o dönemde 1. Ocak’ta göreve başları ve yine kimi kaynaklara göre Milat'tan önceki Romalıların tanrıları Yanus’un anısına her şeyin başlangıcı anlamına gelen Janiver İngilizce’si ile January yanı Ocak ayının başlangıcında kutlamalar yapılmakta idi.

TAKVİMİN HİKAYESİ ŞÖYLA ANLATILIR

Tarihte Takvimi olay, Sezer döneminde başlar. Julius Sezer, takvimdeki  karışıklıkları çözmesi için Mısırlı astronomi bilgini Sosigenes'e emir veriyor. O zamanlarda 1 yılın 365 gün 6 saat sürdüğü biliniyor.

Sosigenes de sorunu şöyle çözüyor : 

Her yıl 365 gün çekecek. Her yıldan 6 saat artacak. Artan saatler 4 yılda bir takvime eklenecek ve o yıl 365 + 24 saat =366 gün olacak.

366 gün 12 eşit parçaya bölünmediği için 6 ay 30 gün, diğer 6 ay 31gun  çekecek.

peki 365 gün çeken yıllarda aylara göre dağılım nasıl olacak?

 yüce Sezer emir veriyor:

365 gün çeken yıllarda en son aydan 1 gün düşülsün. O zamanlar yılbaşı, Mart ayında. Şubat ayı ise yılın son ayı idi. (September=7, October=8, November=9, December=10) da yukarıda belirdiğim gibi Latince olarak belirlenen isimlerden geliyor.

Böylece Şubat ayı, 4 yılda bir 30 gün, diğer yıllarda 29 gün olmuş. Yüce Sezer, bununla da yetinmeyip aylardan birine kendi ismini vermiş:  JULIUS, yani JULY. sonradan imparator olan Augustus, Sezar'dan aşağı kalmamış ve sonraki aya kendi ismini vermiş :

AUGUSTUS, yani AUGUST. Ancak Julius Sezar'in ayı 31 günken Augustus'un ayı 30 gün olur mu ? O da emir vermiş:

Yılın son ayından 1 gün daha alın ve benim ayımı da 31 gün yapın. Zavallı Şubat’tan 1 gün daha alinmiş ve Ağustos’a eklenmiş. O gün bu gündür Şubat ayı, 4 yılda bir 29 gün, diğer yıllarda 28 gün, Sezar'in ayı Temmuz ve Augustus'un ayı Ağustos’ta peş peşe 31 gün çeker oluvermiş.

Christ’s mass (İsa için yapılan kilise aini anlamında) İsanın doğum günü için kilisede özel ain yapılır. Christmass ağacının hikayesi ise Hıristiyanlıktan önceki dönemlere dayanmaktadır. Eski Roma tanrısı Satürn için düzenlenen “Satürnalia” festivali güneşin gücünü yenilemesi dileği ile açağ dikilirdi. Ağaç geleneği bu festivale başlamıştır. 

Fakat Hıristiyanlık öncesi Roma toplumunda da yeni yılı Martta kutlardı. O dönemin Roma takvimi de Mart ayı ile başlar ve bazı ayların isimleri de buna göre belirlenirdi. Örneğin Latince’de sekiz anlamına gelen “Octa” dan gelen 8. ay October idi. Yine ölçü birimindeki 10.luk sistemdeki decimal anlamından gelen 10. ay ise December olarak bilinirdi. Fakat Roma imparatorluğu Hıristiyanlığı kabul ettikten sonra takvimi iki ay öne alması nedeniyle bugün 8. ay olarak bilinen ve orijinali October olan Ekim ayı 10. aya 10 ay olarak bilinen December yanı Aralık ayı ise 12 ay olarak bugünkü yerini almıştır. Bu durum doğu toplumunun yaşama bakış açısı ile örtüşmektedir.

Anlaşılan çok renklilikten kaynaklanan doğamız gereği Anadolu toprağında 1. Ocak 1926 tarihinde Miladi takvime geçmekle yeni yılı üç kez kutlamaktayız. Doğu- Batı sentezine uygun olarak uygarlıklar kavşağı Anadolu kültürlerin merkezi olarak binlerce yıllık geleneksel değer yargıları, dininin gerekleri ve batı ile olan ilişkileri nedeniyle yeni yıla veya yılları faklı zamanlarda da olsa coşku ile kutlamaktadır. Bu da gösteriyor ki insanları doğa ile baş başa bıraksak, savaşların olmadığı ortamlarda insanın insana kendi değer yargılarını kabul ettirmediği durumlarda gerek doğu ve gerekse batı toplumları doğanın yasalarına uygun yaşayabilmektedirler. 

