Yeni YÖK Yasası Nasıl Olmalı?

Prof. Dr. İbrahim ORTAŞ, Ç.Ü. ÖED Yönetim kurulu üyesi

YÖK yasası belirli hedeflere ve amaçlara yönelik olarak olağandışı koşullarda oluşturulduğu günden günümüze kadar en çok eleştirilen yasaların başında gelmektedir. Yasanın en sakıncalı yanı üniversite gibi ortak aklın egemenliği dediğimiz kurullar, komisyonlar ve beyin fırtınası sonucunda oluşan yönetim modeli yerine kişilere bağlı ve olağanüstü yetkiler tanıyan yapısı gelmekteydi. Yasa buna bağlı olarak üniversitelerin bilimsel, idari ve mali özerkliğini kısıtlıyor ve kurum bilim ve bilgi üretiminden çok ne kazanıyor ne kaybediyor hesabı üzerine yönelmiş oluyordu. Uygulamada görülen aksaklıklar toplumun beklediği üniversite olgusuna da ters düşünce yasanın değiştirilmesi sık sık gündeme gelmeye başladı. Daha önce kurulan bir çok hükümetin programlarında belirttikleri üniversite yasası sayısal üstünlüğü olan mevcut hükümet tarafından acil eylem planı çerçevesinde ele alınmış, sınırlı düzeyde internet üzerinde yapılan görüş alışverişinden sonra kısa sürede bir yasa önerisi olarak TBMM’ne sunulacak duruma gelmiştir. Batı üniversitelerinin tarihleri incelendiğinde bin küsur yıldır kurulu bulunan üniversitelerin reformları siyasiler tarafından değil, üniversiteyi oluşturan organlar tarafından enine boyuna tartışılarak geleceği de ilgilendirecek şekilde hazırlanırlar. Bilgi çağını yakalamayı hedefleyen ülkemiz için AB normlarına uygun bir üniversite yasasının hazırlanması ve başta TÜBA, TÜBİTAK, Üniversiteler, Öğretim Elemanları Dernekleri olmak üzere kamuoyu tarafından enine boyuna tartışılması mutlaka gerekmektedir. 

Değiştirilmesi ve üzerinde oynanması son derece zor olan eğitim ile ilgili yasalar hazırlanırken gelecek yüz yıla yetişmiş adam yetiştirmek ve dünyaya yetişmiş insan gücü ile çıkmak için bu tür yasaların son derece eleştirel süzgeçten geçerek hazırlanması gerekir. Bir üniversite öğretim üyesi olarak, ülkemizin bilgi çağını yakalaması ve gelişmiş ülkelerin seviyesinin üstüne çıkabilmesi için yasa önerisinde bazı olumlu görüşlerin yanında, olmasını sakıncalı gördüğüm bir iki konunun değiştirilmesi ve bunlara bağlı olarak da birkaç somut önerim olacaktır.

1)  Araştırma görevliliği, profesörlük, bölüm, üniversite yönetim kurulu, senato, YEK ve UAK’un görev ve sorumluluklarının net olarak tanımlanması gerekiyor. Mevcut yasa önerisinde hangi görevin hangi organ tarafından yapılacağı net değil. Belirsizlik, beraberinde sonu gelmez tartışmalar ve yetki kargaşası getirir.

2)  Üniversitelerde Senatolar üniversitenin yetkili organı olmalı, yönetim kurulu icra organı ve Rektör ise koordinasyonu sağlama rolü üstlenmelidir.

3)  Üniversiteler arası kurul (UAK) üniversitelilerin birlikte uygulayacakları ortak esasları belirleyen ve koordinasyon işlevi görmesi gereken organ olmalı, buralardan gelişen önerileri ve istekleri ise eşgüdüm görevi yapan YEK’e iletilmeli ve YEK bu anlamda icra organı olmalıdır.  Bu bağlamda YEK kurulunda öğretim üyesi temsil oranının en az yarıdan bir fazlası olacak şekilde düzenlenmesi gerekir. 

