Ziraat Fakültelerinin Eğitimini Köy Enstitüleri Benzeri Yaparak Öğrenme Modeli-1  

Prof. Dr. İbrahim Ortaş, iortas@cu.edu.tr

Tarım Eğitimi Tarımsal Üretimi Arttırmak Ve Çiftçilere Tarım Tekniklerini Öğretmek amacı ile Başlamıştı

Başlangıçta ziraat eğitimi bir tarım ülkesi olan Osmanlı’da belirli ürünlerin üretimini artırmak için yapılan arayışla başlamıştır. Özel olarak da Mısırdan getirtilen pamuk tohumlarının Akdeniz havzasında Çukurova’da yetiştirilmesi ve pamuk tarımının geliştirilmesini isteyen Padişah Abdülmecit ABD’den uzman talebinde bulunmuştur. Amerikan Dışişleri Bakanlığı 1846’da Dr. James Bolton Davis ve Dr. James Lawrence adlı uzmanları Osmanlı devletinde görevlendirilir. ABD’li uzmanların hazırladığı raporda “ziraat alanında behemehâl fiilen talim ve taallümüne ihtiyaç vardır” düşüncesine yer verilmiştir. Bunun sonucunda o dönemde ziraat konusunda eğitim kurumlarının kurulması kararı resmi olarak alınmış oldu.

Türkiye’de modern anlamda ilk defa tarım eğitim ve öğretimi Osmanlı İmparatorluğu döneminde 10 Ocak 1846 yılında İstanbul Yeşilköy’de Ayamama Çiftliği’nde açılan Ziraat Mektebinde başlamıştır. Ziraat Talimhanesinin kuruluşu 12 Ocak 1847 tarihli Nizamname (Tüzük) ile gerçekleşmiştir. Bu bilgilere ek olarak bu tarihin doğru olmadığı yönünde tarihi kayıtlarda mevcuttur (Yıldırım, 2010. OTAM Dergisi, S: 223-238). Nihayet Küçükçekmece Ayamama Çiftliğinde 1848’de eğitim-öğretime başlanılmıştır. 1847 yılında “Yeşilköy’de Ziraat Okulunun kuruluş amacı, Yedikule’de açılmış olan bez dokuma fabrikasına gerekli ipliğin hammaddesini sağlayacak pamuğu yetiştirmek ve pamuk ziraatını geliştirmek” olarak açıklanmıştır. Okul bir kez günün koşulları nedeniyle açılır kapatılır. 1852’de tekrar açacağız diye kapatılır ancak gerekçe ise taşradan öğrenci kazanılamaması, hocaların mesailerini tamamen okula verememeleri, yabancı uzmanlardan yeteri kadar faydalanılamaması, kış şartlarında öğrencilerin yaşadığı zorluklar ve başta kitap olmak üzere ders araç gereç eksikliği gösterilmiştir.

Bu tarih Türkiye Cumhuriyeti Devleti kurulduktan sonrada ziraat öğreniminin yıl dönümü olarak çok çeşitli etkinliklerle kutlanmaktadır. Ancak aradan geçen 170 yıla rağmen halen tarım eğitimi istenilen düzeyde bir yapılanmaya oturtulamamıştır. Daha sonra 1933 yılında kurulan Yüksek Ziraat Enstitüsünde YZE Cumhuriyetimizin ülkemize ve dünya bilim âlemine bir armağanı olarak Ankara Üniversitesine dönüştürülür. YZE, ziraat, veteriner hekimliği (baytar), orman, gıda (ziraat sanatları) ve tabii bilimler fakültelerinden oluşan tam bir kamu üniversitesiydi. Bugün üniversite gelenekleri içinde yer alan, senato, yönetim kurulları, akademik kurul o dönemlerdeki uygulamalara dayanır.

