Yeni YÖK Yasası Nasıl Olmalı

Prof. Dr. İbrahim ORTAŞ

Çukurova Üniversitesi, 

Son günlerde yeniden kamuoyunun gündemine oturan YÖK yasası belirli hedeflere ve amaçlara yönelik olarak olağandışı koşullarda oluşturulduğu günden günümüze kadar en çok eleştirilen yasaların başında gelmektedir. Yasanın en sakıncalı yanı üniversite gibi ortak aklın egemenliği dediğimiz kurullar, komisyonlar ve beyin fırtınası sonucunda oluşan yönetim modeli yerine merkeziyetçi, kişilere bağlı ve onlara olağanüstü yetkiler tanıyan yapısı gelmekteydi. Yasa buna bağlı olarak üniversitelerin bilimsel, idari ve mali özerkliğini kısıtlıyor ve kurum bilim ve bilgi üretiminden çok ne kazanıyor ne kaybediyor hesabı üzerine yönelmiş oluyordu. Ülkemiz dinamiklerinin soğuk savaş döneminin etkisi ile yaşanan olayların faturasının üniversitelere kesilmesi, üniversitelerde başta fikir hürriyeti alanında ciddi sorunlar yaşanmıştır. Bunun sonucu üniversitelerin bilimsel ve mali özerkliklerinin zedelenmesi, kaynaklarının azaltılması yine aynı dönemde “bir profesör bir albaydan daha fazla maaş alamaz” anlayışı ile üniversitelerde kaçınılmaz olarak bir verimsizlik başlamıştır. Son 22 yılda her iktidarın iyileştirmesini istediği yasa önerisi, gösterilen bütün iyi niyet çabalarına ve Avrupa Birliğine uyum yasalarına uydurulma isteğine rağmen bazı kaygılar ve sekter tavırlardan dolayı bir türlü gerçekleşememiştir. 

Uygulamada görülen aksaklıklar toplumun beklediği üniversite olgusuna da ters düşünce yasanın değiştirilmesi sık sık gündeme gelmeye başlamıştır. Daha önce kurulan bir çok hükümetin programlarında belirttikleri üniversite yasası, sayısal üstünlüğü olan mevcut hükümet tarafından acil eylem planı çerçevesinde ele alınmış, sınırlı düzeyde internet üzerinden yapılan görüş alışverişinden sonra kısa sürede bir yasa önerisi olarak TBMM’ne sunulmak istenmektedir. Batı üniversitelerinin tarihleri incelendiğinde bin küsur yıldır kurulu bulunan üniversitelerin reformları siyasiler tarafından değil, üniversiteyi oluşturan organlar tarafından enine boyuna tartışılarak geleceği de ilgilendirecek şekilde hazırlanmıştır. Bilgi çağını yakalamayı hedefleyen ülkemiz için AB normlarına uygun bir üniversite yasasının hazırlanması ve başta TÜBA, TÜBİTAK, Üniversiteler, Öğretim Elemanları Dernekleri olmak üzere kamuoyu tarafından enine boyuna tartışılması mutlaka gerekmektedir. 

Değiştirilmesi ve üzerinde oynanması son derece zor olan eğitim ile ilgili yasalar hazırlanırken gelecek yüzyıla iyi eleman yetiştirmek ve dünya sahnesine yetişmiş insan gücü ile çıkmak için bu tür yasaların son derece eleştirel süzgeçten geçerek hazırlanması gerekmektedir. Çağdaş bir yükseköğretim yasasından uzak olan yeni yasanın modern dünya üniversiteleri yönetimi düzeyine çıkarılması her üniversitelinin katkısı gerekmektedir. Bir üniversite öğretim üyesi olarak, ülkemizin bilgi çağını yakalaması ve gelişmiş ülkelerin seviyesinin üstüne çıkabilmesi için yasa önerisinde bazı olumlu görüşlerin yanında, olumsuzlukların giderilmesi ve bunlara bağlı olarak da birkaç somut önerim olacaktır.

1)  Üniversite doğasına uygun olarak bilimsel, idari ve mali açıdan özerk olmalı ve siyasi olan hükümetler hiçbir surette Yükseköğretim kurumalarına etki etmemelidir. YÖK Milli Eğitim Bakanlığı ve diğer kurumlar ile koordinasyonu sağlamalıdır. 

2)  Üniversiteler Arası kurul (ÜAK) üniversitelilerin birlikte uygulayacakları ortak esasları belirleyen ve koordinasyon işlevi görmesi gereken organ olmalı, buralardan gelişen önerileri ve istekleri ise yürütme görevi yapan YÖK’e ve YÖK bu anlamda icra organı olmalıdır.

