YÖK Stratejik Raporu Hakkında Kişisel Görüşler

YÖK 14-15 Kasım 2005 tarihleri arasında Ankara'da yapılan iki günlük "Uluslararası Yükseköğretim Sorunları Konferansı" kapsamında  Türk Yükseköğretimini masaya yatırmış oldu. Toplantıya İMF, Dünya Bankası yanında yabancı bilim insanları da davet edilerek dünyadaki tecrübeler de dinlenmişti. YÖK’ün bugüne kadar Türk Yüksek Öğretimi için yaptığı en önemli çalışma Stratejik Planlamadır. Söz konusu toplantıda alınan kararlar ve Prof. İlhan Tekeli’nin çabaları ile hazırlanan yeni bir “Yükseköğretim Reform Stratejisi" oluşturularak 3 Temmuz 2006 tarihinde Cumhurbaşkanına tanıtılmıştır. Rapor ağırlıklı olarak üniversitelerin genel verimliliğini ortaöğretimden üniversiteye geçişte kaynaklanan sınav sitemi ve artan yüksek öğrenim talebi karşısında üniversitelerin karşılaştığı akademik kadro yetersizliği ve mali sorunlar detaylı olarak işlenmiştir. Tanıtımda ayrıca dünyada değişen üniversitelerin işleyişi, Türkiyede’ki üniversitelerin işleyişi ile karşılaştırılarak olası bir Yüksek Öğretim Reformu için de bazı öneriler içermektedir. Öneri olarak merkeziyetçi bir sistemden daha katılımcı bir sisteme geçişin aşama aşama gerçekleşmesi şeklinde ifadeler satır aralarında işleniyor.  Sayın Tekeli hoca ile sunulan paketin hemen hemen bütün konuları üzerinde ben de konuştum. Prensip olarak hepimizin benimsediği ve arzuladığı bir çok konuya yerinde parmak basılmıştır.

21. Yüz yılda artık merkeziyetçi, hiyerarşik ve katı YÖK yasası ile Türkiye Yüksek Öğretimini ileriye taşıma şansı kalmamıştır. Bilimsel geçmişi son derece zayıf olan ülkemizin YÖK ile başlayan verimsiz ve hantal yapılanmasında akademik kadroların liyakati, ilke ve ölçütlere dayanmadan “adamına göre” eleman alım yanında hiçbir ölçüte bağlı olmayan seçim sistemi maalesef üniversiteleri bugün çalışamaz hale getirmiştir. Rekabet ve verimlilik performansının olmadığı, iç denetimin çalışmadığı üniversiteler bugün tam anlamı ile ders veren kurumlar (dar anlamda medrese) haline gelmiştir. 

Türkiye’nin Yükseköğretim Strateji belgesi bugünkü yüksek öğretimin genel bir durum

değerlendirmesini yapıyor. Bugüne kadar üniversitelerin verimliliğini engellediğini belirttiğimiz bütün konulara raporun durum tespiti kısmında detaylı olarak yer verilmiştir. Mevcut YÖK sistemi ve üniversitelerin aksaklıklar ve işlevsiz unsurları gizlenmeden bugüne kadar öğretim üyelerinin vurguladığı şekli ile işlenmiştir. Strateji belgesi durum tespiti yanında mevcut sistemin aksayan yanlarını ve verimsiz alanlarının verimli duruma dönüştürmek veya ileride olası bir yeni yasa hazırlanmasında alternatif öneriler sunmaktadır. Yönetim organlarının yapılanması ve akademik yükseltmeler için değişik alternatifler önerilmektedir.

Üniversite tarihini, tanımı ve etkinliği konusunda olması gerekenler tarihi perspektif içinde işlenmiştir. Öğretim üyesi koposizyonu, profili ve beklentileri yanında üniversitelerin yaşadığı sorunlar işlenmektedir. Türkiye’deki bilimsel çalışmaların nicel ve nitel kalitesi, gelişmeler ve uluslararası alandaki etkinliği belgeleri ile detaylı olarak sunulmaktadır. Strateji raporunun önemli bir tespiti de uluslararası atıf endeksleri tarafından tanınan dergilerde

yayımlanan Türkiye kaynaklı yayınlarda son 20 yılda 30 kat artış ile 43. sıradan, 20. sıraya yükselme başarısını göstermiş olmasına karşın Türkiye kaynaklı yayınlara yapılan

atıf sayılarının düşüklüğü vurgulanmaktadır. Artık nicel büyüme değil nitel dönüşüme önem verilmesi için alınması gerekli stratejiler önerilmektedir.