Türkiye’nin tarım eğitimi ve sorunları maalesef geliştirilemedi ve günümüzde de farklı seviyelerdeki ziraat eğitimi (meslek liseleri, MYO’lar ve fakülteler) sorunlarıyla karşı karşıyadır. Günümüzde de artan ziraat fakültesi sayısına bağlı olarak ziraat alanında 1990’ların ortalarından başlayarak -özellikle bazı bölümlerde- yaşanan üniversite adaylarının tercih düşüklüğü önemli bir sorundur. Ülkemizde, gelişmiş hiçbir ülkede düşünülmeyecek kadar fazla sayıda  (34) ziraat fakültesi ile eğitim ve öğretim yapılmaktadır (Şekil 1).

Şekil 1. Türkiye’deki Ziraat Fakülteleri görünümü

İhtiyaçlar Çerçevesinde Ziraat Mühendisi Yetiştirilmeli

Maalesef Türkiye Tarım Eğitimi, vasıflı tarım bilimcisi ve araştırmacısı yetiştiremedi. Vasıfsız çok sayıda yükseköğretim mezunu, diplomalı insan işsiz durumda. İşsiz ve vasıfsız yükseköğretim mezunlarının işsizliği hem kendi sağlıklarını hem de ailelerinin sağlığını da etkilemekte oldukları görülmektedir.

Günümüzde Türkiye’de milyonlarca işsizin içinde önceliği 1.276.000 ile yükseköğretim mezunları ilk sırayı oluşturuyor. Ocak 2018 tarihinde 1.200.000,ve Ekim 2019’da ise 1.276.000 yükseköğrenim mezunu işsiz. Yükseköğrenimlerin toplam işsizlik içindeki payı 2018-2019 yılında % 28 düzeyinde ve 2020 yılının Nisan ayında % 34 olduğu TÜİK tarafından belirtilmiştir.

Her yıl 34 Ziraat Fakültemizde 5 bine yakın mezun veriyoruz. Mevcut durumda 120 bin Ziraat Mühendisi var. Şu anda 24 bine yakın Ziraat mühendisi ise işsiz. Günümüzde 207 üniversite mevcut ancak eğitim kalitesi çoğunluğunda maalesef uluslararası standartlarının çok çok gerisinde olduğu gerçeği ile tarım eğitimi de bu sürecin bir parçasıdır.

Çizelge 1’de de görüleceği üzere yıllık 5000 civarında öğrenci fakültelere alınmakta ve çoğunluğu dersleri sınıflarda yapmaktadırlar. Uygulamalar çok sınırlı ve staj ise 3. sınıf sonrası 40 iş günü olarak belirlenmiştir.

Çağın Gereklerine Uygun tarım Eğitimi Vermek Ve Nitelikli Mezun Yetiştirmek Zorundayız

Çağımız endüstriyel tarım çağı ve bu çağda tarımı bütünlüklü olarak kavramak ve üretmek için az bilgi yetmemektedir. Bütünlüklü olarak temel bilimlerden sosyal bilimlere kadar birçok konunun anlaşılması ve ilişkilendirilmesi gerekmektedir.

Temel bilimleri bütünlüklü bilmenin yanında uygulamalı bilimlerinde bilinmesi gerekiyor. Son yıllarda iletişim teknolojilerinin tarımsal üretimde yaygın olarak kullanılması nedeniyle teknoloji okuryazarlığı da yaygınlaşmaya başladı.

Birçok alanda akademik eğitimi düşük öğrenci ile temel bilim gerektiren bir disiplinler zincirinin kavranması yetersiz kalmaktadır. Ziraat Mühendisliği halk nezdindeki algısı ve düşük diye iyi öğrencinin tercih sırlamasında en sonlarda tercih ettiği meslek olarak görülmektedir. Bu nedenle öğrencilerin gönlündeki meslek ziraat mühendisliğinin olmaması yaratılan işsizlik algısı ve gelecekte yaşayacağı iş kaygısı ve iyi bir yaşam standardı sağlayamayacağı algısı nedeniyle bilinçli ve yetenekli öğrenciler bu mesleğe yönelmemektedir.

