Bilim İnsanı İlkeli Olmalıdır

Bilim İnsanı ve Öğretim Üyesi Kimdir-2

Prof. Dr. İbrahim ORTAŞ, iortas@cu.edu.tr

Bu ara sınav dönemi öğrenciler öğretim üyelerinin kapısı aşındırıyorlar. Not dilenen, ağlayan, her türlü yola başvuranları görüyoruz. Çoğunlukla 20 yaşını aşmış gençlere not dilenecek duruma düşmemeleri gerektiğini söylüyoruz.  Not dilenmemek için öğrencilerimizin çok önceden prensipler edinmelerini ve ilkeli davranmalarını sık sık öneririm. Ülkemizin kurtuluşunun kaliteli eğitimden geçtiğini düşündüğüm için yarım bilen öğrenciden çok anlayan, kavrayan öğrenciyi tercih etiğim hep belirtirim. Öğretme ve ölçme değerlendirme sistemimin ne olması gerekir.

Ayrıca öğrencilerimin öyle bir yere gelmesi gerekir ki yıl boyu ciddi bir başarı göstermeden yıl sonunda gelip not dilenmeme bilincine erişmeleri gerekir.  Öğrencilerimizin gençliğin verdiği coşku ve yeri geldiğince kabul ettiğimiz biraz kaçamaklarına rağmen derslerini de izlemesini isteme hakkımız vardır. Kendilerini hayata hazırlamaları için ders kadar, sosyal yaşamaları, okumaları ve yeni dostluk kurmaları birçok yönden anlamlı ve gerekli. Ancak gevezelik edip, yıl içinde hiçbir şey yapmadan yıl sonunda not dilenmeye kalkılmasını gençliğimize yakıştıramadım.

Geçen dönem kapı kapı dolaşan öğrencilerden kulak misafiri olduğum ve hoşuma giden kelime, o hocaya gitmeyelim “İlkelerinden taviz vermez” olmuştur.  Sanırım öğrenciler olumlu örneklerleri yakalıyorlar. Kimin gerçekten prensip sahibi olduğunu ve o prensiplerinden taviz vermeyeceğini yakalayabiliyorlar.  Bu bağlamda biz eğiticiler çok görevler düştüğünün bilincinde olmak zorundayız.  Öğreticiler, çocuğun doğumundan itibaren anne baba ve sonra da öğretmen ve de yaşamda karşılaştığı kişilerin rol modelleri önemli. Rol modelli olan öğretim üyeleri olarak bilim insanları olarak en önemli meziyetimizin “ilkeli olmak" olmalıdır.

Nedir İlkeli olmak?

Kim ilkeli davranıyor? Kimi İlkesiz?

İlkeli olmak; toplum içindeki davranış biçimlerini belli kurallara oturtan bu konuda kendisini disipline etmiş ve benimsediği davranış biçiminde taviz vermeden her şeye rağmen sürdürebilmektir.

 Örneğin birçok insan özellikle de basında, yaşanan çarpık gelişme, artan yolsuzluk, hırsızlık, yalan yanlış beyanla bir yere gelme korkusu olduğu zaman “dürüst, namuslu, çalışkan, ilkeli olmak” gibi kelimeler peş peşe sıralanır tersinde de “hırsız, yalancı, riyakâr, ilkesiz olmak” gibi kelimeler kullanılır.

Bilim insanı bu bağlamda sürekli kafasında problemi olmasına rağmen dinamik ve her an ne yaptığını bilen, sorumluluk sahibi insan olarak aynı zamanda ilkleri olan kişidir.

Bilimde ilke sahibi olmak rol modeli olarak inandırıcılık açısından önelidir. Herkes için, çalışma arkadaşınız için, öğrenciniz için ve diğerleri içinde ilkeli olmak gerekir. Eğer bizler bu konuda kararlı, neyi aradığını bilen veya neyi istemediğini bilen ve bunları her koşulda yerine getirebiliyorsak sanırım bu davranışımız öğrenciler tarafından da doğru algılanmaktadır.