4)  Üniversitelerde seçim gereklidir, ancak her şey demek olmamalı, yönetim kadroları Rektör, Dekan bir defaya mahsus olmak üzere seçim ile gelmeli. Ana bilim dalı ve Bölüm Başkanları iki defa seçimle gelebilir. Üniversitelerde seçimin klikleşme yaratmaması için akademik aşamalarda özellikle doktora sonrası ve profesörlük sürecinde kadrolar bir başka üniversitede aranmalı. Bu hem üniversite dinamiği için zorunlu, hem de belirli siyasi görüşlerin ve gurupların belirli üniversitelerde kümelenmelerinin önlenmesi için zorunlu olmalıdır.

5)  Araştırma görevliliği için merkezi sınav ile başarılı olanların arasından proje asistanı olarak alınmaları ve geleceğin bilim adamları olarak yetişmeleri için daha esaslı tedbirlerin alınması yanında öğretim üyesi seçimi ve alımında yüksek kriterlerin getirtilmesi gerekir. Üniversite öğretim üyeliği seçiminde mutlaka doktora sonrası çalışmalarda başarılı olmuş belirli bir birikimi olan yetişkin kişiler öğretim üyeliğine alınmalı. Bölümlerde norm kadro uygulamasına geçilmeli ve öğretim üyeliği kriterleri son derece iyi belirlenmelidir.

6)  Üniversitelerin beyin göçünün engellenmesi için yetenekli ve yetişkin kişilere maddi ve manevi desteğin sağlanması yasal güvenceye kavuşturulması gerekir. Üniversite öğretim elemanlarının ve çalışanlarının özlük hakları ve ücret düzeylerinin çağın gereklerine göre yeniden düzenlenmesi gereklidir. 

7)  Yabancı dil sorunu mutlaka ortaöğretimde çözümlenmeli ve eğitim dili Türkçe olmalıdır. Üniversitelerin dil sorunu halen çok ciddi boyutta olup üniversite verimliliğini engellediği için üniversitenin ilk yılında Hacettepe modelinde olduğu gibi bir yıl yanancı dil öğretilebilir. Bilimsel gelişmeleri izlemek, dünya ile bütünleşmek için her öğrencinin mutlaka bir yabancı dili bilmesi çağın gereğidir.

8)  Üniversite mezunlarının en ciddi sorunu olan kültürel birikimlerinin yetersiz olması, üniversitelilik bilinçlerinin gelişmesi için mutlaka her alanın Bilim Tarihi dersi yanında kültür dersinin (uygarlık tarihi, antropoloji ve bilim felsefesini içerecek şekilde) okutulması ve ciddiye alınması gerekir. Dil ve tarih dersleri bu çerçeve içerisinde ele alınmalıdır.

9)  Üniversitelerin akademik, idari ve mali özerkliği batılı çağdaş ülkeler düzeyinde sağlanmalıdır. Üniversiteler aşağıdan yukarıya doğru örgütlenmesini sağlayacak şekilde yapılanmalı; bunun için Bölümlerin yetkin ve fonksiyonel olması, bilimsel faaliyetlerini rahat yapabilmesine olanak tanıyan organlar olması gerekir. Bölüm bütçeleri yanında bilim kuruluşları ile işbirliği ve bağımsız proje yürütme yapısına sahip olmalıdır.

10)Öğrencilerden alınacak öğrenci kalkmalı üniversititelerin mali sorunları ihtiyaçalrı oranında sağlanamalıdır.

11)Öğrenci ve öğretim elemanlarının kurumda örgütlenmeleri yasal güvenceye bağlanmalıdır.