Türkiye tarım öğretiminin temel açmazı ziraat fakültelerinde öğrenmeye gelen öğrencilerin niteliği ile doğrudan ilgili. ÖSYM sınav sonuçlarına göre 300 000 den gelen öğrenciyi dünyanın en ileri tarım üniversitesi olan Wageningen'e göndersen hiçbir şey öğretemezsiniz diyenlerin sayısı bir hayli fazla. Çünkü öğrenci nihayetinde geleceğini düşünmekte ve istihdam sorunu olmayan alanlara yönelmektedir. Öğrencinin öğrendiklerimin karşılığı yoksa neden Ziraatı tercih edeyim dediği sürece ve hocanın bu öğrenci ile olmaz dediği sürece karşılıklı eğitim ve öğretim istenilen düzeyde gerçekleşemiyor.

Öncelikle tarımsal üretimin temel açmazı olan istikrarlı üretim ve Pazar ağının sağlanması gerekir. Ancak üretim ve Pazar ilişkisi siyasi bir konu olup ancak yönetimler tarafından sağlanacak bir konu.

Çizelge 1. Türkiye’de Ziraat Fakültelerinin öğrenci kontenjanları ve bölüm sayıları

Korona Virüs Salgını İle Tarımın Ve Tarım Eğitiminin Önemi Daha da Fazla Hissedildi

Son Covid-19 salgını sonrası gıda güvencesi ve tarımın önemi daha iyi hissedilince doğal olarak tarım eğitiminin önemi de ortaya çıkmış oldu. Tarım eğitiminin çıkmazı, ihtiyacın üzerinde ziraat mühendisinin mezun edilmesi kadar uygulamanın yapılmıyor olması ve kalitenin ölçülemiyor olmasıdır. Diğer bir ifade ile Ziraat Mühendisi olmak ve topraktan sofraya kadarki besin zincirinin süreçlerinin bilinmesi gereken bilginin analiz edilmemesidir. Mezunların çoğunluğunun kamuda ve özel sektörde istihdam edilememesi nedeniyle çoğu zaman sahadaki bilgisi de test edilememektedir. Ancak sık sık gerek özel sektör ve gerekse kamudan yansıyan bilgiler mezunların yetersiz olduğu belirtilmektedir. Zamanla motivasyon düşüklüğü ziraat fakültesi eğiticileri ve öğrencileri tarafından algılanan sorunlarının başında gelmeye başladı ve şimdilerde eğitim-araştırma ve üretkenlik alanında sürekli eleştiri konusu olmaktadır.

Tarım Eğitiminin Ve Mezunların Niteliğinin Yetersiz Olduğu Her Ortamda Gündeme Gelmektedir

Tarım Eğitiminin 161. yıl dönümü nedeniyle 10 Ocak 2007 tarihince Çukurova Üniversitesinde yapılan törene katılan dönemin Adana Valisi Sayın Cahit Kıraç, Kalkınma Ajansı için talep edilen nitelikte Ziraat Mühendislerinin bulunmadığını veya yapılan ilanlarda bu nitelikte eleman bulamadığını belirtmişlerdi. Sayın Vali, üniversite eğitiminin bundan böyle proje yapabilen ve geliştirebilen dil bilen elamanlar yetiştirmesi gerektiğini belirtmişti. Maalesef bugün dil bilen, proje üretebilen, rapor yazabilen nitelikte ziraat mühendisi ve uzman eleman yetiştiremiyoruz. Özellikle ziraat fakülteleri zaman kaybetmeden öğrenci, öğretim üyesi, ziraat mühendisleri odası, çiftçiler birliği ve eğitimciler bir araya gelmeli ve olayın bütün boyutlar çağdaş ölçütler beyin fırtınası yaratılarak konu tartışılmalı ve alınacak önlemler ivedilikle uygulanmaya alınmalıdır.

