YÖK Neden Kendini Yenileme Gereksinimi Duyuyor?

YÖK Strateji Raporu:

Tespitler, Eksikler ve Öneriler

Prof. Dr. İbrahim ORTAŞ, Çukurova Üniversitesi, iortas@cu.edu.tr 

21. Yüz yılda artık merkeziyetçi, hiyerarşik ve katı YÖK yasası ile üniversiteleri ileriye taşıma şansı kalmadığı YÖK’ün 3 Temmuz 2006 tarihinde Cumhurbaşkanına sunduğu “Yükseköğretim Reform Stratejisi" raporu ile belgelenmiş oluyor. Üniversite tarihi yeni ve bilimsel geçmişi son derece zayıf olan ülkemizin YÖK ile başlayan verimsiz ve hantal yapılanmasında akademik kadroların liyakati, ilke ve ölçütlere dayanmadan “adamına göre” eleman alımı yanında hiçbir ölçüte bağlı olmayan seçim sistemi maalesef üniversiteleri bugün çalışamaz hale getirmiştir. Rekabet ve verimlilik performansının olmadığı, iç denetimin çalışmadığı üniversiteler bugün tam anlamı ile ders veren kurumlar (dar anlamda medrese) haline gelmiştir.

Pekala neden dünyanın gelişmiş ülkeleri başarılarını doğruda bilim ve teknolojideki gelişmişliklerine dayandırırken bizim sistemimiz çalışmamıştır? 

Ülkenin Bilim politikası Yok

Bunun bir çok nedeni vardır. Bunların başında ülkemizin bilim politikasının olmamsı gelmektedir. Bilim ve teknoloji politikası olmayan ve siyaset tarafından benimsenmeyen bir eğitim ve bilim anlayışının Anadolu coğrafyasında beslenmesi düşünülemezdi. Bilim ve teknoloji halkın sorunlarına cevap bulmadığı için veya halk bilimin gücünü günlük yaşamında görmediği için bilim ve eğitimin önemini siyasilerden talep etmemiştir. Halkın eğitim konusundaki kaygısı; yalnızca çocuğum okusun, üniversiteye girsin memur olsun. Buradan ötesini düşündüğünü sanmıyorum. Siyasiler de toplumun bu konudaki talepleri olmadığını bilerek veya bilmeyerek bilim ve eğitimi akıllarına gelince gündemlerine aldıkları görülmektedir. Sonuç itibarı ile 18 milyon öğrencisi olan dinamik bir ülke açık denizde hedefsiz kulaç atarak yorulmaya başlamıştır.

Bilim İnsanı Yetiştirilemedi

YÖK yasası ile birlikte bir taraftan nitelikli öğretim üyeleri üniversiteden uzaklaştırıldı, diğer taraftan maaşları düşürülerek insanların üniversiteden kendiliğinden ayrılmaları sağlanmış oldu. Akademisyenliğe alınmada hiçbir ölçüt getirilmediği gibi çalışma koşularının istenilen düzeyde olmamsı, araştırama olanaklarının kısılması bilim adamlığını cazip meslek olmaktan çıkarmıştır. Güvenlik soruşturması, düşük maaş, liyakate dayanmayan bilim adamı yetiştirme politikaları/politikasızlık bugünün verimsiz tablosunu oluşturmuştur.

Otomatik Akademisyenlik Süreci Kilitledi

Bir başka konu da üniversiteye alınan akademisyenlerin otomatik terfi sürecidir. Araştırma görevlisi alındığı gün kaç yıl sonra profesör olacağını hesaplayan hiç bir sistem dünyada görülmemiştir. Enstitüye kayıtlı olmayan hiçbir öğrencinin Araştırma görevliliğine alınmadığı sistemde aynı birimin lisans öğrencisi Araştırma görevlisi olarak Yüksek Lisans ve Doktora eğitimi yaparak aynı kurumda öğretim üyesi olmaktadır. Bu anlayış raporda belirtildiği gibi “inbreeding” anlayışını doğurmuştur. Sanırım daha önce bu konuyu Cumhuriyet Bilim Teknik ekinde Üniversitelerin Öğretim Üyesi Yetiştirme Sorunu". CBT, 23 Mart 2002. sayi 783'de işlemiştim. Yine "Yüksek Öğrenimde TUS Benzeri Sınav İsteği". CBT, 20 Nisan 2002. sayi 787. Üniversiteye alınacak öğretim üyelerinin mutlaka farklı üniversitelerden gelmelerini savundum.

Doçentlik ve Profesörlük atamasında tez hazırlama ve deneme derslerine dayanmayan ve çoğunlukla üniversite yönetimlerinin kendilerine bırakılan ve çoğunlukla seçim yatırımına dönüştürülen akademik yükseltilme ayrıca üniversiteleri verimsiz kılmıştır. Doçent ve profesör adaylarının kendi jürilerini kendilerinin belirlediği bir üniversite ortamında verimlilik beklenebilir mi. Son yıllarda YÖK’ün getirdiği bazı ölçütler (yabancı dil barajı ve yayın kriteri) kısmen verimsizliği frenlemiş ancak nitelikli akademisyen sağlanması için yeterli olmadığı gibi bazı başka sakıncalar yaratmıştır.   

