Mısır Medeniyetleri Müzesi: Nil’in Gölgesinde Binlerce Yıllık Bir İnsanlık Tarihi

İbrahim Ortaş, iortas@cu.edu.tr, https://ibrahimortas.com.tr

Kahire’deki Mısır Medeniyetleri Müzesi’ne adım attığınızda, aslında yalnızca bir müzeyi gezmiyorsunuz. Sanki binlerce yılın içinden geçen uzun ve sessiz bir yolculuğa çıkıyormuşsunuz gibi bir duygu hissediyorsunuz. Binlerce yıl önce yaşamış kralların, kraliçelerin ve hizmetçilerin dünyaları, mumyalanmış bedenler aracılığıyla insanın geçmişten günümüze uzanan yaşam anlayışıyla karşınıza çıkıyor.

Müzenin en etkileyici bölümlerinden biri, hiç kuşkusuz, kraliyet mumyalarının sergilendiği bölüm. Müze, kraliyet mumyaları salonunda onlarca hanedan kralına ve kraliçesine ait mumyayı sergiliyor. En önemli krallardan Thutmose II, Hatshepsut, Thutmose III, Seti I, Ramses II, Ramses III ve diğer önemli hükümdarların mumyaları itina ile korunarak sergilenmektedir.

Kraliçe Tiye ve Ramses hanedanına ait mumyalar, geçmişin kudretli hükümdarlarının bedenlerinin fiziksel yapılarını koruyarak günümüze taşıyan sessiz tanıklıklar gibi. Nil Vadisi'nde bir zamanlar ordulara hükmeden, büyük yapılar inşa ettiren, bölgedeki şehir devletlerini yöneten bu insanlar, muhtemelen bir zamanlar kendilerini tanrı yerine koyan ve yeryüzüne hükmetmeleri nedeniyle kendilerine yaklaşılması bile güç olan krallar ve kraliçeler, şimdi insanlığın ortak tarihinin bir parçası olarak  bugün cam vitrinlerin ardında sessizce yatıyorlar. ziyaretçilerini bakışları  karşılıyor.

Özellikle Kraliçe Tiye’nin tanıtımdaki ifadeleri dikkat çekici. Mısır tarihinde yalnızca bir kraliçe değil, güçlü bir siyasi ve kültürel etkisi olan önemli bir kadın figürü olarak öne çıkıyor. Onun mumyasına bakmak, binlerce yıl önce yaşamış güçlü bir kadının hikâyesiyle karşı karşıya olduğumuzu hissettiriyor. Zaman değişiyor, imparatorluklar ve saraylar yıkılıyor, diller unutuluyor; ancak insanın geçmişte ürettiklerinin ve değiştirdiklerinin iz bırakma arzusu hâlâ sürdürüyor.

Mumyalar aynı zamanda geçmişte yaşamış insanların fiziksel özelliklerini gözlemleme fırsatı da sunuyor. Sergilenen bazı bedenlerde uzun boy, görece küçük bir baş yapısı ve küçük ayak parmakları gibi dikkat çekici özellikler görülmektedir. Ancak bu gözlemleri Antik Mısır toplumuna genellemek belki de doğru olmaz. Gördüğüm mumyalardan çıkardığım sonuç. Ancak müzede insanı en çok etkileyen şey belki de eserlerin büyüklüğü değil, zamanın karşısında insanın ne kadar küçük olduğunu hissetmek. Bir zamanlar Mısır'ın kaderini belirleyen Ramsesler, Thutmose'ler ve diğer hükümdarlar bugün yalnızca tarih kitaplarının konusu değiller; bedenleriyle, yüzleriyle ve sessizlikleriyle karşımızda birçok mesaj veriyor gibiler.