İlkeli olmak günümüzde ağır bir bedel ödemeyi de gerektiriyor.  Her şeyden önce ilkeli kalabilmenin bedeli her türlü dayatmaya kaşı dik durmayı ve cesur olmayı gerektirir. Cesur olmak içinde kaba kuvvet ile değil, bilgisine görgüsüne güvenmesi gerekir.  Gerektiğinde yalnız kalabilmeyi göze almayı bilmesi gerekir.  Bilim tarihi ekseninde Gallilelerin ve Brunuların bu konudaki tavırları bilim insanlarına örnek teşkil etmektedir.

İlkeli olmak bir bilinç ve kültür birikimini gerektirir. Okumuş, sorumluluğu yüksek olan bilim insanlarının üniversite öğretim üyelerinin ilkeli olma sorumluluğu bulunmaktadır.

İlkeli olmak ile başarılı olmak arasında da doğrudan bir ilişki bulunmaktadır. Nerde ne yapacağını bilmek ve ondan taviz vermeden ilerlemek bilimin temel disiplinli çalışma anlayışı içinde değerlendirilir.

Bilim insanı sorumluluklarını topluma ve doğaya karşı ilkeli bir şekilde yerine getirdikleri zaman yararlı olacaktır.

Çağımızda sorumluluk ve ilkeleri ile hareket eden kişilerin sayısının giderek azalması beraberinde en azında yeni gelişen dinamikler için olumsuz etki yaratmaktadır. Bu durum bilim insanlarının ilkeli duruşuna daha çok ihtiyaç duyulmaktadır. Böyle dönemlerde ilkeli olmak birçok yönden anlamlı olacaktır.

Doğal olarak ilkelerinden taviz veren kişiler aynı zamanda sorumluluk sahibi olma konusunda da ciddi soru işaretleri oluşturacak ve bu durum yeniden güven sorunun gündeme taşıyacaktır.

Bu bağlamda toplum adına toplumun sorunluluğa soyuna yöneticilerin birer örnek olarak aldıkları sorumluluğu söz verdikleri gibi yerine getirmeleri gerekir. Yerine göre davranmak, güçlüye ve itibarlı kişiye ayrıcalık tanımak, çifte standart uygulamaları ,ilke ile bağdaşmayan davranışlardır. Özellikle devleti yönetiminde ve özellikle akademik kurumların yöneticilerin duruma göre tavır alması, otoritenin yanında yer alması, günü birlik değişen iktidara göre yelpaze açmasında gençliğin gözünde kaçmıyor.  Sanırım toplumun genel çoğunluğu bu niteliklere sahip kişilikleri aradıklarını gösteriyorlar

Aslında söylemde çoğumuz adalet, hak, eşitlik gibi ulvi söylemleri sık kullanıyoruz ancak fiiliyata gelince bundan yoksun kalıyoruz.  Sanırım söylemden çok, içtenlikle inanarak ve alt yapısı sağlam bir kültürel birikim ile hareket etmek gerekir. İnsana bu bağlamda insan olması yani toplumda yaşamın asgari koşullarına sahip olması “İlkeli Olmak” olarak ifade edilen “Olduğun gibi görün veya göründüğün gibi ol” diyen Mevlana'nın ifadesi hatırlatılmaktadır. Epiktetos” Ruhun büyüklüğü enginliği ile değil inançlarındaki kesinlik ve gerçeklikle ölçülür” diyor.  Mevlana’nın” Nice insanlar gördüm üzerlerinde elbise yoktu, nice elbiseler gördüm içlerinde insan yoktu” ifadesinde kişilikli erdemli kişi aradığını belirtiyor. Genelde okumuş olmak toplum tarafından da kendilerinde beklenilenler olmaktadır.  Bunu yerine getirmeyenler içinde “Okumuş ama adam olamamış” ifadesi kullanılır.

Nedir ilkeli olmak? İlkeli yaşamak için ilkeliliğin doğru olarak tanımlanmak zorundadır. İlkelilik bilincine sahip olmak gerekir.  İlkeli yaşayan kişi kendisinse karşı saygılı kişidir, kendinse saygılı kişiye tolumda başkaları da saygı gösterir.