 Strateji belgesi bir bütün olarak Türkiye’deki eğitim ve öğretim sistemini değerlendirmekte, nüfus gelişimi ile okullaşma arasındaki süreci işlemektedir. Ülkenin nüfus gelişimi uzun vadedeki okullaşma oranı, olası gelişmeler ve alınması gereken tedbirler detaylı olarak işlenmiştir. Orta öğretimden üniversiteye geçiş ve yaşanan sorunlar değerlendirilmektedir. Değişik ölçütler bakımından yapılan saptamalar, gerek genel liseler düzeyinde, gerek

meslek liseleri düzeyinde olsun, orta öğretim sisteminin öğrencilere yükseköğretim

için yeterli temeli veremediği somut verileri ortaya koymuştur.

Metin önemli derecede istatistik’i bilgi sunarak üniversiteye başvuran adayların geldikleri Liseler, bölgeler ve sorulan sorulara verdikleri cevapları karşılaştırma bakamından son derece önemli. Özellikle planlamacıların yararlanacağı çok bilgi olduğunu düşünüyorum. Ayrıca üniversiteye girişte alınması gereken önlemler konusunda ufuk açıcı bilgiler sunmaktadır.

Önemli unsurlardan bazıları

1. YÖK Genel Kurul toplantılarına öğrenci temsilcisinin katılabilmesinin önerilmesi

2. YÖK’ün bugünkü yetkilerinin bazılarının Üniversitelerarası Kurul’a, bazılarının

da doğrudan üniversitelere devredilmesi önerilmektedir.

3. Yükseköğretim Genel Kurulunun dağılımında Üniversitelerarası Kurul (ÜAK) tarafından gönderilen üye sayısının ağırlıklı duruma gelmesi.

4. YÖK’ün yetkilerinin kullanımında nesnel ölçütlerin geliştirilmesi ve saydam bir

yaklaşımın benimsemesi.

5. Akademik yükseltmelerin ve atamaların asgari koşullarının belirlenmesi de ÜAK’ın yetki ve

görev alanında olması

6. Üniversite Yönetim Kurulu(ÜYK) dekanlardan oluşurken senatonun fakültelerden seçilerek gelen temsilcilerden oluşması.  ÜYK ve Senatonun yetki alanlarının yeniden düzenlenmesi

7. Rektörün görev süresinin 5 yıla çıkartılarak, tek dönemle sınırlanması yararlı görülmektedir. Seçimin kendi başına bir amaç olmayıp en uygun rektörü seçmenin bir yöntemi

olması ve konunun tartışılması önerilmektedir.

8. Rektörlerin görev süresi içinde saydamlık ve hesap verebilirlik ilkeleri öncelikle

gözetmesi. Bunun sözde kalan bir ilke olmaktan kurtarılması için gerekli kurumsal

mekanizmalarla donatılması istenmektedir.

Rektör seçimlerinde, seçim öncesi aşamanın geliştirilmesi istenmektedir. Örneğin rektörlüğe yalnızca ilgili üniversiteden değil, tüm Türkiye üniversitelerinden aday olunabilmesi özendirilmeli ve desteklenmelidir. Rektör seçimi için birkaç öneri sunulmakta. Adayların oyların %50 sinden fazlasını alma şartının önerilmesi anlamlı. Rektörler “dönem ortası raporu” sunmaları ve çalışmalarda saydamlık ve hesap verebilirlik ilkesine uyup uymadıkları işlenmektedir. Ayrıca başarısız rektör için yeniden görevden alınma koşulları işlenmektedir. Ancak seçilme ölçütlerinden bahsedilmemektedir..

10. Rektör yardımcılıklarının sayısının üniversiteye bırakılması işlerin hızlı yürümesi için önemli görülmektedir. Benzer durum Fakülte dekan yarımcıları için de önerilmektedir.