Müzenin duvarlarında ve sergi alanlarında yer alan açıklamalara, her bir hükümdarın dönemini ve Mısır medeniyetinin gelişimindeki rolünü anlamamıza yardımcı olan kısa bilgilerin Arapça ve İngilizce olarak sunulması, ziyaretçilerin tarihsel süreci daha rahat takip etmesini sağlıyor. Hanedanlar, hükümdarlar, savaşlar, inançlar ve kültürel gelişmeler birbirini izlerken, Mısır tarihinin ne kadar uzun ve çok katmanlı olduğunu okuduklarından öteye geçerek daha iyi anlamalarını sağladı.

Mumyalarda kurumuş ve kemikleri kalmış bedenler, ölümün bile bazı insanları tarihten silemediğini düşündürüyor. Krallıklar sona eriyor, saraylar yıkılıyor, siyasi güçler ortadan kalkıyor; fakat insanın bıraktığı iz, binlerce yıl sonra bile başka bir anlatımla kendinden söz ettirebiliyor.

Medeniyetler Müzesi yalnızca mumyaları değil, Neolitik döneme ilişkin dönemsel ilişkiler, tarım ve sanat konularını da işlediğini anlıyorsunuz. O dönemde tarımsal faaliyetler ve avcılık için geliştirilmiş olan ok, orak, taştan kesici aletler ve diğer ekipmanlar, nereden buralara geldiklerini bir kez daha zihinde canlandırıyor. Kadınların o dönemde de güzelliğe ve takılara önem verdikleri görülüyor. Müzik aletleri, aynı keza. Tekstil müzesini ayrıca önemsedim. Çoğumuzun ezbere konuştuğu birçok konu, müzeyi görünce bir kez daha tarih bilincinin önemini ortaya koyuyor.

Kahire’deki Mısır Medeniyetleri Müzesi’ni gezerken kısa sürede bunun yalnızca mumyaların sergilendiği bir müze olmadığını anlıyorsunuz. Müze, Mısır medeniyetini MÖ 6000 yıllarına kadar olan dönemlerden modern çağa kadar bir bütün olarak konuları ele aldığını görüyorsunuz. İnsanın doğayla kurduğu ilk ilişkilerden tarıma, avcılıktan el sanatlarına, süslenmeden müziğe, tekstilden devlet ve krallık düzenine kadar uzanan uzun bir medeniyet hikâyesi dönemin belgeleriyle sergilenmektedir. Müzenin en önemli amacı, Mısır'ın maddi ve manevi mirasının farklı dönemlerdeki yaşanmışlıklarını ortaya koymaktır.

Bu nedenle Medeniyetler Müzesi'ni gezerken insanın zihninde yalnızca krallar, firavunlar ve piramitler canlanmıyor. İnsanın Nil Vadisi çevresinde yaşamını düzenlemeye başladığı dönemlerden günümüze kadar tarım ve insan ilişkileri her açıdan öne çıkmaktadır.

Tarım Tarihi dersi verdiğim için müzedeki Neolitik döneme ilişkin bölüm özellikle zihnimde ayrı bir yer edindi.  Neolitik dönem, MÖ 6000 yıl öncesinden  insanlık tarihinde büyük bir dönüşümün yaşandığı dönemlerden biri olarak, avcılık ve toplayıcılığın yanında tarımsal üretimin gelişmesi, insanların belirli alanlarda yaşamaya başlaması ve doğadaki kaynakları kendi ihtiyaçlarına göre dönüştürmesi, daha sonraki uygarlıkların temelini oluşturduğu anlaşılıyor.

Müzede sergilenen taş aletler, kesiciler, ok uçları ve çeşitli kullanım araçları bu büyük dönüşümü soyut bir tarih bilgisi olmaktan çıkarıp yaşanmış bir deneyim olarak sergiliyor. Taştan yapılmış il buğday öğütme aletlerinden maden eritme kaplarına kadar, aslında insanın doğayla mücadelesinin ilk teknolojik adımlarını görüyorsunuz. Bugün belki bize son derece basit görünen dönemin taş bıçak ya da ok ucu gibi araçları, kendi döneminde insanın hayatta kalmasını kolaylaştıran önemli bir teknoloji olarak daha kolay anlaşılıyor.  Müzenin koleksiyonlarında orak ve bıçak, ok uçları ve benzeri farklı biçimler var; ancak amacın hâlâ aynı olduğunu anlıyoruz. Hemen hemen bütün müzelerde, dönemleri farklı olsa da benzer ilk ekipmanları görmek mümkündür.