 İlkeli insanlar genelde kendi kendileri ile barışık olan standartlarını ve özelliklerini belirlemiş insanlardır.  Bu insanları nerde nasıl davranılacağı kişinin kişiliğini bilenler tarafından üç aşağı beş yukarı bilinir. En azında belirli konularda nasıl davranacağı bilinir. Her kes kendisini toluma nasıl göründüyse tolum onu öyle bilinir. Yoksa kişi prensip sahibi de toplum onu görmüyor değil, kişi nasıl bir mesaj verdiyse çevresi de onu öyle bilir.

İlkeli kişiliklerin özellikleri nedir.  İlkeli insanlar yaşamı da kalitelidir. Yaşamı bir bütün olarak görür ve olan göre biyolojik bir varlık olmaktan çok bir değer olarak yaşar ve yaşamından sonra da varlığı anılır ve konuşulur.  İlkelik aynı zamanda erdemliliktir, yani ahlaki sorumluğu olan doğru, onurlu, yasa ve yönetmenlikleri beğenmediği zaman muhalefet eden ancak yasalar var olduğu sürece de saygı ile kabul eden kişidir.  İlkeli insanın özelliklerinin başında doğayı ve insanı anladığı ölçüde, farklılıklara saygılı, hoş gören, geniş pencereden bakabilen içtenlikli kişiliktir. İlkeli kişi bulunduğu ortama göre değil, her zaman her yerde aynı şekilde davranan kişidir. İlkeli kişi objektif, bir yerlere gelmek için analık fikir değiştirmez, yalan söylemez.  İnsanına göre tarafgirliğine ve gelecekteki küçük beklentilere göre hareket eden değil, gerçeğe uygun hareket eden kişidir.  Bir yerlere gelmek için başkasının duygularını istismar etmez, kendinse rakip olabileceğini düşündüğü kişilerin ayağını kaydıracak faaliyetlere girmez.  Küçük çıkarı için her yol mubahtır demez. Her türlü küçük kurnazlıktan uzak, paylaşımcı ve yardımseverdir.  İlkeli kişilerin bu erdemli kişiyi başarılı kılmaktadır.

İlkeli kişi sürekli doğruların gerçekleşmesi için çabalar, doğruları yapmaktan geri durmaz.  Bir yerlere gelmek için el etek öpmez, kendi bilincinin ve gücünün farkında olarak hak etiğini istemekten öteye geçemez.

İlkeli kişi başkasının tetikçisi de olamaz, çünkü kimse onları maddi ve manevi değerler ile kandırmaz ve kullanmaz. İlkeli kişinin bedeli de yoktur.  İlkeli kişi rüzgâra karşı yürüyen kişiliktir. İlkeli kişi başkasının "Rüzgâra kapılmaz” kendi rüzgârını kendisi yaratır. İlkeli kişi onuru ile yaşar.

İlkeli kişilikler genelde çifte standart sahibi olmayan gizli gündemi olamayan kişiliklerdir.

Genelde dik duruşu olan esen rüzgârdan etkilenmeyen, saman alevi olmak yerine daha bilinçli neyi nerde nasıl yapacağını bilen kişidir.

Her türlü bilgi kirliliğine ve riyakârlığa ve küçük çıkar ilişkilerine rağmen toplum ilkeli kişiyi bilir ve onun değerini bilir. En azından benim görebildiğim kadarı ile toplumun sağduyusu doğruyu biliyor.

İlkeleri Olan Kişi Dik Durmasını Bilen İnsandır

İlkeli kişiler ilkelerinden ödün vermedikleri için dik duruş sergilerler. Bu tür kişilikler yaşamın her döneminde her çağda her dönemde ilkeleri için bedel ödemekten çekinmeyen kişilerdir. Galiliye, Burunu ve nice bilim insanlar değerleri için canın vermekten çekinmemişlerdir. Tabii bu kişilikler kuru cesaret ile değil, daha çok bilginin yüklediği sorumlulukla cesaret göstermişleri.

 Dik Durmak Kişiyi Mutlu Kılar

Dik durmaya çalışmak zor ancak onurlu bir yaşamadır. İnsanların karşını da özü sözü bir insan olmanın mutluluğu hiçbir şey ile sağlanamaz.

Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi hocası prof. Cem Eroğlu anlatmıştı birlikte katıldığımız bir panelde, Prof. Dr. Tuncer Bulutay Maliye Bakanlığına zamanında belirli konularda destek veriri ve onlara bir proje yapar. Bakanlık Prof. Dr. Tuncer Bulutay’a para vermek ister hoca verilmek istenen hizmet karşılığı parayı reddeder.  Ben öğretim üyesiyim, maaşım var ve bilim yapmak için devlet bana maaş verir der. Maliye sonra bir daktilo hediye eder o günün kıymetli parası ile. Hoca yine daktiloyu da iade eder.

Şimdi parasız hiçbir iş yapılmıyor diyor.

İlkeli Olmak Zor İştir

Bertrand Russel "Dünyanın en zor şeyi, ilkeli olmaktır!" diyor. Bence de bilim insanı olmakta zor iştir, hakkıyla yaparsan.

İlkeli olmak erdemliliğin temel özelliklerinden biridir.  Yunusun “Bir ben vardır benden içeri” ifadesinden insanın iç dünyasını geçek aynasını anlatıyor. Sanırım ilkelilik üzerine Atatürk “Gerçek yol gösterici bilimdir” ifadesi bir ilke açıklamasıdır.  Bilim insanı doğayı tanır, doğanın yasalarına göre araştırmalarını yürütür. 

Değişim mi Dönüşüm mü?

Son yıllarda çok daha fazla öğretim üyesinin yöneticiliğe yöneldiği söylenmektedir. Doğal olarak her şey söyleniyor.  Bilim insanı güç, makam ve mevki için değil, öz güvenle, köşeyi dönmek değil, değişimi içselleştirmesi ve bunun gereği olan dönüşümü sağlamaması gerekir.

Genelde ülkemizdeki bilimsel seviyenin düşüklüğü veya yapılan başarısızlıkların temelindeki sorun bana göre temel ilkelerin olmamasıdır. Bununda nedeni yine temel felsefenin olmaması, bilim insanlarının belirli hedeflere kilitlenmelerine yol açacak ortamların oluşturulmaması, maddi ve manevi sorunların bütünü sayılabilir.

Aslında biraz başarılı kişileri izlersen veya başarısız diye tanımladığımız kişileri izlediğimizde de yine ilkenin varlığı veya yokluğu ile karşılaşırız.  Özellikle öğretim üyeleri ki çoğunlukla öğrenciler için rol modeldirler öğrencilere örnek olmaları gerekir. Bunun için her yönü ile ilke sahibi olmaları istenir. Aslında hayatın her alanı için olması gene de bu durum eğitim kurumları için daha da önemlidir. Tabi ilköğretimde bu durum daha da önemlidir.

Doğal olarak kurumun disiplini ve yaratığı çalışma ortamı önemli ancak kişinin kendi iç dünyası hatta bakış açısı ve yaşam yol haritası da önemlidir. Onun için kişinin kendisinin sorumluluk bilinci ve hatta karşı kendisini nasıl sorumlu hissettiği daha da önemlidir.

Sorunların kaynağını öncelikle kendimizde aramalıyız.  Geleceğe yönelik herhangi bir planımız ve hedefimiz, bu konuda karlı bir ilkeli ve disiplini edinememişsek, kendi kurallarınızı önceden koymadıysak, başarısızlıklarımızı başka yerde aramayalım.

Bilimsel çalıma da bu konuda kararlı olmak, her türlü otoriteden uzak çalışabilmek için ilke önemlidir. Bugün bilim yuvalarının içinde bulunduğu durumda her türlü zorluğa takılmadan, şikâyet etmeden disiplinli çalışmak ve bilgi üretmek önemlidir.

Bilimsel başarıda denme yanılma değil, temle felsefeye uygun metodolojik çalışma ilkesi ancak bilimsel veri üretmede sağlıklı sonuç oluşturur.  Denem yanılma yöntem ile ver toplamak ve sorun çözmek şöyle durun daha çok sorunun oluşmasına neden olmaktadır.

İnsanların yaşam ortamları ve tecrübeleri yaşamın algılanmasını da farklılaştırmaktadır. O zaman herkesin kendi doğrusu kendi ilkesi mi var diye bir soru sorulabilir? Evet, her birimiz farklıyız, ancak buna rağmen hepimizin üzerinde anlaşabileceği ortak yaşam normları da bulunmaktadır.

