Azizi Sancar Türkiye’de Bilimsel Çalışma Yapsaydı Nobel Ödülü Alır Mıydı?

Prof. Dr. İbrahim ORTAŞ, iortaş@cu.edu.tr

2015 yılı Nobel Kimya Ödülü'ne Prof. Dr. Aziz Sancar layık görülmesi sevinçle karşılandı. Oxford’u olmayan Mardin’in Savur ilçesinde okuma yazma bilmeyen bir anne-babanın oğlu olarak eğitim hayatını ilk yıllarını Savur-Mardin'de daha sonra İstanbul Tıp Fakültesinde iyi bir eğitim alması kendi değişi ile Nobel giden yolun kilometre taşlarını oluşturuyor. Nobel Kimya ödülünün Prof. Sancar’a verilmesi Türkiye ve Türkiye’nin bilimsel geleceği ve ülkemiz bilimine de bir istek ve çalışma dinamiği kazandırır.

Doğduğun Yer Değil, Kendini Geliştirdiğin Ortam Önemlidedir

Sayın Sancar’ın aldığı eşitlikçi eğitim imkânı ve ortamı ve kendi gayretleri ile Nobel ödülü alacak bir düzeye çıkabilmesi birçok yoksul ve yetenekli insanın bilimsel kariyeri için çok önemli bir örnek. Ve eminim Türkiye’de birçok insan ve özellikle de genç araştırmacılara ilham verecektir. Ancak asıl sorun şu acaba Sayın Sancar Türkiye’nin herhangi bir üniversitesinde bilimsel çalışma yapıyor olsaydı Nobel ödülü alabilir miydi?  Bu sorunun cevabı doğal olarak Sayın Sancar’ın içinde bulunduğu üniversite çalışma ortamı ve üniversite iklimi ile ülkemiz üniversite ikliminin karşılatılması ile anlaşılabilir.

Kuzey Carolina Üniversitesinde bulunmadım ancak Amerika’daki iki önemli üniversitede iki kez uzun süreli araştırma yapmam nedeniyle üniversitelerin çalışma ortamı ve bilim insanlarının sahip olduğu olanakları kestirebiliyorum. Her şeyden önce ABD üniversitelerinde Sayın Sancar gibi seçkin bilim insanları her zaman üniversitesi tarafından maddi ve manevi bakımdan desteklenir. Dünyanın bütün ileri üniversiteleri seçkin insanlarını üniversitelerinde tutmak için onlara daha çok olanak sunarlar.  Bilim insanları onure edilir, muhtemelen maaşları ve diğer destekleri biraz daha farklıdır.

Gelişmiş üniversitelerde bilim insanı bir üniversite kabul edilirken üniversite ile olanaklar, maaş ve teknik eleman- öğrenci konusunda anlaşmalar yaparlar. Aziz hocanın üniversitesi ile anlaşması nedir bilmem ancak mutlaka yıllık birkaç teknik elemanı, Yüksek Lisans ve doktora bursu ve ayrıca doktora sonrası bursları vardır. Ayrıca yüksek bütçeli (10-20 milyon dolarlık) projeleri doğal olarak vardır.  Mutlaka geniş bir çalışma ekibi ile çalışmalar sürdürülmektedir. Geniş çaplı ve sorun çözmeye yönelik uzun erimli bilimsel çalışmalar için aynı konu üzerinden çok sayıda kişinin araştırma yapması gerekir. Yoksa teori geliştirmek ve genelleştirme yapmak mümkün olmayacaktır. Hocanın üniversite ile anlaşması nedeniyle yöneticisi olduğu laboratuvar alt yapıları en üst düzeyde donatılır ve gereksinim duyulan ekipman ya üniversite ya da projelerden satın alınır. Proje işlemleri yazışmalar ve diğer lojistik işlerin yürümesi için bir veya iki sekretarya ve teknik elamanı vardır. Bütün bu geniş çaplı çalışma ekibi ve ortamı olmadan bilgi üretilemez ve ödüller de alınamaz. Ülkemiz üniversitelerinin en ciddi sorunu geniş çaplı çalışan grup kurma anlayışının sağlanamaması, bütçe olanaklarının kısıtlı olması, teknik eleman sorunu ve hepsinden önemlisi yetişmiş insan gücü sorunu nedeniyle Türkiye’de bilimsel çalışmalar çok sorunlu yürütülmektedir.

Gelişmiş Üniversitelerde Bilim Kültürü Esas Olandır.

ABD ‘de Ohio State üniversitesinde Nobel ödüllü hoca ile çalışırken anladım ki gerçekten ısrarlı çalıma istekleri, disiplinleri ve zamanlarını etkin kullanmaları, mütevazilikleriyle kendilerinin farklılıklarını ortaya koymaktadırlar. Düzenli grup seminerleri, haftalık grup toplantıları ve verilerin değerlendirilmesi önemli bilim kültürünün önemli özellikleridir.

Bu bağlamda yurtdışına giden arkadaşlarımızın bu kültürü öğrenmeleri ve ülkemizde uygulanması önemli. Önerim üniversite yöneticilerimiz ve bilim insanlarının bu kültüre sahip olması ve çıkmaları ve hatta üniversitelerinde uygulamalarıdır.