Buğday biçiminde kullanılan  orak aletinin tarımsal kullanım için geliştirilmiş olması, gıda güvencesinin sağlanması için ilk ekipmanın önemini daha da anlamlı kılıyor. Çünkü orada yalnızca bir araç değil, insanın doğadan hazır olarak bulduğu gıdayı tüketmekten çıkıp üretmeye başlamasının hikâyesini; yani insanın kültürel bir varlık olduğunu görüyorsunuz. Toprağın işlenmesi, bitkinin yetiştirilmesi, hasat edilmesi ve ürünün saklanması gibi birbirini takip eden süreçler, zaman içinde toplumsal örgütlenmenin ve yerleşik yaşamın da gelişmesini mümkün kılan bir gelişim kronolojisi ortaya koymaktadır.

İnsanın doğayla ilişkisi değiştikçe, kendi dünyasını kurma biçimi de değişiyor. Müzenin değişik bölümlerinde, tarihsel süreç içinde insan yalnızca hayatta kalmaya çalışmamış; aynı zamanda güzel görünmek, süslenmek, sanat yapmak (özellikle müzik) ve estetik değerler üretmek de istemiştir.

Kadınların da güzelliğe, süslenmeye ve kişisel görünüme önem verdiğini görmek, insan doğasının değişmeyen yönlerinden birini hatırlatıyor. Süs takı için çok ince el işçiliğiyle üretilen takılar ve süs eşyaları bunun en güzel örneklerinden olmalıydı.

Müzik aletlerinin o dönemde, doğal sesleri yansıtan taş aletlerden çıkan sesleri anlayarak geliştirildiğini anlıyoruz. Bir müzik aletinin binlerce yıl önce onun sesini duyan insanların nasıl bir dünyada yaşadığını düşünmeden edemiyorsunuz.

Tekstil Üretimi Sessiz Ancak Giyinmemizin Tarihinin Güçlü Bir Medeniyet Göstergesi

Müzede benim için ayrıca önemli olan bölümlerden biri Mısır Tekstil Galerisiydi. Çünkü tekstil çoğu zaman büyük anıtların ve savaşların gölgesinde kalan bir alan. Oysa bir toplumun dokuma, boyama, iplik üretme ve kumaşı kullanma biçimi, onun teknolojisi, ekonomisi, günlük yaşamı ve estetik anlayışı hakkında çok şey anlatıyor.

Mısır Medeniyetleri Müzesi'nde tekstil ayrı bir galeri olarak ele alınıyor; farklı dönemlere ait tekstil mirasının yanı sıra zanaatların gelişimi de sergileniyor. Müzenin farklı dönemlerden yaklaşık 400 eseri içeren zanaat sergilerinde seramik, ahşap, tekstil ve süs eşyalarının sergilendiğini görüyoruz.

Tekstil bölümünü gezerken çocukluğumda annemin kullandığı birçok dokuma ekipmanı aklıma geldi. Binlerce yıl önce kullanılan ip eğirme tekniğinin yakın geçmişe kadar kullanıldığı anlaşıldı. Bir parça dokunmuş materyalin ortaya çıkması için aslında ne kadar büyük bir bilgi birikimi gerekiyor. Lifin elde edilmesi, ipliğin hazırlanması, dokuma tekniğinin geliştirilmesi, renklerin elde edilmesi ve kumaşın boyanması için kullanılan bitki türlerinin sunumu da öğreticidir. Müzede geçmiş dönemlere, özellikle de Fatımi dönemine, yer verilmiş. Osmanlı dönemine çok az yer verilmiş. Hatta bir yerde, Mısır'ın tekstil gelişimine zarar verdiğini de belirtiyor. Mehmet Ali Kavala Paşa'dan söz edilmektedir.