3)  Mevcut yasada YÖK, ÜAK tarafından önerilen 6, Cumhurbaşkanlığınca önerilen 2, Genelkurmay Başkanlığınca önerilen 1 üyeye karşılık Üst düzey kamu görevlileri veya öğretim üyeleri arasından Bakanlar Kurulunca seçilen sekiz adaydan oluşan 17 kişi tarafından oluşturulur denilmektedir. Hangi hükümet olursa olsun, bu 8 adayı ağırlıklı olarak siyasi tercih dikkate alınarak atanacağı için uzun sürede sakınca doğuracaktır. Öneri olarak Üniversiteler 9, hükümet 3 (Milli Eğitim, İç İçleri ve Maliye Bakanlıklarını temsillen), Cumhurbaşkanı 2, Türkiye Bilimler Akademisi (TÜBA) 1,  TÜBİTAK 1, ve Genelkurmaya 1 kontenjanın ayrılması daha gerçekçi ve yüksek öğretimin dokusuna daha uygun olacaktır. YÖK üyelerinin birikimli ve üniversite yönetimlerinde bulunmuş profesörlerden atanması daha sağlıklı olacaktır. Bu bağlamda YÖK ‘te öğretim üyesi temsil oranının ağırlıklı olarak bilim kuruluşlarından sağlanması söz konusu olacaktır.

4)  YÖK ve ÜAK’ un görev ve sorumluluklarının net olarak tanımlanması gerekmektedir. Mevcut yasa önerisinde hangi görevin hangi organ tarafından yapılacağı net değildir. Belirsizlik, beraberinde sonu gelmez tartışmalar ve yetki kargaşası getirir. YÖK’ün mevcut yetkilerinin bir kısmı ÜAK ve üniversitelerin iç işleyişi ile ilgili konular ise üniversitelere bırakılmalıdır. 

5)  Yükseköğretim Kurulunun görevleri arasında sıralanan 4, 5, 6, 8, 11, 12, 19, 20 maddeleri yüksek öğretim ile ilgili politika belirlemeyi içerdiğinden bu görevlerin bir kısmı ÜAK’ un önerilen yetkileri ile iç-içe olması nedeniyle bu görevlerin YÖK yerine ÜAK tarafından üstlenilmesi gerekmektedir.

6)  Üniversitelerde yönetici kadrolarının her aşamasının Rektör, Dekan, Bölüm Başkanları ve Ana Bilim dalı bir defa seçimle gelir ilkesi yerinde ve herkesin ortak dileğidir. Seçim yanında çağdaş ülkelerdeki yönetici seçiminde olduğu gibi her yönü bilimselliğini kanıtlamış ve birkaç aşamadan geçmiş kişilerin yönetici olarak aday olmaları ve kurumunun da öğretim üye ve yardımcılarının onayı ile atanması daha doğru olacaktır. Geçmiş üniversite tarihlerinde olduğu gibi modern dünya üniversitelerinde öğrenci ve idari personelin katkısı önem taşımaktadır. Bu konunun iyi incelenmesi ve üzerinde çalışılması gerekmektedir.

  Yeni yasada Rektör seçimi için önerilen yöntem 2547 sayılı yasadan farklı değildir. Yeni yasada, “Üniversitelerde gizli oylama usulü ile yapılan seçimlerde en çok oy alan ilk dört aday Yükseköğretim Kuruluna sunulur. Bunlardan Yükseköğretim Kurulunca seçilecek iki aday bir hafta içinde Cumhurbaşkanına sunulur. Cumhurbaşkanı, bu iki adaydan birini on beş gün içinde, dört yıl için rektör olarak seçer ve atar” denmektedir. Daha önce yapılan öneride doğrudan seçimin yapılması ve en çok oy alan iki kişiden biri Cumhurbaşkanı tarafından atanması ortak bir kanı ve beklentidir. Yeni yasada “yeni kurulan üniversiteler ile oy kullanma hakkına sahip öğretim üyesi elliden az olan üniversitelerde rektör, Başbakanın önereceği iki profesör arasından, Cumhurbaşkanı tarafından seçilir ve iki yıl için atanır” denilmektedir. Kaç öğretim üyesi olursa olsun Vakıf Üniversiteleri dahil rektörün öğretim üyeleri tarafından seçimle belirlenmesi gerekir. Aksi taktirde siyasetin üniversiteye girmesi söz konusu olacaktır. 

  Mevcut yasanın, seçimi her aday için bir kez ile sınırlandırması yöneticilerin bir daha seçime girmemesi nedeniyle daha rahat çalışacak ve gelecekte oy kaygısı olmadan çalışması nedeniyle son derece faydalı olacaktır. Aksi taktirde yöneticiler bir daha seçilmek için oy kaygısı nedeniyle başta kadrolaşma olmak üzere hiç de hak etmeyen kişilere kadro verilmesi ve diğer payelerin dağıtımı sık sık tartışma konusu olacaktır. Ayrıca Rektör seçiminin bilim disiplinleri arsında rotasyonla gelmesi de bir çok bakımdan önem taşımaktadır ve son derecede gereklidir.

