YÖK yasası için Anayasanın 130. ve 131. maddeleri kökten değişmelidir

Prof. Dr. İbrahim ORTAŞ, Çukurova Üniversitesi, 

Hükümetin Anayasanın on maddesinin değiştirilmesi ile ilgili önerileri arasında yer alan yasasının 131. maddesindeki  Genelkurmay'ın YÖK'teki kontenjanı değiştirilmesi önerisi ile yasanın değiştirilmesi de yeniden gündeme gelecektir. Anayasanın 131. maddesinde belirtilen YÖK kurulunda Genelkurmayın temsilcisinin çıkarılması ve sistemin sivilleşmesi amaçlanmaktadır. Ancak esas olarak hepimizin beklediği köklü değişiklikler; üniversiteleri dinamizme taşıyacak yatay esaslı yeni bir çerçevedir.

 Bilindiği gibi YÖK olağanüstü bir siyasi dönemde üniversiteleri kontrol (zapturapt ) altına almak amacı ile kuruldu. Ancak, daha sonraları 1982 anayasasının 131. ve 132. maddelerinde yüksek öğretim kurulunun amaç ve oluşumu yasal güvenceye alındı. YÖK'ün üniversitelerle ilgili bu derece merkezci yetkilerle donanmış olması bugün dünyanın hiçbir gelişmiş ülkesinde yoktur. Hatta Silahlı Kuvvetlerin ve MGK’nın kendi yapısı bile bu kadar merkeziyetçi değildir.

Batılı üniversiteler özerklik kavramı çerçevesinde iç işleyişlerine, mali işlerine ve yönetimlerine ilişkin kararlar almada, öğrencisini ve öğretim elemanını belirlemede, eğitim, araştırma, dışa yönelik çalışmalar ve diğer faaliyetlerde kendi organlarıyla karar alıp işlerini yürütürken ülkemizde halen bu tür faaliyetler merkezi bir yapılanma ile yürütülmektedir. Özerklik kriterleri bazında ülkemizde üniversite özerkliği OECD raporlarında Avrupa normlarına göre 8 üzerinden 1.5 almaktadır.

Ancak son 23 yıldır üzerinde en çok konuşulan ve neredeyse herkesin değişmesini istediği mevcut 2547 sayılı YÖK yasasının Türkiye’yi bilgi çağına taşımakta yetersiz kaldığı aşikardır.  Bu istek yeni bir yükseköğretim yasasına gereksinim olduğunun en açık ifadesidir. Son olarak hükümetin Yüksek öğretim yasa önerisi bazı önemli iyileşmeler içermesine karşın Hükümetin YÖK kurulunda siyasi ağırlık oluşturma arayışı akademisyenler ve aydınlar arasında ciddi bir rahatsızlık yaratmaktadır.

YÖK yasasının değişmesini savunan geniş bir üniversiteli kitle, hükümetin “türban” ve “İmam Hatip Liseleri” gibi gerilim yaratan konulardaki ısrarlı tutumlarından dolayı yasa değişikliğine karşı tavır almıştır. Hükümetin İmam Hatip Liselerinin üniversiteye girişini kolaylaştıran yasa teklifini kendi tabanına mesaj vermek amacıyla TBMM’ne sevk etmesi kamuoyu ve öğretim üyeleri arasındaki bu kaygıyı daha da artırmıştır.

Ancak bu kaygılar YÖK’ün bugüne kadar üniversiteler üzerinde yarattığı olumsuz etkiyi görmezden gelmemiz için bir gerekçe de oluşturmamalıdır. Her şeyden önce, mevcut hali ile Anayasanın 130. ve 131. maddeleri değişmedikçe üniversitelere özerklik ve nitelik getirecek bir iyileşme beklenilmemektedir. Sayın Mumcu’nun taslağında Anayasanın değişmesi öngörülüyordu ama bir farkla: Aynı zamanda akademik özgürlük ve bilimsel özerkliği de en azından tanım düzeyinde garanti altına alarak yeniden değerlendirilebilir. Şimdi de bu fırsat anayasa değişikliği önerisi ile kullanılmalıdır.