Tarımın ve İnsanlığın Tarihini Öğrenmek İçin Müzelerin Önemi Daha İyi Anlaşılıyor

Medeniyet müzesinden çıkarken, ilgi alanım olan tarım tarihi ekseninde, insanlığın muhtemelen önce tarım yaptığını ve ardından yerleşik yaşama geçtiğini düşünüyorum.  Üretim olmadan yerleşik hayat gelişir miydi. Göbeklitepe'deki bulgular, yerleşik hayattan sonra tarımın geliştiğini göstermektedir. Yerleşik yaşam olmadan, gıda güvencesi arayışı ve uzmanlaşmış zanaatlar gelişir miydi? Üretim fazlası olmadan büyük toplumsal örgütlenmeler, devletler ve krallıklar var olur muydu? ve krallıklar olur muydu? Toplumsal örgütlenme olmadan da devlet, krallıklar ve büyük anıtlar ortaya çıkamazdı sorusu ortaya çıkıyor.

Anladığım Tarih Kitaplarında Okuduklarımızın da Ötesinde

Müzeyi gezerken insanın zihninde sürekli olarak daha önce okuduğu bilgilerdeki bilgiler  canlanıyor. Ancak burada önemli bir fark var: Kitapta okuduğunuz bilgi ile bir müzede gördüğünüz tarih aynı değil tabii. Ancak zamanın süreci içinde insanın merakından ve ihtiyaçlarından oluşan baştan orak, taş bıçak, kadınların önemsediği süs takıları, giyilecek kumaş parçası ve sonrasındaki diğer ekipmanların tarihinin binlerce yıllık birikimi, bir arada ezbere bildiğiniz tarihin bir anda somutlaşmasını sağlıyor.

Çoğu zaman medeniyetler hakkında konuşurken büyük kavramları kullanıyoruz: tarım devrimi, yerleşik hayat, devlet, sanat, teknoloji, kültür, krallık, din ve diğer sosyal yaşam ve tarihsel süreçler. Bu kavramlar üzerinden medeniyetler daha iyi anlaşılmaktadır. Müzeler gezilirken, bütün bu kavramların gerçek insanların hayatında doğduğunu görmek mümkün. Ortadoğu'da çoğunlukla başladığı düşünülen tarımsal üretimin öncesinde ve sonrasında avlanan, taş yontan, kumaş dokuyan, takı yapan, müzik çalan, çocuk yetiştiren, üretim artıran, örgütlenen, toplumsal sözleşmeler kuran ve sonunda krallıklar kuran insanlar, insanların varoluşunu ve oradan günümüze birikimli kültürün aktarıldığını daha iyi anlamamızı sağlıyor. Belki de Mısır Medeniyetleri Müzesi'nden çıkarken insanın zihninde en fazla kalan düşünce, medeniyet denilen kültürün ve birikimli bir yapının bir anda ortaya çıkmış büyük bir yapı olmadığı; binlerce yıl boyunca insanların küçük ihtiyaçlarına bulduğu çözümlerin, ürettiği araçların, geliştirdiği sanatların, kurduğu ilişkilerin ve biriktirdiği bilginin üst üste eklenmesiyle oluşan büyük bir insanlık hikâyesidir.

Mısır Medeniyetleri Müzesi'nden çıkarken, geniş bir bahçedeki doğaya uygun peyzajın özel olarak tasarlandığını fark ettim. Nil Nehri üzerindeki gezinti, Nil Vadisi, çölde yeni kurulan tarımsal alanlar ve müzeler her yönüyle öğretici ve zenginleştiricidir. Emeği geçenlere teşekkürler. Geçmişte bütün birikimleriyle tarihi yapanlara ve tarihi olduğu gibi yazanlara saygıyla!