ARTIK YÖK yasası değişmelidir?

Prof. Dr. İbrahim ORTAŞ, Çukurova Üniversitesi,  asportas@cu.edu.tr

YÖK yasası NEDİR

Bilindiği gibi YÖK olağanüstü bir siyasi dönemde üniversiteleri kontrol (zapturapt ) altına almak amacı ile kuruldu. Ancak, daha sonraları 1982 anayasasının 131. ve 132. maddelerinde yüksek öğretim kurulunun amaç ve oluşumu yasal güvenceye alındı.

Anayasanın 130 ve 131 maddelerinde bu konuda ne diyor?

1.Üniversiteleri yerinde yönetim yerine merkezi ve hiyerarşik YÖK gibi bir yapı ile yönetmeyi öngörmesi,

2.Üniversitelerin üst yönetim kadrolarının belirlenmesinde (öğretim elemanları, öğrencileri ve çalışanları yerine) YÖK ve Cumhurbaşkanı tarafından seçilir ve atanır ilkesinin benimsenmiş olması,

3.Mali ve idari özerklik yönünden doğrudan merkeze bağımlı olması

4.Türk yükseköğretimi ve üniversiteleri evrensel ölçekte bilim ve fikir üretmek yerine ulusal ölçekte dar bir çerçeveye indirgenmiş olması sorun olarak durmaktadır.

Bu maddelerle YÖK'ün üniversiteleri merkezci yetkilerle donanmış olarak kontrol altında tutma anlayışı bugün dünyanın hiçbir gelişmiş ülkesinde bulunmamaktadır. Hatta Silahlı Kuvvetlerin ve MGK’nın kendi yapısı bile bu kadar merkeziyetçi değildir.

YÖK Yasasının Sonuçları Nelerdir?

YÖK kuruluşundan bu yana 23 yıl geçmesine rağmen nitelik anlamında hiçbir iyileşme olmadığı gibi tam tersine daha da kötüleşmiştir. Nicel anlamda üniversite sayısı artmış, öğrenci sayısı artmış, uluslararası yayın sayısı artmış ancak kalite de bir o kadar gerilemiştir. YÖK bugüne kadarki uygulamaları ile üniversitelerde bilimselliği ve bilimsel yaklaşımları kurumsal kimliğe kavuşturamadığı görülmektedir. Bunun yanında öğretim üyesi kalitesinin uluslararası standartları korumada ciddi sayılabilecek problemlerle karşı karşıyayız. Özelikle YÖK ile birlikte akademik karoların alınmasında ciddi kriterlerin olmamamı sonucu oluşan kronikleşmiş dar kadrocu yaklaşımlarının ortaya çıkardığı kısır öğretim üyesi yetiştirme politikası üniversiteleri evrensel kriterlerin gerisine düşürmüştür. Öğretim üyeleri ile yapılan bir çok anket, öğretim üyelerinin kendi alanları dışında kitap okumadıklarını, toplumdan izole yaşadıkları, yaşadıkları toplumun sorunları üzerinde düşünmediklerini, sanatsal ve kültürel etkinliklerle ilgilenmediklerini ortaya koyuyordu. Kurumsal ve akademik ileler yerini bireyci ve dostane ilişkiler keyfiyetliği yanında biraz da oy kaygısına yönelik kadro ilanları işi iyice içinden çıkılmaz duruma getirmiştir. Üniversiteler son 23 yılda farklı düşüncenin sorgulandığı ve üretildiği yerler değil daha çok benimsenmiş fikirlerin kabul edildiği ve öğretildiği ileri lise düzeyine geçmişlerdir. Öğretim üyesi yetiştirme programları belirli ilkelere göre yürütülmediği için başta Anadolu üniversiteleri olmak üzere basında yansıdığı kadarı ile altyapıdan yoksun, yetişmiş öğretim üyelerinin olmamasına karşın lisans programında ikili eğitim, yüksek lisans ve doktora eğitimi vererek üniversitelilik bilincinden yoksun çok sayıda insan eksik eğitim ve öğretimli olarak mezun edilmişlerdir.

Avrupa Topluluğuna YÖK Yasası ile Girebilir miyiz?