Anayasanın 130 ve 131 maddelerinde;

1. Üniversiteleri yerinde yönetim yerine merkezi ve hiyerarşik YÖK gibi bir yapı ile yönetmeyi öngörmesi,
2. Üniversitelerin üst yönetim kadrolarının belirlenmesinde (öğretim elemanları, öğrencileri ve çalışanları yerine) YÖK ve Cumhurbaşkanı tarafından seçilir ve atanır  ilkesinin benimsenmiş olması,
3. Mali ve idari özerklik yönünden doğrudan merkeze bağımlı olması
4. Türk yükseköğretimi ve üniversiteleri evrensel ölçekte bilim ve fikir üretmek yerine ulusal ölçekte dar bir çerçeveye indirgenmiş olması sorun olarak durmaktadır.

Bu bağlamda bugün ciddi anlamda;

1.Üst Kurulların Yapısı ve Yetkileri

2. Üniversite Yönetimi

3. Üniversitelerin Mali Açıdan Yeniden Yapılandırılması

4. Kurumsal Özerklik, Bilimsel Özgürlük ve Sorumluluklar

5. Yükseköğretimde Hizmetlerin Değerlendirilmesi

6. Akademik Verimliliğin Artırılması

7. Bilim Adamı Yetiştirme

8.Bilgi alış-verişi için gelişmiş ülkelerin üniversiteleri ile çok yönlü işbirliklerinin kurulması

9. Yaratılan bilimsel çalışmaların teknolojiye ve üretime dönük olması

10. Çağına uygun eğitim yöntemleri ile yarının yetişmiş insanlarının topluma kazandırılması gibi bir çok konuda ciddi sorunlar bulunmaktadır.

Önerilen yasa bu hali ile toplumun beklenti ve umutlarını tatmin etmekten çok uzaktır.

Açıkçası yeni YÖK yasası toplum yaşamının her alanına bilimsel düşünceyi yerleştirmeyi hedeflemelidir. Bunun için de çağına uygun ve geleceği kazanmaya yönelik köklü bir bilim reformu yaratmayı ve bunu hayata geçirmeyi sağlamalıdır. Geleceğimize her alanda ancak akıl ve bilim yoluyla ulaşabiliriz.

Dünya nereye gidiyor?

Askerlerin hoşumuza giden deyimi ile “durumdan vazife çıkarmak” için açıkçası üniversitelerin kurumsal bazda pek çok gerekçesi bulunmaktadır. Bugün gelişmiş üniversitelerde sürekli hafızalarda canlı tutulan soru üniversite nedir, ne olmalıdır, bugünün gerekleri olarak yarın için neler düşünülmeli, yarına hazırlanmak için neler yapılmalıdır, yarının akademik kadroları nasıl şekillenmelidir, üniversite eğitiminin niteliği nasıl geliştirilir, üniversiteye gelen öğrencilerin düzeyini yükseltmek için uzun vadede orta ve ilköğretim sistemlerine neler eklenmeli gibi canlı sorular sorulmaktadır. Bizde ise soru sorma kültürü ne yazık ki yeterince gelişmemiştir.

Çünkü ülkemizde üniversitenin ne olduğu ve üniversiteden ne beklendiği konusunda başta üniversiteliler olarak kafamız berrak değil. Çoğumuz üniversite nedir, tarihi olarak buraya kadar nasıl bir süreçten geçtiler, nasıl yönetilir, ne öğretilir, ve bilimsel dönüşüm nasıl sağlanır, açıkçası bilmiyoruz. Çoğumuz da memur zihniyeti ile benim işim bunları sorgulamak değil diyebiliyor.

Artık 21. yüzyılda YÖK, üniversite sistemine çok dar geliyor. 1980’li yıllarının koşullarında tek tip üniversite yaratma amacı ile kurulan yapılanma üniversitelilik değil, ancak lise anlayışı olabilirdi. Ancak biraz da toplum olarak büyüklerimiz ne derse doğru derler anlayışı ile 23 yıl, ne üniversite nedir tartışıldı ne de bilimsel gelişmelerdeki durumumuz beyin jimnastiği ile aralandı. Eleştiri de öz eleştiri de, kutlama da yerme de yetkililerin istediği şekilde oldu. Kimsenin kendi başına inisiyatif kullanmasına gerek yok. Bu anlayış ile anacak kapı kulu memur olunur. Unutulmamalıdır ki akademisyenlik, memur zihniyetiyle yapılacak iş değildir.