11. Fakültelerin biraz daha bağımsız duruma gelmeleri önerilmektedir. Fakülte kurullarının senato modeline dönüşmesi, dekanın yerinde belirlenmesi, en önemlisi de lisansüstü eğitimde fakültenin görüşünün dikkate alınmasıdır. Yüksek lisans ve doktora programlarının enstitüler eliyle yürütülmek yerine fakültelere bırakılması, yalnızca fakülteler arası nitelik taşıyan programların enstitülere bırakılması etkinliği artıracağı düşünülmektedir. Bu konudaki tercihin üniversitelere bırakılması da düşünülmektedir. Fakülte dekanlarının seçimi için öneriler geliştiriliyor. Dekanın da dönem raporu sunması önerisi işlenmektedir.

12. Meslek yüksek okullarının işlevi, beklentiler ve cazibesi konusunda istenilen yere gelmemelerine karşın yükseköğretim sistemi içinde % 30’luk bir paya sahip olmaları nedeniyle YÖK içinde ayrı bir MYO’lar birimi oluşturulması önerilmektedir.

13. En önemli gelişme üniversiteye girişte önerilen yaklaşımdır. Öneriler akılcı ve ayrıştırıcı niteliktedir. Mesleki eğitimin özendirici hale getirilmesi, yanında üniversiteye giriş için nitelik arayışı süreci önerilmektedir. Merkezi olarak iki sınav ve dört yerleştirme programı öngörülmektedir. Orta öğretimi bitirme sınavı konulması yanında üniversiteye giriş sınavı için dört farklı sınav daha önerilmektedir. Alanlara göre sınav başarısı arayışı önerilmektedir.

14. Etik konusu detaylı olarak işlenmiş ve etik kurullarının çalışması benimsenmiştir.

15. Öğretim üyelerinin ücretlerinin belirlenmesinde ve mesleğin saygınlığını koruyacak şekilde önlemler alınması önerilmektedir. Performans esasına göre farklılaşabilecek bir ücretlendirme sisteminin kurulması da önerilmektedir. Ancak mevcut personel yasası ve 5018 yasadaki  bağlayıcı hükümler ne adar süreci gerçekleştirir bilinmez. Ayrıca bunun objektif olarak uygulanacağı konusu şüphelidir.

16. Önemli konuların başında gelen Türkiye’de üniversitelerde öğretim üyeliğine atamalarda kendi öğrencisini atama (inbreeding) eğiliminin yüksekliğinin yarattığı olumsuz sonuçlar işlenmektedir. Bir üniversitede doktorasını alan bir kişiyi yurt içinde ve dışında başka üniversitelerde çalışmalarda bulunmadan aynı üniversiteye öğretim üyesi olarak atamaktan kaçınmalı denilmektedir. Türkiye üniversitelerinin verimsizliğinin en önemli ayağını inbreeding oluşturmaktadır.

17.  Akademik kadro Oluşturma

 Türkiye’nin akademik kadro durumu geleceğine ilişkin de önemli tespitler bulunmaktadır.

2023 tarihine kadar ülkenin gereksinimi olan öğretim üyesi açığının kapatılması için başta Doktora öğretiminin özendirilmesi için burs vs ayrıntılı olarak işlenmiştir.  Doktoraya alınacak öğrencilerin liyakat esasına göre seçilmesinin de yeknesaklık sağlamak için ÖSYM’nin düzenlediği (TUS benzeri) bir merkezi sınav önerilmektedir.

Doktoranın yapılacağı kurumun alt yapı ve yeterli öğretim elemanından kaynaklanan kalite konusundaki kaygıları azaltmak için YÖDEK’in katkıları aranmakta aynı zamanda  doktora yeterlilik sınavlarına merkezi bir nitelik kazandırılması düşünülmektedir. Doktora çalışmasının yapıldığı yer ve konu dışında ve en az altı ay ile bir yıllık bir

bölümü yurtdışında geçirilecek biçimde öneri getirtilerek kalitenin artması öngörülmektedir.