Son 23 yıldır üzerinde en çok konuşulan ve neredeyse herkesin değişmesini istediği mevcut 2547 sayılı YÖK yasasının Türkiye’yi bilgi çağına taşımakta yetersiz kaldığı aşikârdır. Avrupa Topluluğuna adaylık sürecinde ülkemizin bütün sorunlarının temelinde eğitimden kaynaklanan katmerleşmiş nitelikli insan gücü ve teknik bilgi eksikliği kokmaktadır. Bugün Türk Yükseköğretiminin sorunları ve sorumlulukları bu çerçevede çok daha büyüktür. Başta akademik verimsizlik olmak üzere, bilim ve teknolojide bilgi çağını yakalama sansına maalesef sahip olamamıştır. Milyonlarca genç üniversite kapılarında beklemekte, üniversiteyi bitirenler işsiz, iyi yetişen çok küçük bir grup ise beyin göçüne heba edilmektedir.  27 Ekim 2004 Yenişafak gazetesinin ara başlığı Bilimde sıraya giremedik. .  Bilimsel araştırma, alınan ödüller, uluslararası akademik saygınlık gibi kriterler dikkate alınarak yapılan, 'Dünyanın en iyi 500 üniversitesi' araştırmasında Türkiye'den hiçbir üniversite ilk 500'e giremedi. Çin'de bulunan Shangai Jiano Tong Üniversitesi Yükseköğretim Enstitüsü'nün 2004 yılı için dünyanın en iyi 500 üniversitesini belirlediği araştırması Türkiye'nin bilim ve teknoloji alanında geri kalmışlığında üniversitelerimizin payını bir kez daha ortaya koydu

Mevcut 2547 sayılı YÖK yasasına yapılan eleştirilerin başında YÖK’ün merkeziyetçi tutumu ve Rektörlere tanınan yetkilerinin fazlalığı üniversiteler dışında ilgili diğer kamuoyunu da ciddi eleştiriler neden olmuştur. YÖK yasasının Türkiye’yi bilgi çağına taşımakta yetersiz kaldığının başta Cumhurbaşkanı olmak üzere hükümet, yükseköğretim kurumu ve öğretim üyeleri, öğrenciler tarafından belirtilmesi yeni bir üniversiteler arası üst örgütlenmeye yasasına gereksinim olduğunun en açık ifadesidir. Cumhurbaşkanı Sayın Sezer’in gerek 2004 TÜBİTAK ödül töreninde ve gerekse değişik üniversite açılışlarında yaptığı konuşmada “Yaşamımızın her alanına bilimsel düşünceyi yerleştirmeliyiz; köklü bir bilim reformuna devlet olarak destek vererek yaratıcı düşüncenin hayata geçirilmesini sağlamalıyız; her alanda çağdaşlaşmaya, ancak akıl ve bilim yoluyla ulaşabiliriz” demesi devletin üst düzeyde bilim politikasına verdiği önemin bir göstergesi olarak olumlu karşılanmıştır. Cumhurbaşkanı özerk üniversite ve bilinçli bir akademisyenlik bilincini en üst düzeyde işlemsi sevindirici olmuştur.

İyi Yönetici Seçmek Yeterli mi?

Son iki yılda Yükseköğretim Kanunu Tasarısı Taslağını tüm üniversitelerden gelen eleştiri ve öneriler doğrultusunda kapsamlı bir biçimde değiştirmesi yönünde yapılan bütün iyi niyetli çabalara rağmen bir türlü değişmemiştir. Yeni YÖK Başkanı Prof. Dr. Erdoğan Teziç gibi saygın bir bilim adamının ve Anayasa hukuku profesörlüğü kimliği, bilimsel saygınlığı ve üniversite sorunlarına olan duyarlılığı ile YÖK’ün başına atanması geniş bir destek görmesi, bazı atanmış rektörlerin iyi niyeti ve bilimsel kimliği dahi yasanın verdiği bağlayıcılık ve keyfiyetin etkisi ile üniversitelerde akademik iyileşmeyi sağlanmadığı ortaya çıkmıştır. Tek tek iyi niyetli kişilerin yönetime gelmesi iyi ancak mevcut YÖK yasası iyilerinde yetkinin verdiği tek başına güç ve yetki kullanımına kilitlendikleri görülmektedir. Ülkemizin yükseköğretimden beklenti ve gereksinmelerine yanıt verecek, üniversiteler üstü bir örgütlenmeye gereksinim olduğu muhakkak bu üniversiteler arası kurul çerçevesinde düşünülebileceği gibi biraz daha gevşek üniversiteleri doğrudan denetleyen değil koordine edebilen bir yapılanma sağlanabilir. Avrupa Birliği ve dünya ile bütünleşme sürecinde uyum ortamı sağlayacak, evrensel akademik standartlara uygun ve yasa taslağı çalışmalarına temel oluşturacak çağdaş bir yükseköğretim modeli geliştirmek artık bir kaçınılmazdır.

Üniversitelerin İşlevi ve Fonksiyonu Nedir? 