Bilgi ve iletişim çağında gelişmiş bütün üniversiteler eğitim-öğretim, bilim ve teknoloji üretimi yönünden şeffaf bir yapılanmaya doğru kendi kendilerini denetlemeye açar duruma gelmektedirler. Üniversiteler kendi aralarında her yönü ile rekabet edebilir duruma gelerek her alanda markalaşmaya ve kaliteyi yükseltmeye geçekleştirmektedir ki bu anlayış üniversitelerin yerinden yönetimi ve rekabetçi ruhuna denk düşmektedir. Eğitimde gelişmiş ileri üniversiteler kendilerini dünyaya kabul ettirmek için büyük bir eğitim seferberliği içindedirler. Söz konusu üniversiteler verdikleri diplomalar kendilerinin kredi itibarlarını yansıtmaktadırlar  Bu çerçevede üniversiteler mali destek görmekte, öğrencisini ve öğretim üyesini seçme hakkını elde etmektedir. (Ülkemizde ODTÜ, Boğaziçi ve Uludağ Üniversiteleri kendilerini öz değerlendirme almaya hazır olduklarını belirtmeleri memnuniyet vericidir).

Üniversiteler Farklı  Yönetilmelidir

Ancak bizim üniversite konusunda edindiğimiz izlenim üniversite kavramı doğrusu başta üniversiteliler olmak üzere ne toplumda ne de devletin üst kurumları tarafından doğru algılandı. Nedense üniversite yönetimleri olayı bir kamu kurumu yönetimi gibi görmektedirler. Bir kurumun başına bir adam yerleştirilirse işler tamam sanılmaktadır. Maalesef bu anlayış üniversitelerin önündeki en büyük engellerden biridir. Üniversite yönetiminde ve yöneticiliğinde temel sorun devlet memuru anlayışı değil tam tersine güçlü bir bilimsel alt yapı birikimi yanında akademisyen tavrı ve en sonunda idari bilgi ön plana çıkmaktadır. Üniversitelerde bilim politikaları ve geleceği şekillendirmek öncelikli olanıdır. Ancak üniversitelerin idari kadroları da genel rutin işleri yürütürler. Maalesef bugün üniversite yöneticileri akademisyenliği unutmuş bürokratik işlerle uğraşmakta ve yine akademisyen kadrosundaki pek çok bilim insanı idari işlerle meşgul edilmektedirler. Bir memurun yapacağı işler akademisyenlere kalmış durumda; bu da üniversitedeki bilim adamlığı anlayışını memur zihniyetine dönüştüğü eleştirilerini doğurmaktadır.

Bu bağlamda üniversitelilik anlayışı ve üst yönetim seçimi üniversite tarihi ile eş anlamlıdır. Rektör kavramı üniversitenin en iyisi anlamına gelen yetkin bilimsel erk sahibi kişi anlamına gelmektedir. Anayasanın 130. maddesindeki üst yönetim YÖK ve Cumhurbaşkanınca seçilir ve atanır ilkesi nedeniyle ne yazık ki çoğu defa üniversite ruhuna uymayan yöneticilerin atanmasına ve sonra da bu atamalardan bazılarının yine YÖK tarafından görevden el çektirmeye kadar gittiği bilinmektedir. Maalesef bu anlayış diğer bilim kuruluşları içinde aynı şekilde işletilmektedir. Belirli bir insanı kurumun aşanına atadım oldu bitti demekle olmaz. Bütün gelişmiş üniversiteler bu konuda uzun iç çatışmalardan sonra bilimsel liyakat temelinde üst yönetimin seçilmesini ve denetlenmesini benimsemişlerdir. Yeni yasa mutlaka üst yönetici belirlenmesinde dünyanın köklü ve gelişmiş üniversitelerinin tecrübesinden yararlanmayı  dikkate almalıdır. Bu bağlamda üniversite yönetimleri salt ben seçtim ve atadım demekten çok başta bilimsel yetkinliği yanında diğer yönetsel kıstaslar çerçevesinde belirlenmesi daha yarlı olacaktır. Yeni yasa çağdaş, gelişmiş üniversite yasalarını da inceleyerek ülkemizin yüksek öğretimde Avrupa üniversiteler birliğine entegrasyonu sağlanmalıdır.

Bunun için Rektör, dekan, bölüm başkanı kimdir, sorumlulukları nelerdir, nasıl seçilir ve atanır, öğretim üyesi kimdir, nasıl belirlenir, bir ülkenin en iyi beyinleri olarak algılanan akademik kadrolar nasıl belirlenir, ve hangi esaslara göre atanır, üniversitelerin akademik takvimler nasıl şekillendirilir, bilim politikaları, strateji nasıl belirlenir gibi konuların netleştirilmesi gerekir. Bu gün Türk Yükseköğretimin temel sorunu ciddi bir temel politikasızlık ve ölçütsüzlüktür.