Üniversitelerde giderek artan doktoralı nitelikli öğretim üyesi talebine kaşı doktora eğitimine olan ilginin azaldığı görülmektedir. Üniversitelerin Ar-Gör kadrolarının hızla azaldığı görülmektedir. Rapordan çarpıcı bir ifade devlet üniversitelerinin toplam araştırma görevlisi sayısı 2002 yılı sonunda 20.650 iken, 2005 yılı sonunda 20.736 olmuştur. Aynı dönemde öğrenci sayısında %

22’lik bir artış olmasına rağmen araştırma görevlisi sayısındaki artış % 0.4’te

kalmıştır. Bu durum ileride artan üniversitelerin gereksinim uyduğu akademik kadro sıkıntısı çekeceğinin açık göstergesidir.

Türkiye üniversitelerinin işleyişinde tam anlamı ile liyakat arayışlarının değil sadakat ilkelerinin hakim olduğu sık sık işlenmektedir. Bu durumun özellikle de akademik yükseltme ve kurum içi yönetim mekanizmalarında yaygın olarak işletilmektedir. Üniversitelerde akademik kadroların oluşmasında inbreeding anlayışının yaygınlaşmasının yarattığı verimsizlik üniversiteleri uzun süreli işlevsiz bırakacak düzeye gelmiştir. Kuruma alınan kişilerin uzun süreli kadroda kalmaları nedeniyle uzun sürede inbreedingin etkisi süreceğe benziyor. Bazı birimlerin kendi kendini yenileme şansı en azından bir çeyrek yüzyıl kapanmış durumdadır. Halı hazırda YÖK tarafından “Yükseköğretim Kurumlarında Akademik Değerlendirme ve Kalite Geliştirme Yönetmeliği” ile başlatılan süreçle, ulusal boyutta, yükseköğretim kurumlarının kalite düzeylerinin değerlendirilmesi ve geliştirilmesi konusunda yükseköğretim kurumları, Yükseköğretim Akademik Değerlendirme ve Kalite Geliştirme Komisyonu(YÖDEK)’nun kurumsallaşması benimsenmektedir.

18. Öğretim kadrosunun niteliğinin yükseltilmesinde öğretim üyelerinin hareketliliğine dayanan planlamalar önerilmektedir. Ayrıca Erasmus Programı çerçevesinde değil ülke içindeki üniversiteler arasında misafir öğretim üyesi özendirmesi yapılmaktadır.

Akademisyenliğin ilk aşaması olan öğretim üyeliğine atanmada olgunlaşma ve kendini geliştirmek için doktorasını vermiş bir öğretim üyesinin bir yıl öğretim görevliliği yaptıktan sonra yard.doç kadrosuna atanması, 4-5 yıl çalıştıktan ve doktora çalışması dışında yeni araştırma yapmak fırsatı elde ettikten sonra doçentliğe başvurması verimli bir akademik yaşam için gerekli görülmektedir.

Profesörlük atamalarının üniversitelerin kendi iç değerlendirmesine bırakılmasının sakıncalarının giderilmesi için profesörlük atamaları, merkezden belirlenen asgari koşulların sağlanması yanında jüri üyelerinin ikisi o alanda konularında başarılı bir konuma ulaşmış profesörlerden oluşan jüri üyeleri listesinden ad çekmeyle belirlenmek üzere üç profesörün görev yapacağı merkezi

profesörlük jürileri yoluyla da yapılabilir. Böylece adamına göre jüri oluşturma süreci ortadan kaldırılmış olur.

Eksik Bırakılan Kısımlar

Durum tespiti bakımından metin önemli bilgi içermekle beraber, halen eğitim ve öğretimin kalitesinin artırılması konusunda felsefi ve tarih ağırlıklı sorgulayıcı ve eğitici unsurların metne yansımadığı görülmektedir. Üniversitelerin bilim politikalarını oluşturmaları için özerklik anlayışı ağırlıklı olarak OECD anlayışına yakın olan mali özerklik ile bütünleştirilmiştir. YÖK’ün bazı yetkilerinin Üniversiteler arası kurula, bazılarını üniversiteye bırakmak istemesi yanında halen yetkilerin merkezi olarak kendisinde  kalması benimsenmektedir. Üniversitelerin kurumsallaşması açısından yönetim organlarının üstleneceği fonksiyonlar işlenmemiş.  Üniversitelerin en ciddi sorunu olarak genel kabul gören yetkilerin tek elden Rektörde toplanmasının yarattığı tıkanıklık işlenmemiş. Rektör adaylarında aranması gereken ölçütler ortaya konulmamış. Benzer durum diğer idari kadrolar için hiç işlenmemiştir.