Üniversitelerin temel işlevleri (1) araştırma, (2) eğitim, (3) öğretim, (4) kamu hizmeti olan özerk kuruluşlardır. Bu işlevlerin karşılıklı olarak birbirlerini desteklemeleri ve denetlemeleri gerekir. Hiçbir işlev tek başına üniversitelerin görevini tanımlamak için yeterli değildir. Yükseköğretim Yasası, demokratik bir anlayışla ele alınmalı ve yükseköğretim kurumlarının uymaları gereken genel esasları içermelidir. Üniversiteler arasındaki eşgüdüm, tüm üniversite bileşenlerinin doğrudan veya dolaylı olarak temsilcileri ile temsil edildikleri üniversitelerarası kurul aracılığı ile gerçekleştirilmelidir. Üniversiteler, bu genel düzenlemenin yönetsel ve akademik ilkelerine aykırı olmamak koşulu ile kendilerine özgü yapı, yaklaşım ve uygulamalara elverişli esnek düzenlemelere gidebilirler. Üniversiteler ve fakülteler tüzel kişiliğe sahiptirler. Seçtikleri organlar eliyle yönetilmeleri esastır. Yönetimde demokratiklik, çağdaş bilimsel esaslara uygunluk ve laiklik ilkelerinden ödün verilmesi olarak yorumlanamaz.

Üniversiteler siyasal iktidarların etki alanı olmaktan çıkarılmalı ve tüm kurumlardan bağımsız ve özerk olarak kararlarını oluşturmalıdırlar. Evrensel düzeyde özerk üniversite ve özgür akademik ortamın sağlanabilmesi, şeffaf, hesap verebilir ve liyakate dayalı, yerinden yönetilen üniversite modeline bağlıdır.  

 Bilimsel çalışmaların herhangi bir iç veya dış gücün güdümüne girmeleri engellenerek kamu hizmeti özellikleri ve yüksek akademik nitelikleri korunmalıdır. Üniversiteler ve fakülteler tüzel kişiliğe sahiptirler. Üniversitelerin yönetimi katılımcı ve demokratik bir yapıya kavuşturulmalıdır. Üniversitelerde yönetim, Üniversite bileşenlerinin özgür irade ve seçimleri ile oluşturdukları kurullar ve seçtikleri yöneticiler aracılığı ile gerçekleştirilmelidir.   Öğretim elemanlarının akademik kariyer sürecindeki tüm aşamalar, bilimsel araştırmaları, akademik çalışmaları ve verilen hizmetleri temel alan nesnel ölçütlere bağlanmalıdır. Kariyer yapmak, atama ve yükseltme ile ilgili tüm uygulamalar açık, şeffaf ve kolaylıkla ulaşılabilir bir ortamda yapılmalıdır.

Üniversitelerimiz Ne Kadar Özerk

Batılı üniversiteler özerklik kavramı çerçevesinde iç işleyişlerine, mali işlerine ve yönetimlerine ilişkin kararlar almada, öğrencisini ve öğretim elemanını belirlemede, eğitim, araştırma, dışa yönelik çalışmalar ve diğer faaliyetlerde kendi organlarıyla karar alıp işlerini yürütürken ülkemizde halen bu tür faaliyetler merkezi bir yapılanma ile yürütülmektedir. Özerklik kriterleri bazında ülkemizde üniversite özerkliği OECD raporlarında Avrupa normlarına göre 8 üzerinden 1.5 almaktadır.

 Bilgi ve iletişim çağında gelişmiş bütün üniversiteler eğitim-öğretim, bilim ve teknoloji üretimi yönünden şeffaf bir yapılanmaya doğru kendi kendilerini denetlemeye açar duruma gelmektedirler. Üniversiteler kendi aralarında her yönü ile rekabet edebilir duruma gelerek her alanda markalaşmaya ve kaliteyi yükseltmeye geçekleştirmektedir ki bu anlayış üniversitelerin yerinden yönetimi ve rekabetçi ruhuna denk düşmektedir. Eğitimde gelişmiş ileri üniversiteler kendilerini dünyaya kabul ettirmek için büyük bir eğitim seferberliği içindedirler. Söz konusu üniversiteler verdikleri diplomalar kendilerinin kredi itibarlarını yansıtmaktadırlar. Bu çerçevede üniversiteler mali destek görmekte, öğrencisini ve öğretim üyesini seçme hakkını elde etmektedir. Ülkemiz üniversiteleri bu çerçeveden maalesef uzak durumdadır.

Üniversiteler Doğru Yönetiliyor mu?