Bu çerçevede yeni yasa önerisi daha önce de belirtildiği gibi;

• 1.Yükseköğretim reformu bilim özgürlüğünü güvence altına almalıdır.
• 2.Üniversiteler özerk, katılımcı, laik, çağdaş bir yapıya kavuşturulmalıdır.
• 3.Üniversitelerin hedeflerini önceliklerini saptayıp gerçekleştirilebilmeleri için akademik, idari ve mali özerklik sağlanmalıdır. Bu özerklik saydamlık ve hesap verebilirlik ile el ele gitmelidir.
• 4.Üniversite ve yükseköğretimin işleyişi gelip geçici iktidarların siyasi müdahale alanı olmamalıdır.
• 5.YÖK eşgüdüm ve planlama dışında üniversitelerin gündelik işlerine karışmamalıdır.
• 6.Üniversitelerarası Kurul, rektör, dekan, bölüm başkanı gibi tüm yönetim/denetim makamlarının seçilme süreçleri demokratik ve katılımcı olmalıdır.
• 7.Üniversitede karar alma yetkisi kurullara, bu kararları yürütme yetkisi ise seçilmiş görevlilere verilmelidir.
• 8.Akademik yükseltme ve atama kararları tamamen bilimsel veri ve ölçütlere bağlı olmalı, verilmeli, ideolojik/siyasi ölçütler, telkin ve baskı söz konusu olmamalıdır.
• 9.Anayasal bir hak olan yükseköğretimde fırsat eşitliği herkese parasız sağlanmalıdır.
• 10. Üniversitelerin yerinde yönetimle bölgesel sorunlara yönelerek tek tip üniversite anlayışından vazgeçilmelidir.

Bu ilkeler çerçevesinde;

-Üniversitelerin akademik, idari ve mali özerkliği modern üniversiteler düzeyinde sağlanmalıdır. Bu anlamda üniversiteler hükümetlerin ve bürokratik işlevlerin müdahalesinden özgür tutulmaları gerekir. Üniversitelerde oto-kontrol yöntemi ile üniversiteyi üniversitelilerin yönetmesi sağlanmalı. YÖK tamamen bir eşgüdüm kurulu olarak, üyeleri ağırlıklı olarak ÜAK üyelerince seçilmeli, YÖK, ÜAK tarafından denetlenmelidir. 

-Üniversite yöneticilerinin seçimi bir defaya mahsus olması üniversite yönetiminin sağlığı açısından büyük önem taşımaktadır. Dekanlar mutlaka seçimle gelmeli. En fazla oyu alan aday doğrudan atanmalıdır. Rektör seçimi daha önce önerildiği gibi bilim alanlarına göre yapılmalı, gerekirse özerk-seçimle gelmiş yeni SENATO’lar tarafından belirlenmelidir (Almanya, İngiltere örneklerindeki gibi).

-Bölüm ve Ana Bilim dallarının görev ve fonksiyonları güçlendirilerek aşağıdan yukarıya doğru kendi içerisinde örgütlenmiş bilimsel kurulların oluşması ve yönetilmesi esas alınmalı.

-Akademik değerlendirme ilkeleri ve ölçütleri geliştirilmelidir. Verimliliği yüksek, üretken bilim adamı yetiştirmek için çıtası yüksek tutulmuş ölçütlerle bilim adamı niteliğine sahip olanlar üniversiteye alınmalıdır.

-Sağlıklı ve evrensel ölçekte bilim adamının sağlanması için lisans notu da (100 üzerinden 70) dikkate alınarak TUS benzeri bir sınavla belirli bir puanın üzerindeki adaylar üniversitelere Araştırma Görevlisi için açılan yeterlilik sınavlarına başvurmalıdırlar.

-Doktorasını tamamlayan araştırıcı eğer üniversitede hoca olarak kalmak istiyorsa üniversite dinamikliğinin sağlanması için mutlaka başka bir üniversitede kadro aramak zorunda olmalıdır.

-ÖSYM, ÜAK’un denetiminde olmalı ve siyasilerin seçme ve yerleştirme sürecinin dışında tutulması sağlanmalıdır.