7)  Rektör ve Dekan yardımcılarının ilgili Senato ve Fakülte Yönetim Kuruları tarafından seçilmeleri olumlu, katılımcı ve demokratik bir yaklaşımdır. Ülkemizin en ciddi sorunu olan kendisini yönetecek kişinin seçimi konusundaki tecrübesi bunun  pratikte ne kadar etkili olacağı kuşkusunu doğurmaktadır. Ancak senatolarda ve Fakülte Yönetim kurularında yarımcıların objektif ve her üyenin kendi inisiyatifi ile öneri geliştirmesi ve oy kullanması üniversite öğretim üyeliğine yakışır bir davranış olarak üniversitelilik bilincine önemli katkı sağlayacaktır. Bu yeni bir denme olabilir. Ancak yöneticilerin kendi yardımcılarını kendileri belirlemeleri anlayışla da karşılanabilir.

8)  Üniversitelerde Senatolar üniversitenin yetkili organı olmalı, yönetim kurulu icra organı ve Rektör ise koordinasyonu sağlama rolü üstlenmelidir.

9)  Rektörün görevleri arasında gösterilen 4. ve 8. maddeler Üniversite Senatosu, 5. ve 6. maddelerin üniversite Yönetim Kurulunun görevleri arasında olması daha uygulanabilir  olacaktır. 

10)Üniversite Yönetim Kurulu görevleri arasında gösterilen 3. 6. 7. ve 10. maddelerinin Üniversite Senatosunun görevleri arasında bulunması daha sağlıklı olacaktır.

11)Yükseköğretim ve Üniversite sosyal konseyleri doğru belirlenmiş ancak konsey üyeleri arasında üniversite çalışanlarının örgütleri ve sendikaları yanında üniversite öğretim elemanları derneklerinin dahil edilmesi sosyal konseyin işlevlerini artıracaktır.

12)Akademik değerlendirme önerisi yerinde ancak duygusal ve nepotist istismara yer vermemek için sınırları iyi belirlenmiş ilkelerin oluşturulması gerekir. Bütün gelişmiş modern dünya üniversitelerde geleceğe yönelik stratejilerin çizilmesi için öğrenci ve öğretim üyelerinin performansları düzenli olarak veri bankası oluşturularak değerlendirilir. 

Yasanın “Yükseköğretime giriş” kısmında Madde 47’de belirtilen Yükseköğretim kurumlarına, ÖSYM'nin yapacağı sınavla girilir ve içeriği ortaöğretimde izlenen tüm müfredatı kapsayacak şekilde düzenlenen sınavın; sayısı, tarihi, ortaöğretimde bir mesleğe veya belli sanat dallarına yönelik programların yükseköğretimdeki devamı niteliğindeki programların belirlenmesi ve diğer hususlara ilişkin usul ve esaslar Milli Eğitim Bakanlığınca çıkarılacak yönetmelikle belirlenir ve ilgili kurumlara bildirilir” denilmektedir. Bu maddede belirtilen “eğitim programlarının Milli Eğitim Bakanlığınca çıkarılacak yönetmelikle belirlenir ve ilgili kurumlara bildirilir”  kısmı bakanlık yerine ÜAK tarafından yapılmalıdır. ÖSYM bir taraftan YÖK denetimine bırakılırken ilgili mevzuat ve yönetmelikler Mili Eğitim Bakanlığı tarafından yapılır ibaresi ile ÖSYM dolaylı yoldan siyasilerin etkisine geçmiş olmaktadır. Bunun beraberinde getireceği bir çok sakınca ve sorunları olacaktır.

Gelişmiş ve saygın bilim kuruluşlarının tümünde olduğu gibi ülkemizde de bilim adamı performansı bilimsel araştırma, eğitim-öğretim ve topluma aktardığı kültürel katkıları ölçüsünde her yıl yıllık faaliyetlerinin incelenmesi başarılı olanların onurlandırılması (maddi ve manevi), başarısız olanların ise uyarılması ve başarısızlık ve üretimsizliğin sürekliliği durumunda ise kişinin verimliliğine uygun alanlara veya diğer kurumlara aktarılması gibi önlemlerin alınması gerekmektedir. Bugün en çok öğündüğümüz bilimsel yayın sıralamasında birim bilim adamı başına yayın sayısı 0.11 ile 0.17 arasında değişmektedir. Hayatı boyunca hiç proje yapmamış, uluslararası yayını olmayan, kongreye katılmamış çok sayıda kişi bugün Türk üniversitelerinin sırtında maalesef kambur olarak durmaktadırlar. Öğretim üyeliğinin profesörlük dahil her aşamasında, aralıklarla akademik değerlendirmenin objektif kriterlere göre yapılması ve ölçütlerinin getirilmesi üniversite verimliliği açısından büyük önem taşıyacaktır. 