İzmir Ticaret Odası (İZTO) Meclisi, İzmir Ekonomi Üniversitesi’nin ardından tarım üniversitesi kurmak için prensip kararı aldı (Cumhuriyet 31 Aralık 2004). İZTO yönetim kurulu başkanı Ekrem Demirtaş’ın yaptığı açıklamaya göre bölgenin tarım potansiyeli çerçevesinde tarıma dayalı sanayiye yetişmiş eleman kazandırmayı hedeflemektedir. Tarıma dayalı sanayi alanında eğitim verecek bir üniversite arayışı iki anlamda önemli,

1. Halen tarım önemli bir sektör ve yapılacak çok iş bulunmaktadır
2. Üniversite kavramı yalnızca ders verilen yer olarak görülüyor.

Asıl tehlikeli olan kanımca bu. İZTO yöneticileri iyi niyetle ülkesinin yararı için öngörüde bulunuyorlar, ancak üniversitenin ders veren kurum olarak yansıması. Bu anlayış halen üniversitelerde ders veren hocalarda da mevcuttur.

Nitelikli Tarım Eğitimi ve Araştırma Yaparak Öğrenmenin Gerekçesi

Canlının var olma durumu birinci derecede gıda güvencesine bağlıdır. Tarımın temelde doğaya bağlı olması nedeniyle doğanın mekanizmalarının bilinmesi tarım bilimi araştırmalarının ve öğretiminin birinci şartıdır. Doğadan öğrendiklerimizi yeniden doğada var olan bitki ve hayvan varlıklarının planlı olarak amaca uygun sürdürülebilirlik ilkeleri içinde üretim gerçekleştirilmelidir. Tarımsal üretim yapılırken tarım biliminin bilgisinin çevre kirliliğine neden olmayacak şekilde gerçekleştirilmesi beklenmektedir. Doğanın korunması, bozulan çevreninin yeniden düzenlenmesi için tarım eğitimi ayrı bir hassasiyet gerektirmektedir.

BM tarafından organize edilen hükümetler arası İklim Değişimi ve paneli sonucuna göre önümüzdeki 20 yılda Dünya yüzeyinin 1/3 çölleşecek.

Dünya sanayileşme süreci ile 1850’li yıllardan bu yana 170 yılık bir sürede atmosfere karbon salınımın artması ile birlikte yavaş yavaş bir küresel ısınma ve iklim değişiminin etkileri yaşanmaktadır. Son yüz yılda 0.8 °C’lik bir sıcaklık artışına karşın önümüzdeki yüz yılın sonuna kadar 4 derece artacağı belirtiliyor.

Türkiye coğrafi konum itibarı ile yarı kurak iklim kuşağında bulunması nedeniyle kuraklık riski en fazla olan ülkeler arasında bulunuyor. İklim değişimlerinden en çok etkilenecek alan tarım alanıdır. Bu bağlamda tarım eğitiminin olası iklim değişimi ve salgın gibi felaketlere karşıda yeniden revize edilmesi gerekliliği ortaya çıkmaktadır.

Bugün beslenme bozukluğundan kaynaklanan birçok hastalık insan sağlığını tehdit eder duruma gelmiştir. Uygulanan tarım teknikleri başta toprak kaynakları olmak üzere doğal kaynaklar tükenme ve belki de bir daha tamiri mümkün olmayan bir duruma gelmiş durumdadır. Gelinen noktada organik tarım tartışılırken, bizler halen geleneksel tarım tekniklerini dahi yeterince öğretmeyi sağlayamadık. Genetik biliminin tarımda yoğun olarak kullanıldığı batıda yine aynı ortamlarda büyük eleştiri alırken bizler biyoteknoloji fobisine ve popülaritesine kendimizi kaptırmış durumdayız. Diğer taraftan iletişim teknolojileri çağının bütün teknikleri başta uzay çalışmaları, yapay zekâ, Endüstri 4.0 gibi alanlar tarımsal üretim, gübreleme, sulama, zirai mücadele, hasat ve tarımsal yönetimin her alanında kullanılmaktadır. Kullanılan bütün tekniklerin amaca uygun olarak işletilmesi ayrıca önemlidir.