Bu normlar içinde kişilerin toplum tarafından benimsemesine ve kinin ruh sağlığına da uygun olan kendi ölçüleri içinde benimsediği ve o uğurda kendisini disipline ederek uyguladığı genel doğruları olacaktır. Bu doğruların belki bir kitabı yoktur ancak Ziya paşanın belirttiği gibi aynası iştir lafa bakılmaz örneğinde olduğu gibi kişinin davranış sergilemesi kendi ilkesini de ortay koyar.

İletişim çağında birim zamanda artan iş yüke, para dolaşımı ve ayrışan gelir dağılımı bozulması doğal alarak birleşik kaplar prensibine uygun olarak kazanan ve kaybedenlerin olmaktadır. Günümüzde dünyadaki nimetlerin dengesiz bozulmasının birinci nedeni insanın kendisidir. Birazda bunda bilimin rolünün olduğunu belirtmek isterim. Bilimi yapan, bilgi üreten, ürettikleri bilgiyi teknolojiye dönüştüren ve bu yolla başka ulusları etki altında bırak uluslar bugün haksızlığın tepesine oturmuş bulunuyorlar.

Yaşamın o kadar zorlaştığı, her şeyin metalaştığı dünyamızda ilkeli hareket etmek neredeyse insanı aç bırakabilmektedir. Çok az kişi her şeye rağmen ilkelerinden taviz vermeden yaşayabilmektedir.  Ancak ne yazık ki ilkesizlikten şikâyet edenlerde ilkelilere sahip çıkmamaktadırlar. Toplumumuzun bir hastalığı da genelde şikâyet eder ancak ilkeli davranan doğru söyleyeni veya insanına göre hareket etmeyecek kişiyi sevmediği için toplumda kişilikli tavır sergilemek isteyen kişileri caydırabiliyorlar da.

Yaşamı boyunca ilkeli davranmaktan vazgeçmemiş, hiçbir maddi ve manevi sunun etkisinden kalmadan yaşam yolculuğuna bildiği gibi devem etmek gerçekten çok ulvi bir iş olsa gerek.

Türkiye'nin yetkin sanatçısı Müjdat Gezen”in aşağıdaki şiiri birçok şeyi azaltmaya yetiyor.

“İlkelerin olacak. Seni satın alamayacaklar.

‘Uydurulmuş atasözlerine inanmayacaksın.’

  “Paranın satın alamayacağı şey yoktur”

  “Herkesin bir fiyatı vardır” gibi sözlere kanmayacaksın.

Onurunla, kimliğinle ve beyninle akıllı yaşayacaksın.

Üreteceksin, seveceksin, sevileceksin, inançlarının arkasında duracaksın.

Sevgilerin karşılıksız, yardımların gizli olacak.

Seni attan, ottan ayıran özelliklerinin farkında olacaksın.

Çünkü sen insansın.

Ve bunu yakaladığın gün, bembeyaz yaşayacaksın.”

Anlaşıldığı gibi Sayın Gezen; ilkeli ve onurlu davranışı, satın alınamayan yaşamın ne denli önemli olduğunu vurguluyor. Maalesef bugün o kadar yanlış ve doğru iç içe geçmiş ki neyin doğru neyin yanlış olduğu da çoğu zaman ayırt edilemeyen ortamda başı dik, anlı açık kalabilmektir.

Felsefe hocası Prof. Dr. Afşan Timuçin, “Gerçek insan adanmış insandır, bir başka ifade ile özgeci insandır. Gerçek insan mutluluğun ünlerde, unvanlarda zenginliklerde gösterişlerde mal mülk birikimlerde, egemen olmalarda değil yalnızca ve yalnızca adanmalarda olduğunu bilir. Kendine egemen olmanın dışında kimseye egemen olmak istememek ve böylece kendini insanlığın yolunda duymak gerçek ahlakının temel özelliğidir.

Not: 24 Ocak 1990 tarihinde trafik kazasında kaybettiğimiz bilim insanı Prof. Dr. Mahmut Sayın’a atfen.