Üniversite öğretim görevlilerinin özlük hakları yeterince işlenmemiş, bir diğer önemli kesim olan çalışanlar ve teknik personelin özlük haklarına hiç değinilmemiş.

Üniversite bilimsel ve idari yönetimlilerinin yarattığı olumsuz etkilere değinilmemiştir. Üniversite rektörlerinin en zorlandıkları ve aynı zamanda en çok ilgilendikleri alt yapı ve mali sorunların ayrı bir işlev kazanması konusuna değinilmemiştir.

Anabilim, Ana sanat ve Bölümler ve organlarının belirlenmesi ve işlevleri üniversitelerin alt organları olarak büyük görevler almaktadırlar. Bölüm başkanlarının daha dinamik bir yapılanma ile ilgili bilim dalından da belirli niteliklere göre ve yüksek eleme sistemine göre atanması önerilebilir. Batıdaki bilimsel başarıların temelinde alt birimlerin istikrarlı çalışması esas en alt birim olan ana bilim dallarının verimli çalışması gelmektedir. 

Bölümlerin, fakültelerin bağımsız bütçelerinin oluşması, öğretim üyelerinin bütçe kullanma kolaylığı konusunda yeterli bilgi bulunmamaktadır.

Üniversite akademik kadrolarının ağırlıklı olarak batıda konuşlandığını, Anadolu’daki üniversitelerde ders yükünün fazlalığına işaret edilerek kadroların eritilmesi benimsenmiş ancak yine de ürkek bir tavır sergilenmektedir. Norm kadro uygulaması akademik özerklik konuları yeterince işlenmemiştir.

Üniversite öğretim üyeliği saygınlığının yeniden kazandırılması için, doçentlik ve profesörlük tezleri ve deneme dersleri yanında konusunun yetkili organlarının da olumlu onayları ile atanması konusu eksik bırakılmıştır. 

Lisans ve Yüksek lisan eğitiminin kalitesinin artırılması için nitelik arayışı konusu yeterince işlenmemiştir.

Öğrencilerin üniversitelilik bilincinin gelişmesi için bazı açılımlar ürkek olarak önerilmiş, ancak yeniden anayasanın ilgili maddelerini atıfta bulunularak üniversite eğitimi yerel ölçek içinde değerlendirilmesi benimsenmiştir. Doğal olarak bazı tespitlerin bizim açımızdan eksik veya yanlış bilgilendirmeden kaynaklanması sonucu eksik yapılmaktadır. Örneğin, son yıllarda, üniversitelerde yapılan bahar şenliklerine olan ilginin öğrenciler tarafından benimsendiği ve öğrencilerin sosyalleşmesini olumlu bir gelişme olarak değerlendirmektedir (s182). Ancak öğrencilerin inisiyatifi dışında gelişen ve tamamen dışarıya yönelik ve para kazanmaya dayalı bahar şenlikleri üniversitelerde yarar yerine kültür erozyonuna neden olmakta ve öğrenciler tarafından her geçen yıl daha az ilgi yaratır duruma gelmiştir.

İleriye yönelik öneri ve katkıları bir başka yazıda işleyeceğim.

Özet olarak Strateji belgesi son derece önemli tespitlerde bulunmakla beraber, yine de merkezi bir yapılanmaya gereksinim olduğunu batı eksenli liberal üniversite anlayışı ile klasik üniversite arasında bir yol çizmeye çalışmaktadır.

Belirli konular es geçilmiş, bazı konular ayrıntılı olarak işlenmiş. Strateji belgesi bir bakıma ürkek bir özeleştiri niteliğini de taşımakta gibi geldi bana.

Mevcut hali ile olabilecek en iyi belge niteliğindedir. Hepsinden önemlisi yapılan tespitler iyi niyetle yapılmıştır. 

Umarım bu belge ilgili çevrelerin katkısı ile zenginleştikten sonra siyaset üstü bir anlayışla yeni bir yüksek öğretim yasası hazırlanır. Ancak konu çok yönlü ve ekonomik temelli olduğu için bir devlet politikası olarak ele alınması gerekir. 21 yüzyılı yakalamanın tek yolu güçlü bir bilim politikası ve yüksek öğretim yasasından geçmektedir.