13) Madde 36’da belirtilen “Öğretim yardımcıları” veya “Araştırma Görevlileri” nin  “merkezî yabancı dil sınavında başarılı olan araştırma görevlisi adayları; Üniversiteler Arası Kurulun ilgili bilim/sanat dalları için esaslarını tespit ettiği çerçevede ve ÖSYM tarafından yapılan bilim sınavı sonucuna göre üniversitelerce belirlenen kontenjanlar dâhilinde ve tercihleri doğrultusunda yerleştirilirler” denilmektedir. Bu hüküm her türlü nepotist düşünceden arınmak ve ayrımcılığın ortadan kaldırılmasına olanak tanıması nedeniyle olumludur, ancak araştırma görevliliği için merkezi sınav ile başarılı olanların arasından proje asistanı olarak alınmaları ve geleceğin bilim adamları olarak yetişmeleri için daha esaslı tedbirlerin alınması yanında öğretim üyesi seçimi ve alımında yüksek kriterlerin getirtilmesi gerekir. Yabancı dil ve bilim sınavı yanında üçüncü bir yetenek, kişilik ve performans sınavının da yapılması artık kaçınılmaz duruma gelmiştir. Geleceğin bilim adamları olarak seçilecek kişilerin analiz–sentez yeteneği yanında verileri birleştirebilme, farklı şekillere dönüştürebilme, alternatif yaklaşımlar yaratma, çoklu değişkenleri değerlendirebilme, yüksek dil bilgisi yeteneği yanında sağlıklı kişilik, ben merkezli olmayan, motivasyonu yüksek, azimli kişilerin seçimi için ya ÖSYM ya da üniversitelerin ayrı sınavlar yapması gerekmektedir. Bilim insanı olacak kişilerin her yönü ile gelişmiş ve bilim yapabilme yeteneğinde olması gerekir.

14)Inbreeding (Kendi içinde çoğalma veya kendine benzeyerek çoğalma) denilen ve üniversite öğretim üyelerinin mezun olduğu bölümde şu veya bu şekilde birilerinin kanatları altında başlayan ve profesörlük ile biten yolculuğu biyolojinin yasalarına uygun olarak kısa sürede verimsiz kısır bireylerin oluşmasına yol açmaktadır. Bu durum kısmen madde 36 ile önlenmiş olmakta ancak halen açık kapı kalmaktadır. Modern dünya üniversiteleri ve bizde de kısman ODTÜ ve Boğaziçi Üniversitelerinde olduğu gibi kişi doktora yaptığı üniversite dışında bir başka üniversitede kadro aramalıdır. Bu üniversite dinamiği ve öğretim üyesinin kendi kendine yetmesi açısından önem taşımaktadır. Amerikan ve Avrupa üniversitelerinin başarısı büyük oranda bu yer değişimine borçludurlar. 

15)Üniversite öğretim üyeliği seçiminde, mutlaka doktora sonrası çalışmalarda başarılı olmuş belirli bir birikimi olan yetişkin kişiler öğretim üyeliğine alınmalıdır. Bölümlerde norm kadro uygulamasına geçilmeli ve öğretim üyeliği kriterleri son derece iyi belirlenmelidir. Mevcut yasada öğretim üyelerinin atanmasında 2547 sayılı yasada olduğu gibi YÖK ve Üniversite Senatoların kriterleri dikkate alınmaktadır. Söz konusu yasada olduğu gibi dil sınavı ve belirli sayıda yayın koşulu dikkate alınmaktadır. Dünyanın saygın ve gelişmiş üniversitelerinde ise çıtası yüksek tutulmuş kriterler yanında, çok fazla sayıda üniversite, araştırma kuruluşu ve Akademilerden alınan görüşlere göre atama yapılmaktadır. Bu anlamda toplumun en hassa olduğu ve bilgeliğini beklendiği akademisyenliğin salt iki yayınla aşılması son yıllarda üniversite öğretim üyeliğine karşı yapılan en yaygın eleştiri olup, toplumda bu anlamda bir güvensizlik ve hayal kırıklığı oluşturmuştur.

  Üniversite öğretim üyeliği saygınlığının yeniden kazandırılması için, doçentlik ve profesörlük tezleri ve denme dersleri yanında konusunun yetkili organlarının da olumlu onayları ile atanması gerekir. Bu konuda jüri üyelerinin daha dikkatli ve sorumlu davranmaları beklenilmektedir.

16)Üniversitelerin beyin göçünün engellenmesi için yetenekli ve yetişkin kişilere maddi ve manevi desteğin sağlanması ve yasal güvenceye kavuşturulması gerekir. Üniversite öğretim elemanlarının ve çalışanlarının özlük hakları ve ücret düzeylerinin çağın gereklerine göre yeniden düzenlenmesi gereklidir. Mevcut yasada bu konu ile ilgili herhangi bir bilgi bulunmamaktadır. Yasa mutlaka ülkenin yetişmiş, üretken ve zeki beyinlerini koruyacak düzenlemeler içermelidir.