Bunu takiben başlayan EK DERS ücreti üniversite öğretim üyelerini rencide ettiği gibi kendi aralarında ders kapmaca yarışına sokarak öğrenci ve kamuoyu önünde küçük düşürmüştür. Bu süreç üniversiteler derse veren birer okul bilim insanlarını da öğretmen niteliğine getirmiştir. Açıkçası artık bir etik sorun haline gelmiştir.

Üniversitelilik bilinci Kayboldu

Bugün üniversiteler İşin en kötü tarafı üniversitelilik bilincinin ve geleneklerinin kaybolmasıdır. Üniversite özerk ortamında her türlü düşüncenin kritik edildiği, farklı açılımların sağlandığı ortamları yerini bugün benimsenmiş görüşlere bırakmıştır. Faklı düşünen, yaratan, dönüştüren anlayışlar her kademeden uzaklaştırılmaktadır. Hayatında okuduğu üniversite dışında hiçbir alana çıkmamış, uluslar arası hiçbir toplantıda bildiri sunmamış, tek başına makale yazmamış bir kişinin üniversite tanımlaması normal devlet memurluğundan öteye geçemeyecektir.

Üniversiteler Yönetilemediler

Bana göre bugün üniversitelerin bu duruma gelmesinin bir nedeni bu çarpık seçim anlayışının yarattığı kadrolaşma sürecidir. Salt seçilebilmek için öğretim üyeliği niteliği taşımayan bir çok kişinin akademik kadroya alınması bugün üniversite akademik profilinin seviyesini çok düşürmüştür. Bugün üniversitelerde seçim = taviz konumundadır. Yeniden seçilebilme kaygısı açıkçası bize göre rektörleri maalesef inanılmaz ölçüde taviz vermeye ittiği görülmektedir. ANCAK ESKİ ATAMA SİSTEMİ DE ÇOK BÜYÜK SAKINCALAR İÇERMEKTEDİR. Bu anlamda BİR DÖNEMLİK REKTÖRLÜK bir açılım olabilir.

Ancak daha önemlisi dekanlık ve rektörlük adaylığı bazı asgari ölçütlere bağlanmalı, adayların durumu CV üzerinden genişletilmiş senato ve benzeri bir kurulda görüşülmelidir. Fakülte kurullarının seçimiyle oluşturulacak ÖZERK SENATO üç rektör adayını belirleyebilir. BÖYLECE ALAN TAASSUBUNUN da önüne geçilebilir. Bölüm başkanı, dekan ve rektör seçimlerine başka üniversitelerden kişiler de başvurabilmelidir. Kurumu ileriye götürecek bilgi, beceri, özgüveni olan ve bilimsel geçmişi iyi olan herkes sürece talip olmalıdır. Tabii sorun yine iyi yetişmiş bilim adamı niteliğine dayanıyor. Bu konuyu “Üniversitelerde bölüm başkanlığı seçimi” başlığı ile (CBT eki sayı 886. 13 Mart. 2004) detaylı olarak işledim. Bugünkü sistemde hayatında hiçbir proje üretmemiş, hiçbir ciddi makalesi olmayan, bir yabancı dil bilmeyen kişiler rektörlüğe aday olmaktadır. Bu durumun önüne geçilmelidir. Bunun ülkemizin yararına olduğuna inanıyorum.

Kurumsal Kimlik Yok Edildi

Bir diğer durum da ANABİLİM VE BÖLÜM kimliğinin, hatta FAKÜLTE AKADEMİK KURULU’NUN oluşum ve yetkilerinin yarattığı sıkıntılardır. BUNLAR RAPORA KESİNLİKLE GİRMELİ diye düşünüyorum. Eğer bir bölüm kurulunun aldığı kararın sistemde bir etkisi yoksa, sonuçta aşırı hiyerarşik ve akılcılıktan uzak bir sistem doğacaktır.

Bu anlamda AKADEMİSYEN tanımı (yetki ve sorumlulukları) da elzem gözüküyor. Bunlar raporda biraz eksik kalmış. Artık sistemde hiçbir öğretim elemanının bir etkisi yok. Çok uzaklaşırmış durumda. ÖĞRETİM ELEMANLARI KENDİSİNİ ÇOK DEĞERSİZ HİSSEDİYOR. Böyle olunca da nasıl olsa tüm yetki "yöneticilikte" deyip, herkes yöneticiliğe yönleniyor.

Bugün YÖK tarafından uygulanan değişik konular üniversite sistemi ve verimliliğini önemli ölçüde kilitlemiştir.