Bazı insanlar de yeni yıl gelse de bir hindi doldursak, içsek ve sabaha kadar çılgınca eğlensek, Mili Piyangonun talih kuşu bizim başımıza konsa diye düşünürken kimisi de maddi ve manevi gücüm bu deyip divanda TV karşısında kendine yer ayırmaya çalışır. 

Tabii yeni bir yıla girerken ister batı toplumu olsun ister doğu toplumunda olsun yeni yıla ilişkin enerjinizi ve yaşamasal coşkunuzu dostlarınızla paylaşmak, onlara ben halen varım ve senin de varlığından haberdarım deyip bir selam (eskide bir kartpostal göndermek adettendir. Veya günümüz iletişim çağında telefonun diğer ucuna alo demek veya daha ucuzu bir tuş ile istemediğiniz kadar adrese aynı anda aynı mesajı gönderebilmek yine de insanın içini ısıtabilir. İnsanın ilk keşfi olan ateş ve ısınma ile başlayan farklılaşma sürecinde ısınmak için yerin binlerce metre derinliğinden fosilleri çıkararak ısıtmaya çalıştığı dünyamızda halen bir çok insan (özellikle enerji kaynaklarının bulunduğu bölgelerde savaş tehditleri nedeniyle) yeni bir yıla içi ısınmamış olarak girmektedir. Hele şu kış gününde ısınmak için harcanan bunca elektrik, kalorifer ve odun ısısına rağmen insanın içinin halen ısınamadığı dünyamızda bir selam, hatırlama ve barışa yönelik umut beklentisi haberleri belki içimizi daha ısıtacaktır.

Yeni yılla atfedilen, kişinin doğanın da kendisini yenileme sürecine uygun olarak yeni bir hayata başlarken kendi önüne yeni hedefler koyması ve her yıl kendini sorgulaması, yapabildiklerim veya yapamadıklarım nelerdir, neden ve niçin sorularının sorulmasını hatırlatması bakamından önemli ve anlamlıdır. Hepiniz yeni bir yıla merhaba demeden önce yeniden bütün olup bitenlere toplam kalite unsuru bütünselliğinde bakarak kedimizi de işin merkezine koyarak derin bir iç sorgulamadan (özeleştiri) geçerek çağımızın ve toplumun bir bilim insanı olarak bana yüklediği sorumluluk bilinci içerisinde gelecek yılda ve yıllarda ben ne yapabilirimin yollarını aramalıyız. Bu vesileyle yeni bir yıla girerken başta kapımıza dayanan savaş belası olmak üzere toplumumuzun içinde bulunduğu ekonomik çıkmaz ve verimsizlik sürecine neden olan faktörlerde kendimi de sorumlu tutarak olaylara bütünsel bir göz ile bakmaya çalıştım. Çocukluğumdan bu yana kurduğum hayallerimden tutun da geçen yıl başındaki hedeflerim ile bugün arasındaki süreci artısı ve eksileri ile, olayları ve süreçleri bütünsellik bakış açısı içerisinde karşılaştırdım. Yani önce ormana, sonra ağaca ve sonra da ağacın çevresi ve iç dinamiklerine bakarak olayları yukarıdan aşağı bir bütünsellik içerisinde sorguladım. Yeni yılda aklın egemenliğinde sağlıklı, mutlu, onurlu ve barış dolu bir evren kette yaşamak zor olmakla beraber mümkündür.

Yani anlayacağınız takvimin hikâyesi böyle bakalım gelecek yüzyıllarda insanlık nasıl bir takvim süreci oluşturacak.

Fakat öncelikle savaşların, suikastların, yalanın, dolanın, yolsuzluğun, yoksulluğun, yobazlığın, ayrımcılığın, padişahın, kullun, ezenin, ezilenin olmadığı ortamların sağlanması ile mümkündür. Buda herkesin dünyayı tanıyacak zihin açıklığına kavuştuğu bir eğitim ortamı ile mümkün olacaktır. Yeni yıla bilinç zenginliğimizi geliştirmek, yaşama ve olaylara bütünsel bakabilmek umudu ile hepinize yaşam boyu sağlık, mutluluk ve barış dolu, coşkulu ve anlamlı güzel yıllar diliyorum.