  Üniversitelerin birer beyin merkezi olması ve bilgi toplumunun gereklerinin yerine getirilmesi, verimlilik ve motivasyonun artırılması için bilimsel, idari ve mali özerklik yanında özlük hakları bir bütünlük içerisinde iyileştirici tedbirleri yasa ile güvence altına alınmalıdır.

17)Yabancı dil sorunu mutlaka ortaöğretimde çözümlenmeli ve eğitim dili Türkçe olmalıdır. Mevcut yasa öğretim dilini bu şekilde kabul etmekte ancak yabancı dil ile yapılacak eğitim konusundaki talepleri ÜAK’a bırakmaktadır. Üniversitelerin dil sorunu halen çok ciddi boyutta olup üniversite verimliliğini engellediği için üniversitenin ilk yılında Hacettepe modelinde olduğu gibi bir yıl yabancı dil öğretilebilir. Bilimsel gelişmeleri izlemek, dünya ile bütünleşmek için her öğrencinin mutlaka bir yabancı dili bilmesi çağın gereğidir. Üniversitelerde çok sayıda araştırıcının bilim yapma konusundaki en büyük engeli dil bilgisi ve bunun getirdiği uluslar arası toplantılara gidememe, kendini ifade edememe güvensizliği ve yayın yapamamadır.

18)Üniversite mezunlarının en ciddi sorunu olan kültürel birikimlerinin yetersiz olması, üniversitelilik bilinçlerinin gelişmesi için mutlaka her alanın Bilim Tarihi dersi yanında kültür dersinin (uygarlık tarihi, antropoloji ve bilim felsefesini içerecek şekilde) okutulması ve ciddiye alınması gerekir. Dil ve tarih dersleri bu çerçeve içerisinde ele alınmalıdır. Üniversitelerde her türlü düşüncenin özgürce ifade edilmesi ve her üniversitelinin ideolojileri ve “izm” leri tartışabilmesi ortamının sağlanması üniversiteler üzerindeki güvenlik kaygısı, bölücü, irticai faaliyetlerin önünün kesilmesinde önemli bir panzehir olacaktır. Üniversitelilik,  kişinin her türlü ideoloji ve düşünceyi tartışabilmeli ve her olaya eleştirel gözle bakabilme bilinci ve becerisinin kazanması anlamına gelmektedir. Gerçek anlamda yaratıcı bilim ancak her türlü düşüncenin serbeste tartışıldığı ortamlarda oluşmaktadır. Aksi halde üniversiteler kendilerinden beklenen evrensel değerler yerine ulusal sınırlar içerisinde sıkışmış olacaklardır. Başka bir ifade ile basit meslek yüksek okulları düzeyine indirgenmiş olacaklardır.

19)Üniversitelerin akademik, idari ve mali özerkliği batılı çağdaş ülkeler düzeyinde sağlanmalıdır. Üniversiteler aşağıdan yukarıya doğru örgütlenmesini sağlayacak şekilde yapılanmalı; bunun için Bölümlerin yetkin ve fonksiyonel olması, bilimsel faaliyetlerini rahat yapabilmesine olanak tanıyan organlar olması gerekir. Bölüm bütçeleri yanında bilim kuruluşları ile işbirliği ve bağımsız proje yürütme yapısına sahip olmalıdır. Mevcut yasada idari ve mali özerkliğin nasıl sağlanacağı net olarak belirtilmemiştir. Devlet hiçbir kısıtlayıcı faktör veya tasarruf tedbiri olmaksızın üniversitelerin mali ihtiyaçlarını karşılamalıdır. Türk Silahlı Kuvvetlerinin yurt savunmasındaki önceliği gibi bilim kuruluşlarının ihtiyacı da gelişen bilim dünyasından kopmamak felsefesine uygun olarak her yönü ile en üst düzeyde desteklenmelidir.

20)Bölüm, Ana bilim Dalları ve Araştırma Merkezi ve Enstitüleri batı ülkelerinde olduğu gibi günümüzde önemi artan bilim dalları, Doçentlik bilim dallarında ile paralel olarak yapılandırılmalıdır. Üniversitelerin bilgi çağının gereği olarak sürekli yenilikleri izlemesi ve gerekli yenilikleri zamanında yapabilmelidir. Yasa önerisinde yeni programların açılması ÜAK’a bırakılmıştır. Uygulamadaki zorluklar dikkate alındığında kısmen bu görevin üniversite senatoları tarafından üstlenilmesi daha sağlıklı olacaktır.  