Ancak bizim üniversite konusunda edindiğimiz izlenim üniversite kavramı doğrusu başta üniversiteliler olmak üzere ne toplumda ne de devletin üst kurumları tarafından doğru algılandı. Nedense üniversite yönetimleri olayı bir kamu kurumu yönetimi gibi görmektedirler. Üniversite yönetiminde ve yöneticiliğinde temel sorun devlet memuru anlayışı değil tam tersine güçlü bir bilimsel alt yapı birikimi yanında akademisyen tavrı ve en sonunda idari bilgi ön plana çıkmaktadır. Üniversitelerde bilim politikaları ve geleceği şekillendirmek öncelikli olanıdır. Ancak üniversitelerin idari kadroları da genel rutin işleri yürütürler. Maalesef bugün üniversite yöneticileri akademisyenliği unutmuş bürokratik işlerle uğraşmakta ve yine akademisyen kadrosundaki pek çok bilim insanı idari işlerle meşgul edilmektedirler. Bir memurun yapacağı işler akademisyenlere kalmış durumda; bu da üniversitedeki bilim adamlığı anlayışını memur zihniyetine dönüştüğü eleştirilerini doğurmaktadır.

Bunun için Rektör, dekan, bölüm başkanı kimdir, sorumlulukları nelerdir, nasıl seçilir ve atanır, öğretim üyesi kimdir, nasıl belirlenir, bir ülkenin en iyi beyinleri olarak algılanan akademik kadrolar nasıl belirlenir ve hangi esaslara göre atanır, üniversitelerin akademik takvimler nasıl şekillendirilir, bilim politikaları, strateji nasıl belirlenir gibi konuların netleştirilmesi gerekir. Bu gün Türk Yükseköğretimin temel sorunu ciddi bir temel politikasızlık ve ölçütsüzlüktür.

Ülke Bilim Politikasını Geliştirme ve Uygulama

Özellikle bilgi ekonomilerine geçiş döneminde, ulusal üstünlüklerin bilim ve teknolojideki gelişmelerle desteklenmesi kritik bir kalkınma etkenidir. Araştırma ve yenilik etkinliklerinin ulusal ve uluslararası düzeylerde desteklenmesi ve eşgüdümün yapılması amacıyla geliştirilecek ulusal bilim - teknoloji - yenilik politikaları için, üniversitenin de yer aldığı değişik politika kurumlarına ve destek mekanizmalarına ihtiyaç bulunmaktadır. Ulusal Bilim ve Teknoloji Politikalarının geliştirilmesine ve uygulanmasına yardımcı olmak, bu uygulamayı izlemek ve bu politikaların uygulanması için gerekli araçları saptamak (altyapı, eğitilmiş insan gücü) ve bu gereksinimleri gidermek amacıyla; Yüksel Planlama Kurulu (YPK), Devlet Planlama Teşkilatı (DPT) ve Bilim Teknoloji Yüksel Kurulu (BTYK) ile Üniversitelerarası Kurul temsilcilerinin katıldığı bir Kurul oluşturulmalıdır.

Yeni Yasa Neleri Dikkate Almalı

● Üniversitelerin akademik, idari ve mali özerkliği modern üniversiteler düzeyinde sağlanmalıdır. Bu anlamda üniversiteler hükümetlerin ve bürokratik işlevlerin müdahalesinden özgür tutulmaları gerekir. Üniversitelerde otokontrol yöntemi ile üniversiteyi üniversitelilerin yönetmesi sağlanmalı.

● Evrensel ölçekte özerk üniversite ve özgür akademik ortamın sağlanabilmesi, şeffaf, hesap verebilir ve liyakate dayalı, yerinde yönetilen üniversite modeli arzusu yukarıdaki bir çok sorunun cevabını içermektedir.

● Bölüm ve Ana Bilim dallarının görev ve fonksiyonları güçlendirilerek aşağıdan yukarıya doğru kendi içerisinde örgütlenmiş bilimsel kurulların oluşması ve yönetilmesi esas alınmalı.

● Akademik değerlendirme ilkeleri ve ölçütleri geliştirilmelidir. Verimliliği yüksek, üretken bilim adamı yetiştirmek için çıtası yüksek tutulmuş ölçütlerle bilim adamı vasfına sahip olanlar üniversiteye alınmalıdır.

● ÖSYM, ÜAK’ un denetiminde olmalı ve siyasilerin seçme ve yerleştirme sürecinin dışında tutulması sağlanmalıdır.

● Bilim Akademisi Batılı Akademiler seviyesine çıkarılmalı ve ülkenin bilim politikasını ve stratejisini belirlemelidir.