Doğal olarak yanlış işlemler doğal dengenin bozulmasına ve toprak erozyonunun artmasına neden olmaktadır. Özellikle tarım alanlarında yeşeren, toprakların asıl sahibi olan meyve ağaçlarının altında yeşeren bitkilerin (günümüzde yabancı ot olarak anılıyor) temizlenmesi için kullanılan kimyasal ilaç veya diğer tekniklerin uygulanması ile toprak kalitesi bozunuma uğramakta ve bunun sonucu ciddi şekilde yüzey toprağının sürdürülebilir dengesi bozulmaktadır. Tarımda yaşanan çevre kirliliği sorunlarının temelinde toprak bitki yönetimi sorunu bulunmaktadır. Yanlış toprak kullanımı, salma sulama, pestisit-herbisit kullanımı, genetiği değiştirilmiş bitkilerin uygulandığı tarım alanlarında ciddi ekolojik sorunlar yaşanması sonucu gıda güvencesi tehlikesi görülmektedir.

Pekâlâ, bunlar tartışılmalı mıdır? Tek taraflı olarak öğretilen bilgiler ve sorgulanamayan bilgiler ne derecede yararlı olur ve hayata aktarıla bilinir mi? Bugün artık biliyoruz ki insan beyni de öğrenmeyi tartışarak zenginleştiriyor. Tartışılan ve irdelenerek öğrenilen bilgi zenginleşerek yeni boyut kazanmaktadır. Bu bağlamda ziraat mühendisliği öğretisinin yeniden irdelenmesi alternatif yaklaşımların öğretilmesinin istenmesi ve başta öğrenciler tarafından istenilmesi en doğal haktır. Alternatif yaklaşımların ortaya konulması yapılanların eleştirilmesi için bu bağlamda konu ile ilgili kollara büyük görev düşmektedir. Bu kollar sayesinde konular daha rahat bir şekilde izlenecek ve bu konudaki bilgiler derlenmiş olacaktır.

Öğrencilerin Çoğunluğu 21. yy Yetkinliklerinden çok Yetersizliklere Sahipler

Son günlerde ders verdiğimiz sınıflardaki öğrencilerin önemli bir kısmında halen üniversite bilincinin gelişmediği görülmektedir. Öğrencilerin yakından izlenildiğinde büyük çoğunluğunun geleceğe yönelik herhangi bir yol haritası, planının olmadığı görülmektedir. Mezun olduğunuz alanla ilgili olarak ne iş yapabilirsiniz diye sorulduğunda hele okul bitsin cevabı duyuluyor. Acaba öğrenim gördüğü alanda bir bilinci oluşmuş mu? kendi misyonunu tanıyor mu? diye sorulduğunda hiç bir öğrencinin okuduğu alanın önemini ve yaşamsal felsefesini tam kavramadığını ve öğrenmediğini verilen cevaplardan anlıyorsunuz.  Acaba aldığı dersleri kavramış mı diye sorgulandığında cevaplar hayal kırıcı nitelikte. Ziraat mühendisliği eğitimi alan çoğu öğrencinin arpa ile buğdayı birbirinde ayırt edemediğini gözlüyoruz. İki farklı gübrenin birbirinden ayırt edilmediği ve basit bir oran orantı hesabının yapamadığı görülmektedir. Yaşayarak gördüğümüz sorunların çoğunluğunun konuları sınıfta kavrayamadığı için pratikte de yapamadığını görmekteyiz.