21) Öğrencilerden alınacak öğrenci katkı payı kalkmalı, üniversitelerin mali sorunları ihtiyaçları oranında genel bütçeden sağlanmalıdır. Yasa ile belirlenen ve eğitimin parasız olması, fırsat eşitliği ilkesi dikkate alınarak devlet yurttaşlarından toplanan vergilerinin bir gerekçesi olarak üniversite sınavını kazanan her öğrenciye her türlü maddi ve manevi desteği sağlamalıdır. Son yıllarda öğrenciler tarafından yapılan en ciddi eleştiri üniversitelerin kendilerinden eğitim harcı aldıkları ve birer şirket gibi davrandıkları şeklindedir. Hiçbir üniversite bu şekilde itham edilmesini istememektedir.

22) İkili öğretim, yaz okulları, tezsiz yüksek lisans gibi oluşumlar genelde mevcut öğretim üye ve yardımcılarının pek de tercih ettikleri olgular değildir. Ancak öğretim üyelerinin maddi sıkıntılarının kolay yoldan giderilmesi nedeniyle bazı durumlarda tercih edilmektedir. Ek ders gibi öğretim üyeliğinin onurunu zedeleyen uygulamaların kaldırılması ve bunun yerine dünya standartlarında bir ücret politikasının belirlenmesi üniversite verimliliğine daha büyük katkılar sağlayacaktır.

23)Yarı zamanlılık kadrosu talebi de çoğunlukla öğretim üyesinin maddi sorununu gidermeye yönelik olması nedeniyle sınırlı sayıdaki iyi yetişmiş bilim insanlarının zamanın önemli kısmını bilim alanın dışında harcaması bilimsel olarak gelişmekte olan ülkeler için israf olarak değerlendirilmektedir. Bunun yerine 55. maddede belirilen “Araştırmacı öğretim üyeliği” ilkesinin benimsenmesi ile sanayi ve diğer tüzel kişilerin üniversiteye gelmesi sağlanmış olacaktır.

24) Öğrenci ve öğretim elemanlarının kurumda örgütlenmeleri yasal güvenceye bağlanmalıdır. Öğrenci örgütlenmesi için önerilen ifade yetersiz ve muğlak. Yeni yasa önerisinde öğrenci örgütleri Madde 57 de belirtildiği üzere “Üniversitelerin öğrenci temsilcileri, Üniversitelerarası Öğrenci Konseyini oluşturur. Konsey kendi içinden, Üniversitelerarası Öğrenci Yürütme Kurulunu ve Başkanını seçer” denilmektedir. Seçilen öğrencinin hangi sorumluluk ve görevleri olduğu, öğrencilerin yönetime katılımı, üniversite senatosu, fakülte ve bölüm kurularında kendileri ile ilgili konuda hazır bulunmaları konusuna yer verilmemektedir. Öğrencilerin batılı standartlarda yönetime katkıda bulunmaları bazı sorumluluklar almaları toplumun geleceği olan gençlerin hayata hazırlanmasında önemli rol üstleneceklerdir. Üniversite tarihleri incelendiğinde öğrenciler üniversite yönetimin oluşturulmasında öncü rol aldıkları görülmektedir. 

25) Üniversite-toplum ilişkilerinin sağlıklı yürütülebilmesi için mutlaka üniversitelerin halkla ilişkiler ve yayım birimlerinin etkin bir şekilde çalıştırılabilir duruma getirilmesi gerekir. Üniversite-sanayi ilişkisi yine istişare konseyleri aracılığı ile DPT, TÜBİTAK, ve diğer araştırma projeleri alan kuruluşlar çerçevesinde incelenmelidir. Hiçbir surette siyaset üniversiteye ve yükseköğretime müdahale etmemelidir. Akademik ve mali özerklik hükümetlere bağlı olmaksızın güvence altına alınmalıdır. İş çevreleri ve sivil toplum örgütlerinin üniversiteye verecekleri destek, yeni kurulacak bir danışma kurulu ile yılda birkaç kez toplanarak sağlanmış olacaktır. Bu anlamda kurulan “sosyal konsey” daha yararlı olacaktır.

26) Mevcut yasada YÖK tarafından yöneticilerin belirlenmesi istenen Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezinin (ÖSYM) ÜAK’ un denetiminde olması ve yöneticilerin doğrudan ÜAK tarafından atanması kurumun saygınlığı ve objektifliği açısından daha önemli olacaktır. Üniversiteye girmeyi bekleyen milyonların daha da çoğalmaması için ilköğretimden başlamak üzere öğrenciler eğilimlerine göre yönlendirilmelidir. Liselerde ağırlığı meslek liselerine verilmeli, daha az sayıda ve bilim yapma eğilimi yüksek olan öğrenciler ise üniversiteye yönlendirilmelidir. Batı ülkelerinde olduğu gibi meslek liselerinin son derece başarılı öğrencilerinden belirli sayı veya yüzde oranla üniversiteye girmeleri önerilebilir. Milli Eğitim Bakanlığı bu anlamda ortaöğretimin sorunlarını bu yönde irdeleyerek üniversitelere daha az sorunlu ve üniversite eğitimi alabilecek düzeyde iyi yetişmiş öğrenciler kazandıracak projeleri üzerinde yoğunlaşması daha yarlı olacaktır. 