● Her üniversitenin kendi karar vereceği “Stratejik plan ve öz değerlendirme yanında dış değerlendirme”  ilkeleri mutlaka benimsenmelidir.

● Üniversitelerde her türlü düşüncenin özgürce ifade edilmesi ve her üniversitelinin ideolojileri ve “izm” leri tartışabilmesi ortamının sağlanması için Bilim tarihi, Bilim felsefesi, Kültür ve Uygarlık Tarihi gibi dersler de okutularak üniversiteler üniversitelilik bilincinin sağlanması ile üniversiteler üzerindeki güvenlik kaygısı, bölücü, irticai faaliyetlerin önünün kesilmesinde önemli bir panzehir olacaktır.

● Üniversitelerin mali sorunları çözülmelidir. İkili öğretim, yaz okulları, tezsiz yüksek lisans, ek ders ücreti ve yarı zamanlılık gibi uygulamaların kaldırılması ve bunun yerine dünya standartlarında bir ücret politikasının belirlenmesi üniversite verimliliğine daha büyük katkılar sağlayacaktır.

● Üniversiteliler olarak arzuladığımız bilim ortamının yetkileri mümkün olduğu kadar tabana yayılmış, üniversite öğretim üyesi, görevlisi, öğrencisi ve idari personeli ile üniversitenin üniversiteliler tarafından oto kontrole dayalı özgür ve bilimsel özerkliğe sahip bir yapı içerisinde batılı ölçekte standartları belirlenmiş seçim esasına dayalı yönetilmesidir.

Ne yapılmalıdır?

Başta anayasanın 130. ve 131. maddeleri değiştirilerek bu maddelerde akademik özgürlük ve üniversite özerkliği açıkça ifade edilmelidir. Bunu takiben konu ile ilgili çevrelerden konuyu bilen değişik kesimlerden uzmanlarca oluşan bir platform çerçevesinde çağa uygun yeni bir yükseköğretim yasası hazırlanmalıdır.. Üniversitelerarası kurul, TÜBA, TÜBİTAK, Öğretim Üyeleri ve Öğrenci Dernekleri ve sendikaları ve İlgili Sivil Toplum Örgütlerinin temsilcilerinden yeni bir atölye çalışmasının hazırlayacağı yeni bir yasaya gereksinim bulunmaktadır.

Bu çerçevede yeni yasa önerisi aşağıdaki ilkeler doğrultusunda değerlendirilmelidir.

1.  Yükseköğretim yasası bilim özgürlüğünü güvence altına almalıdır.

2.  Üniversiteler özerk, katılımcı, laik, demokratik ve çağdaş bir yapıya kavuşturulmalıdır.

3.  Üniversitelerin hedeflerini saptayıp gerçekleştirebilmeleri için akademik özgürlük, idari ve mali özerklik sağlanmalıdır. Bu özerklik, saydamlık ve hesap verebilirlik içermelidir.

4.  Üniversite ve yükseköğretimin işleyişi, iktidarın siyasi müdahale alanı olmamalıdır.

5.  Yükseköğretim üst kurulları, üniversiteler arasında ve üniversitelerle toplum arasında eşgüdümü sağlar.

6.  Üniversitelerarası Kurul, üniversite kurulları, rektör, dekan, bölüm ve ana bilim dalı başkanı ve diğer yönetim/denetim makamlarının seçilme süreçleri demokratik ve katılımcı olmalıdır.

7.  Üniversitede karar alma yetkisi kurullara, bu kararları yürütme yetkisi ise seçilmiş görevlilere verilmelidir.

8.  Akademik yükseltme ve atama kararları tamamen bilimsel veri ve ölçütlerle oluşturulmalı, ideolojik/siyasi ölçütler, telkin ve baskı söz konusu olmamalıdır.

9.  Türkiye Cumhuriyeti sosyal bir devlettir; eğitim, sosyal devletin asli görevlerinden birisidir ve bu hizmet tüm yurttaşlara eşit ve ücretsiz verilmelidir.

10.  Üniversiteler toplumsal gelişmeye öncülük etmelidir. Üniversitedeki birikimlerin topluma kazandırılmasını sağlayacak yapılanma oluşturulmalıdır.

Açıkçası yeni üniversite yasası toplum yaşamının her alanına bilimsel düşünceyi yerleştirmeyi hedeflemelidir. Bunun için de çağına uygun ve geleceği kazanmaya yönelik köklü bir bilim reformu yaratmayı ve bunu hayata geçirmeyi sağlamalıdır. Geleceğimize her alanda ancak akıl ve bilim yoluyla ulaşabiliriz.