-Bilim Akademisi Batılı Akademiler seviyesine çıkarılmalı ve ülkenin bilim politikasını ve stratejisini belirlemelidir. Bilim Akademisi üyeleri bilimselliğini kanıtlamış, uluslararası düzeyde başarılı ve etik sorunu olmayan seçkin kişilerden oluşmalıdır.

-Her üniversitenin kendi karar vereceği “Stratejik plan ve öz değerlendirme” ilkeleri mutlaka benimsenmelidir.

-Üniversiteler mutlaka AB ve ABD üniversitelerinde yürütülen akredite olabilme ve öz değerlendirmeye açık hale gelmelidir.- Yeni yasa ile Üniversitelerde akademik özgürlük ortamı üniversite özerkliği ile güvenceye alınmalı. Öğretim üyeleri, öğrenciler ve diğer mensupları düşünce, ifade ve iletişim özgürlüğüne sahip olmalı. Üniversite ortamında her konu özgürce tartışılabilmeli ve eleştirilebilmelidir.

-Üniversitelerde her türlü düşüncenin özgürce ifade edilmesi ve her üniversitelinin ideolojileri ve “izm” leri tartışabilmesi ortamının sağlanması için Bilim tarihi, Bilim felsefesi, Etik, Kültür ve Uygarlık Tarihi gibi dersler de okutularak üniversiteler üniversitelilik bilincinin yerleşmesi sağlanmalıdır.

-Üniversitelerin mali sorunları çözülmelidir. İkili öğretim, yaz okulları, tezsiz yüksek lisans, ek ders ücreti ve yarı zamanlılık gibi uygulamaların kaldırılması ve bunun yerine dünya standartlarında bir ücret politikasının belirlenmesi üniversite verimliliğine daha büyük katkılar sağlayacaktır.

-Üniversiteliler olarak arzuladığımız bilim ortamının yetkileri mümkün olduğu kadar tabana yayılmış, üniversite öğretim üyesi, görevlisi, öğrencisi ve idari personeli ile üniversitenin üniversiteliler tarafından oto kontrole dayalı özgür ve bilimsel özerkliğe sahip bir yapı içerisinde batılı ölçekte standartları belirlenmiş seçim esasına dayalı yönetilmesidir.

-Üniversite yönetimlerinin bir meslek olmaktan çıkarılarak batılı anlamda basitleştirilmesi ve gerekirse akademisyen, öğrenci ve idari personel tarafından seçilen senato tarafından yönetilmesi modelleri getirilmeli. Üniversite yönetimleri Anabilim dalı başkanlığından rektörlüğe kadar tamamen bir koordinasyon merkezi olması ve asıl sorumluluğun kurullarda olması gerekir. 

-Evrensel ölçekte özerk üniversite ve özgür akademik ortamın sağlanabilmesi, şeffaf, hesap verebilir ve liyakate dayalı, yerinde yönetilen üniversite modeli arzusu yukarıdaki bir çok sorunun cevabını içermektedir.

Ne yapılmalıdır?

 Hükümetin anayasa değişim paketinde 130. ve 131. maddeleri değiştirilerek bu maddelerde akademik özgürlük ve üniversite özerkliği açıkça ifade edilmelidir. Bunun üzerine ilgili çevrelerden konuyu bilen değişik kesimlerden uzmanlarca oluşan bir platform çerçevesinde çağa uygun yeni bir yükseköğretim yasası hazırlanmalıdır. Şimdiki hali ile anayasanın ilgili maddeleri değişmeden hiçbir köklü reform hareketi yapılamaz.

Gelişmiş batı üniversiteleri esnek ve kendi kararlarını kendileri oluşturarak  düzenlendiklerinden değişimlere de ayak uydurabilmektedirler. Küçük bir birim kurma kararının 50-60 imzadan geçerek sürecin tamamlanması için YÖK’e kadar gitmesi; bunun için 6 ay kırtasiye ile uğraşılması büyük bir özgüven eksikliğini göstermektedir. Üniversiteler ortalama toplumsal gelişmelerin  bile daha gerisine düşmüş çok muhafazakar kurumlar haline gelmiştir. Bu haliyle de bir yere gidemeyecekleri aşikardır. Hele hele çağdaş yaratıcı dinamik bir geleceğe hiç gidemez. Umarım anayasa değişiklikleri ek önergelerle düzeltilerek yeni bir başlangıç için vesile teşkil eder.

Not: Daha önce YÖK yasa nasıl olmalıdır hakkında yazdığımız yazıyı kaçıranlar için yeniden ilişikte bilginize sunuyorum.