27) Üniversitelerin alacağı öğrenci kontenjanlarının yüksekliği, MEB başarılı öğrencileri sınavsız kontenjan sağlanması gibi ülkenin genç nüfusu, artan üniversiteye girme talebi kısmen bu şekilde çözülmeye çalışılsa bile ihtiyaca bağlı eğitim planı olmadığı için bazı alanlarda çok sayıda üniversite mezunu enflasyonu oluşmaktadır. Öğrenci kontenjanları ve yeni açılacak bilim dalı ve alanların belirlenmesinde çağın gelişen dinamikleri  eğitim planlanmasına uygun olarak hazırlanmalı ve bu konuda en az 20 yıllık vizyon projeksiyonlarının çizilmesi gerekmektedir.

28) Eski yönetimde denetleme kurulunun yerini alan etik kurulu işleyişi ve sınırları net görülmemektedir. Üniversiteler belki de dünyada etik yönünden kendi kendini denetlemesi gereken kurumların başında gelmelidir. Oto kontrol mekanizmasının oluşması yani her olay ve olgunun kurul ve komisyonlarda özgürce tartışılması ve irdelenmesi yöneticilerin de işini kolaylaştıracaktır. Maalesef 2547 sayılı yasa ile yetkileri sınırsız yönetim modeli ile her şey yukarıdan aşağıya hiyerarşik bir yapı ile sağlanmaya çalışılmıştır. Özellikle bazı taşra üniversitelerinde görüş, öneri, talep vs gibi olgular kağıt üzerinde gerçekleşti. Üniversite öğretim üyelerinin her biri birer değer olduğu için buralarda akıl akla hükmetmez, ancak akıl aklı kontrol eder, eleştirir ve sorgular. Bu anlamda yönetici denetimi veya korkusundan çok ortak aklın idaresi daha gerçekçidir. Aslında üniversitelerde olması gereken oto kontrol sistemi ile kurumun tartışarak ve görüş alarak kurumların idare edilmesi temel ilkedir. Saygın üniversitelerde süreç böyle işlemektedir. Bu kurumların yöneticileri idareciliği ikinci ve üçüncü derecede zaman ayırarak yapmaktadırlar. Tanıma fırsatı bulduğum batılı üniversitelerin her kademesindeki yöneticileri bilimden kopmazlar. Bizde 70 bin öğretim üyesi ve görevlisi var ve bunların 26 bini yönetici, yani neredeyse her üç kişiden biri yönetici konumundadır!. Üniversitelerin idari işlerinin sıkı ölçütleri belirlenmiş kurlar içerisinde alt düzeyde memurlara bırakılması ve denetimin hocalar tarafından yapılması ile hocaların bilimsel alandan kopmaları kısmen engellenmiş olacaktır. 

29)Yasanın 12. ve Geçici ve Son Hükümler bölümünde belirtilen iki konu ciddi derecede kaygı yaratmaktadır. Yasanın yürürlüğe girmesi ile mevcut yöneticilerin görev süreleri sona ermekle birlikte yeni dönem için “Yükseköğretim üst kuruluşlarının oluşturulmasında koordinasyonu sağlamak, rektörlük ve ÜAK üyeliği seçimlerini gözetmek ve bu konularda yapılacak itirazları değerlendirerek karara bağlamak, yükseköğretim kurumlarındaki birimlerin hangi bilim alanına dahil olduğunu belirlemek ve yükseköğretim üst kuruluşlarında yapılması zorunlu olan iş ve işlemleri yürütmek amacıyla; Millî Eğitim Bakanı, bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarih itibariyle beş gün içerisinde, Yükseköğretim Kurulu üyeliği, rektörlük veya dekanlık yapmış öğretim üyeleri arasından biri başkan olmak üzere yedi kişilik bir komisyon oluşturur” denmektedir. Bu komisyonun ayrıca kuruluşların ita amirliği görevleri yürütmesi kısa süre içinde olsa sorunlar gündeme getirecekti.

İkinci konu “bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarihte mevcut rektörler yeni rektörün seçilmesine kadar görevlerine devam ederler ve rektörlük seçimlerini bu Kanunda belirtilen usul ve esaslara göre Kanunun yayımlanma tarihten itibaren yirmi gün içinde sonuçlandırırlar” denmektedir. 20 gün gibi kısa bir sürenin belirtilmesi tabiri caiz ise yangından mal kaçırmaya benzemektedir. Yasanın bu şekilde parlamentodan geçmesi durumunda kısa sürede seçim hazırlıklarının yapılması zor ve pratik sorunlar doğuracaktır. Aynı şekilde yeni seçilen rektörün; bu kanunda belirtilen kurul ve organların oluşturulması işlemlerini yirmi gün içerisinde gerçekleştirmesi önerisi de gerçekçi görülmemektedir.