Ne Yapmak Gerekiyordu

Hepimiz artık çeyrek yüzyıl mevcut 2547 sayılı yasanın üniversitelerimizi ileriye taşımada yetersiz kaldığını kabul ediyoruz. Bu anlamda Strateji raporu, kanaatimce 1982'den beri kurumsal düzeyde su ana kadar yapılmış en önemli girişim gibi gözüküyor. Yeni bir yasanın parlamentoda mevcut hali ile sağlıklı çıkması konusunda gösterilen çekinceleri de anlıyoruz. En azından şimdilik, kendi içinde kendi kendini revize ederek yeni bir yapılanmaya gidilmesi en akılcı olanı gibi geliyor bana.

YÖK bu anlayışla olsa gerek, 14-15 Kasım 2005 tarihleri arasında Ankara'da yapılan iki günlük "Uluslararası Yükseköğretim Sorunları Konferansı" kapsamında Türk Yükseköğretimini masaya yatırmış oldu. Toplantıya İMF, Dünya Bankası yanında yabancı bilim insanları da davet edilerek dünyadaki tecrübeler de dinlenmişti. YÖK’ün bugüne kadar Türk Yüksek Öğretimi için yaptığı en önemli çalışma Stratejik Planlamadır.

Prensip olarak çoğumuzun benimsediği ve arzuladığı bir çok konuya az çok değiniliyor.

Rapor; üniversitelerde hiyerarşik anlayışa dayalı yapılanmanın, kısır tartışmalar ve yönetim kilitlenmelerinin yaygın sorun haline geldiğini; YÖK, rektör ve dekanlara tanınan yetkinin aşırılığını; her bir iş için uygun ölçütlerin geliştirilmesi gereğini, lisansüstü programlara özel bir önem verilmesini, kadroların liyakate uygun oluşturulmasını, ders-araştırma dengelerinin sağlanmasını, Açık öğretim ve MYO yığılması ve nitelik kaybının önüne geçilmesini… ve daha pek çok noktanın altını çizmekte; öncelikle mevcut yapının reforma ihtiyaç duyduğunu, bunu demokratik ve üniversal bir anlayışla gerçekleştirebileceğimizi, üniversiteler ve toplumsal taraflar görmezden gelinerek yapılacak girişimlerin başarı şansının olmayacağını, eğitimin anaokulundan doktoraya kadar bir süreklilik arz ettiğini vurgulamaktadır. Dikey yönetim yerine demokratik yatay yönetim şekli kısmen benimsenmiştir. Sorun olarak görülen üniversiteye öğrenci akışının sağlandığı ortaöğretimin sorunları, üniversite eğitimi ve yönetiminin zaafları işlenmektedir. Hepsinden önemlisi YÖK’ün kendisi içinden ve dışından araştırmacılara hazırlattığı tarihi nitelikli belge Milli Eğitim Politikası ve YÖK uygulamaları ile ülkemizin geleceğini yakalamayacağını somut örnekler ile ortaya koymaktadır.  Özelliklede orta öğretim sisteminin yetersizliği ve uygulanan ÖSS sınavı ve üniversiteye gelen öğrencilerin kalitesi ağırlıklı olarak veriler ile işlenmektedir.

Rapor genel hatları bir çok konuyu doğru tespit etmiş ve temel bir tartışma yaratması bakımından önemli bilgiler içeriyor. Dünyadaki gelişmelere paralel alternatif öneriler getirtmektedir.

Ancak bir çok konuda eksiklikler de bulunmaktadır. Rapor her ne kadar Türkiye’nin ilerideki gereksinim duyduğu bilim adamı sayısını ve niteliğini vurguluyorsa da  artan yükseköğrenim talebini nasıl çözeceğini cevaplamada yetersiz kalıyor. Üniversitelerdeki öğretim üyesi dengesizliği işlenmiş ancak çözüm önerileri yetersiz. En önemli sorunda kaliteli eğitim ve bilim için bütçelerin oluşumu ile ilgili önerilerin zayıflığıdır. Üniversitelerin nasıl özerk konuma gelecekleri ve evrensel boyuta kendilerini eğitim ve bilimsel boyuta taşıyacakları konusu da halen eksik görülen unsurların başında gelmektedir. Yine de rapor üniversitenin esasını oluşturan bölüm, anabilim dalı, akademisyen ve öğrenci tanımlarını, bunlar arasındaki yetki ve sorumluluk paylaşımını yeterince dikkate almamış; norm kadro ve norm bütçe tartışmalarına hiç değinmemiş, çoğu önerisinde de dengeci ve çekingen davranmış. Hepsinden önemlisi rapor her konuda bir çok SEÇENEK ORTAYA KOYARAK KONUNUN TARTIŞILMASINI  kendiliğinden başlatmış oluyor.

Değişim her zaman zahmetli olmuştur.