Gelişmiş üniversitelerde üniversiteler, birimler ve bilim insanlar aralıklarla değerlendirmeden geçtiği için herkes bir şeyler yapmak zorundadır. Üniversite yönetimi değerlendirmeden yeterli geçerliliği sağlayamadığı zaman istediği bütçeyi alamaz. Bütçesi olmayan üniversite daha fazla akademik kadro, öğrenci bursu ve teknik personel alamaz. Onun için her bilim insanı her yıl hesap vermek zorundadır. Onun için Bölüm başkanları ve Enstitü başkanları değerlendirmede zayıf not almamak için zorunlu olarak nitelikli kişileri akademik kadroya almak ve zamanla elimine yolu ile iyileri korumak zorundadır. Ülkemizde üniversiteler aralıklarla değerlendirmeden geçmediği için kimseden hesap sorulmadığı için böyle bir ortamda kişisel çabalar bir yere kadar zorlar, ondan sonra genel duruma uyulur.

Ancak ülkemizde bugün özgürce bilim yapma ortamı ve koşulları çok da yoktur. Hatta bir soru da soralım. Acaba Sayın Aziz Sancar Türkiye’ye geleceğim dese kaç üniversitemiz kendilerini üniversitelerine kabul eder? Ülkemiz üniversiteleri bünyelerine nitelikli bilim insanı kazandırma rekabeti yaşanmadığı için sorunun cevabı açık. Bu bağlamda coğrafyamızda doğmuş, buralarda üniversiteye kadar okumuş çok sayıda Sayın Sancar gibi zeki yetenekli insanımız var ancak hiç biri ülkemizde dünya çapında olamıyor.

Sayın Sancar En Yüksek Bilim Danışmanlığına Getirilmeli

Umarın ülkemiz Sayın Sancar’ın tecrübesinden yararlanır. En üst düzeyde danışman olarak onure edilir. Beklenen ülkemiz ve devletimizin yöneticilerinin hocamıza tecrübelerinizden yararlanmak istiyoruz ve bize ne tür katkıda bulunursunuz demektir. 

Bilimin Bir Anlayış, Gayret Ve Çalışma Ortamı İle Sağlandığını Bir Kez Daha İspatladı 

Türkiye açısından bu Nobel ödülü önemli bir sinerji yaratmıştır. Türkiye Sayın Sancar gibi topraklarından büyümüş birisinin Nobel alabileceğini göstermiş olmanın avantajını doğru okuyup bilimine katkı sunabilir. Artık hepimiz gördük ki annesi babası okuma bilmeyen bir yoksul ailenin çocuğu da kendi gayreti ile en üst düzeyde bilim yapıp Nobel ödülü alabiliyormuş. Bu işin para ve makamdan öteye bir aşk, uzun erimli çalışma ve çaba olduğunu gördük. Uygun ortam da bunun kurumsal şartı. Anladık ki insan faktörü ve isteği ile uygun kurumsallaşma paradan daha önemliymiş. Bir kez daha anlaşıldı ki eğer insanımıza olanak sunulursa Türkiye’de nitelikli insan çıkar ve ülkemize katkıda bulunur. Yeter ki başarıyı emeği ve yeteneği destekleyelim.

Türkiye üniversiteleri ve bilimi için önerileri doğrultusunda yeniden bir bilim ve üniversite politikası oluşturmalı. Ülkemizin en ciddi sorunu “bilim kültürü” anlayışının yerleşmemiş olmamasıdır.  Her şeyden önce bilimsel çalışma disiplinimiz yok. Değerlendirme sistemimiz yok. Ayrıca üniversitelerin her 3-5 yılda bir değerlendirmeye alınması ve hesap sorulabilirlik sağlanmalıdır. Denetleme demokratik iç denetim ve alanda en yüksek çalışmayı yapmış kişilerden oluşan resmi bilimsel denetleme organlarınca yapılmalıdır. Bilim politikamız yok. Hiçbir üniversitelerimizin misyonu ve vizyonu ve bu konuda bir değerlendirme ve izleme durumu yok. Üniversiteler özerk değil ve üst yönetimlerin nihai olarak siyasi erkin atamasına bağlı gerçekleşmesi bugün üniversiteleri çalıştıramaz duruma getirmiştir. Üniversitelerin artık özek olması ve yönetimlerini belli ölçütler (bilimsel çalışmaları ile öne çıkmış) dâhilinde kendileri belirlenmesi, TÜBİTAK, TÜBA, YÖK üyelerinin, rektör ve dekanların bilimsel ölçütlere göre mutlaka siyasetin dışında liyakate dayalı belirlenmesi gerekir. Kaliteli eğitim ve araştırma yapmak için yeniden evrensel üniversite hedeflerini düzenlemeleri kaçınılmaz.

Yeniden hocamızı kutluyorum, darısı diğer başarılı bilim insanlarımıza diyelim. Umarım ülkemizdeki üniversiteler de bir gün Nobel ödülü alacak bilim insanlarının yetiştiği çalışma ortamına kavuşur.