Son yıllarda üniversitelerimizde öğrencilerin bırakınız ülkenin geleceği, siyasi konularda görüş belirlemeyi kendi çalıştıkları konu hakkında suru sormayı bile irdelememektedir. İnsanlığın bugünkü bilgi birikimi gelişimi, gözlem, sorgulama, yaparak analiz ederek, öğrenerek ve uygulayarak tekniğini geliştirmesi şeklinde gerçekleşti.  Diğer canlılardan ayrı olarak kendi gıdasını kendisi üreten, pişiren, hazırlayan ve sofraya sunan tek canlı insandır. İnsanlığın beslenmesi için gerekli gıdaların topraktan sağlanması konusunda görevlendirilen Ziraat mühendisliği eğitimi alan öğrencilerimiz kendilerine sunulan bütün bir insanlık tarihi bilgi birikimini sorgulamadan kapalı sınıflarda dersleri öğretmen merkezli yaklaşımla dinlemekte bir süre sonra unutarak mezun olmaktadırlar. Çoğu öğrenci sınıfta not almayı da bilmediği için anlatılanları düzenli bir akış içinde işlenen konuların ana başlıklarını bile not alıp tekrar evde ders çalışmadığını biliyoruz. Ne yazık ki pratik yapma olanağı bulamayan eğitim kurumları da vardır.

Bütün veriler yaparak öğrenmenin ve soruna dayalı çözüm geliştirme sistemine geçilmesinin gereksinimi ortaya çıkarmaktadır. Maalesef “çözülmeyen sorunlar kronikleşir” ifadesi ile sorunun çözümü için hayatın içinde geçmişten günümüze bütün bilgi birikimi ve alanın özeliğini de dikkate alarak tarım eğitimi yeniden masaya yatırılmalıdır.

Bu ahval içerisinde günümüzde artan sağlıklı gıda talebinin yanında yetersiz beslenmeye dayalı sağlık sorunları dâhilinde çok geniş bir spektrumda işlev gören bir tarımsal üretim ve teknikleri ile karşı karşıyayız. Bilim ve teknolojinin tarımın her alanında uygulandığı günümüzde özellikle yapay zekâ, endüstri 4.0’a doğru- ziraat alanında eğitiminin hedefleri; müfredat; eğiticilerinin eğitimi; yaparak öğrenme ve stajlar (uygulama) mutlaka yeniden değerlendirilmelidir.

Amaç Nasıl Bir Tarım Mühendisi İstiyoruz, Tarım Mühendisi Nasıl Olmalıdır

Doğası gereği ziraat mühendisliği eğitimi çağın koşullarına uygun insan yetiştirmesi gerekir. 2000’li yılların mühendisleri doğanın kurallarını çok iyi kavramış, tarım tarihi bilgisi olan, çevre bilinci ve sorumluluğu ile eğitilmiş, temel bilimleri iyi kavramış olması gerekmektedir (Ortas, 2001). Ekoloji bilgisini tam olarak bilmiyoruz. Ekolojinin ilkeleri doğrudan temel bilimler, felsefe ve güzel sanatlar ile ilişkilidir.

Günümüz teknolojisinde aktif eğitim ve problem çözmeye dayalı eğitim yöntemleri veya entegre eğitim sisteminin klasik eğitime göre daha nitelikli insan gücü yetiştireceği beklenilmektedir.

Bu bağlamda tarım doğa ile iç içe olduğu için tarım bilimi eğitimi de mutlaka doğada bir fiil yerinde, doğanın yasalarını uygulayarak gerçekleştirilmelidir.

Köy Enstitüleri modeli olan tarım eğitimi arazide ve ahırda, işlikte yaparak öğrenme modeli günümüzde başarılı bir şekilde tarım eğitimi ile sağlanabilir. Öğrencilerimizin arazide ayırt edemedikleri buğday ve arpayı, gübreleri, tohumları ekim ve dikimi bir fiil yaparak öğrene bilirler.

PROBLEME DAYALI ÖĞRENME SİSTEMİNDE küçük gruplar halinde yapılan eğitim sistemi bazı alanlarda başarılı olabilir. Mevcut sorunları bilinen yöntemler ile çözemiyoruz. Yeni bir şey söylemek için DENEMEK gerekir.