12) Üniversite-toplum ilişkilerinin sağlıklı yürütülebilmesi için mutlaka üniversitelerin halkla ilişkiler ve yayım birimlerinin etkin bir şekilde çalıştırılabilir duruma getirilmesi gerekir. Üniversite-sanayi ilişkisi yine istişare konseyleri aracılığı ile DPT, TÜBİTAK, ve diğer araştırma projeleri alan kuruluşlar çerçevesinde incelenmelidir. Hiçbir surette siyaset üniversiteye ve yükseköğretime müdahale etmemelidir. Akademik ve mali özerklik hükümetlere bağlı olmaksızın güvence altına alınmalıdır. İş çevreleri ve sivil toplum örgütlerinin üniversiteye verecekleri destek yeni kurulacak bir danışma kurulu ile yılda birkaç kez toplanarak sağlanmış olacaktır.

13)ÖSY Merkezi Üniversiteler arası kurulun denetiminde olmalı. Üniversiteye girmeyi bekleyen milyonların daha da çoğalmaması için ilköğretimden başlamak üzere öğrenciler eğilimlerine göre yönlendirilmeli. Liselerde ağırlığı meslek liselerine verilmeli, daha az sayıda ve bilim yapma eğilimi yüksek olan öğrenciler ise üniversiteye yönlendirilmelidir.

Üniversiteliler olarak arzuladığımız bilim ortamının hazırlanması için yasa ve yönergelerin hazırlanması konusunda üniversite yetkili organların ve diğer ilgili yetkililerin her türlü ön yargıdan ari olarak toplumsal sorumluluklarının gereği olarak çağdaş bir üniversite reformu yapmaları için gerekli irade ve duruşlarını göstermeleri gerekir. Artık bilgi çağının gereği olan çağdaş ölçütleri belirlenmiş üniversitelerde coşkulu olarak bilim yapmak istiyoruz. Mustafa Kemal’in bize emanet ettiği ülkeye bu yakışır.

Böyle bir Yükseköğretim ve Üniversite modelinin ülkemize kazandırılabilmesi için bütün tarafların üzerinde görüş birliği sağladığı metnin oluşması gerekir. Alınganlık, toptan ret etmek ve birbirini tanımamakla bu tür sorunların çözülemeyeceği insanlığın tecrübesi dahilindedir. Konu kişisel değil, evrensel düzeyde ulusun geleceğini ve dolayısı ile hepimizi ilgilendirmektedir. 2000’lı yılların ilk yıllarında yapılacak bu yasa, gelişmiş bir ülke yaratacak yetişkin, bilimi ve bilgisi gelişmiş bireyler yetiştirecek şekilde organize edilmesi hepimizin dileğidir.

Sonuç üniversitelilik bilinci çeşitliliği gerektirdiği için mutlak surette Anabilim dalı ve Bölümlerin tanımlanması ve aşağıdan yukarıya doğu yapılanması ve güçlü organlar olarak işlev görmesi gerekir. Üniversite bölümleri ve araştırma merkezleri dinamik duruma gelmeleri için mümkünse gerekli mevzuat üniversite senatolarına bırakılmalıdır. Üniversitelerin ortak politikaları ve vizyonları Üniversiteler Arası Kurul tarafından belirlenmeli ve YEK ise yürütücü organ olmalıdır.

Üniversitelerin birer beyin merkezi olması ve bilgi toplumunun gereklerini yerine getirilmesi, verimlilik ve motivasyonun artırılması için ücret politikası, özlük hakları bir bütünlük içerisinde iyileştirici tedbirleri gerektirmektedir. Hepsinden önemlisi iyi öğrenci ve iyi öğretim kadrosunun oluşması için üniversitelerin yarışına olanak tanınmalıdır.

Şu anda üzerinde çalışılan yasa önerisinin siyasilerden ve her türlü önyargıdan uzak herkesin katkıları ile ve bütün boyutları ile ele alınması gerekir. Yasa önerisinin başta Üniversiteliler, TÜBA, TUBİTAK, Öğretim Elemanları Dernek ve Sendikaları ve diğer ilgili birimlerle tartışarak konunun çağdaş normlara uydurulması ulusumuzun üç binli yıllara damgasını vurması için bir son fırsat olacaktır. Bu fırsat bir daha yakalanamayabilir, ve mutlaka pozitife çevrilmelidir.