Öneri olarak kısa sürede yaklaşık 26 bin üniversite görevlisinin görev süresini bitirmek ve yeniden seçime gitmek yerine yasanın yürürlüğe girdiği tarihten itibaren görev süreleri biten yöneticilerin yerine yeni aday için seçime gidilmesi, hem kaosu önleyecek hem de daha yumuşak bir geçiş sağlanmış olacaktır. 

Sonuç olarak;

Yeni yasa önerisi her ne kadar bazı olumlu yönler içeriyor olsa da eski yasadaki merkeziyetçi unsurları bünyesinde taşıması ve hükümetlerinin yüksek öğretim üzerindeki etkisini artırması nedeniyle çağdaş üniversite reformundan uzak görülmektedir. Üniversiteliler olarak arzuladığımız bilim ortamının yetkilere mümkün olduğu kadar tabana yayılmış, üniversite öğretim üyesi, görevlisi, öğrencisi ve idari personeli ile üniversitenin üniversiteli tarafından oto kontrolle dayalı özgür ve bilimsel özerkliğe sahip bir yapı içerisinde yönetilmesidir. Yeni yükseköğretim yasasının hazırlanması için yasa ve yönergelerin hazırlanması konusunda üniversite yetkili organların ve diğer ilgili yetkililerin her türlü ön yargıdan ari ve toplumsal sorumluluklarının gereği olarak çağdaş bir üniversite reformu yapmaları için gerekli irade ve duruşlarını göstermeleri gerekir. Artık bilgi çağının gereği olan çağdaş ölçütleri belirlenmiş üniversitelerde coşkulu olarak bilim yapmak istiyoruz. Mustafa Kemal’in bize emanet ettiği ülkeye de böyle bir davranış yakışır.

Böyle bir Yükseköğretim ve Üniversite modelinin ülkemize kazandırılabilmesi için bütün tarafların üzerinde görüş birliği sağladığı metnin oluşması gerekir. Alınganlık, toptan ret etmek ve birbirini tanımamakla bu tür sorunların çözülemeyeceği insanlığın tecrübesi dahilindedir. Konu kişisel değil, evrensel düzeyde ulusun geleceğini ve dolayısı ile hepimizi ilgilendirmektedir. 2000’lı yılların başında yapılacak yeni YÖK yasası, gelişmiş bir ülke yaratacak yetişkin, bilimi ve bilgisi gelişmiş bireyler yetiştirecek şekilde organize edilmesi hepimizin dileğidir. Son ÜAK toplantısında Rektörlerimizin yeni yasayı yeniden inceleyip pratikten gelen birikimlerini de katarak son şeklini verme talebi çağdaş üniversite yaratma umutlarını artırmıştır. Umarım Milli Eğitim Bakanı ve Hükümet üniversitelerin katkısını değerlendirmeye alır. Söz konusu yasanın en ciddi sorunu siyasilerin yani hükümetlerin yükseköğretime ve üniversiteye müdahale olanağı vermesidir. Bugün olmasa bile bir başka hükümetin siyasi eğilimli Başbakanı ve Milli Eğitim Bakanının önerisi ile YÖK üyeliklerine atanacak üye seçimi rahatsızlık yaratacaktır. Ayrıca yeni yasa ile ÖSYM sınavına giren öğrencilerin alan ve puan hesaplamalarında yetkilerin siyasi erke bırakılması sorunları da beraberinde getirecektir. Bu bağlamda yükseköğretim üzerinde siyasi olan hükümetlerin etkisinin minimum düzeyde olması bugün ve yarın için mutlaka gereklidir. Şu anda üzerinde çalışılan yasa önerisinin siyasilerden ve her türlü önyargıdan uzak herkesin katkıları ile ve bütün boyutları ile ele alınması gerekir. Yasa önerisinin başta Üniversiteliler, TÜBA, TUBİTAK, Öğretim Elemanları Dernek ve Sendikaları ve diğer ilgili birimlerle tartışarak konunun çağdaş normlara uydurulması ulusumuzun üç binli yıllara damgasını vurması için son bir fırsat olacaktır. Bu fırsat bir daha yakalanamayabilir ve mutlaka pozitife çevrilmelidir.

“Gelişmiş memleketler seviyesinin üstüne çıkmak” vasiyeti olan Atatürk’ün ülkesinin bilgi çağını yakalaması her şeyden önce her yönüyle özerk, verimli ve üretken bir üniversite ortamı ile sağlanacaktır. 

Saygılarımla