Bilim İnsanına İhtiyaç Var

YÖK taslağı üniversiteye yeni akademisyen alırken merkezi sınav yapılmasını öngörüyor. Ancak bunun sakıncaları var. Batılı üniversiteler nasıl bilim insanı yetiştiriyorsa biz de öyle yetiştirmeliyiz

İBRAHİM ORTAŞ
Ülkemiz üniversitelerinin yasa ve yönetmenliklerden önce gelen sorunu yetişmiş akademisyen ordusunun nasıl şekilleneceğidir. Bu konuda harcanan iyi niyetli çabalara rağmen halen istenilen kalitede bilim insanı sınıfı oluşturulamadı. Kanımca ülkemizde şu anda tartışılan YÖK Yasası'nın altında da bu olgu bulunuyor.
Temelde üniversitelilik bilinci oluşmadığı için iktidarlar güçlerini sağlamlaştırmak ve tek gücün kendisi olduğunu topluma kabul ettirmek için bilimin gücünü elinde tutmak istiyor. İnsanlığın birkaç bin yıllık tarihin-de bilim-iktidar çatışması sürekli oldu. Bugün yeniden yapılandırılmaya çalışılan yeni YÖK Yasası'nda en çok tartışma konusu olan YÖK kimlerden oluşmalı, rektör kim olmalı, meslek liseleri mezunları nasıl üniversiteye yerleştirilmeli anlayışının altında aslında güç çatışması yatıyor.
İktidarlar kendi istediği adamları üniversitelere yerleştirerek gücü kontrol edeceklerini düşünüyorlar.
Ancak gelişmiş ileri ülkelerde tarih hep statükocuların değil dinamiklerin değirmenine suyun aktığını gösterdi. Ancak statükoculuğun yenilmediği, diğer bir ifade ile düşünsel çelişkinin işlenmediği ülkelerde ise durum aşikardır. Bütün dünyada bilim insanı sınıfının oluşturulmasında bilgi, liyakat, zeka, yeteneklilik yanında yüksek motivasyon ve yaratıcılık gibi meziyete sahip kişilerin yüksek seçiciliği aranırken bizde daha çok kişisel tercihler, adam sendecilik, mümkün olduğunca bağlı olduğu otoritenin isteklerine karşı boyun eğen kişiler daha çok tercih edilme eğilimi gösteriyor.

Çelik'in şikâyetleri doğru, ama...
Üniversite akademisyen kadrolarının oluşturulması konusunda YÖK Yasası özelikle doçentlik ve profesörlük için önemli ve sınırlayıcı önlemler almasına rağmen yine de istenilen düzeyde çağdaş bir yapılanma sağlayamadı. Yeni YÖK Yasası'nda belirtilen aşağıdaki maddeler ile dinamik bir üniversite anlayışının tersine sanki öğretmen ataması yapılıyormuş gibi otomatik öğretim üyeliği atanması esası getirilmeye çalışılıyor.
Milli Eğitim Bakanı Hüseyin Çelik yeni yasa ile üniversite öğretim üyeliği konusunda basına yansıyan demeçlerinde "Üniversiteler kapalı sistem özelliği gösteriyor. A üniversitesine B üniversitesinde doktora yapanlar alınmıyor. Üniversite ilanlarına bir göz atıldığında alınacak kişilerin özellikleri tanımlanmış gibidir. Ayrıca kadro işi tamamen rektörlerin kişisel inisiyatifine ve oy kaygısına kalmış bir durumdur. İstediklerine kadro veriliyor, istemedikleri yıllarca bekletiliyor. Tasarı ile merkezi sınav getiriliyor ve başarılı olanlar görevlendiriliyor" diyor.
Sayın Bakan'ın şikâyet ettiği konular doğru, ancak bunun çözüm yolu aşağıdaki maddelerde ifade ettiği gibi olmamalı.
Yasa önerisinin 27, 29 ve 30. maddelerinde işlenen yardımcı doçentlik, doçentlik ve profesörlüğe alınma ve atama ilkeleri üniversite mantığı ile bağdaşmıyor. Araştırma görevliliğinin sınav ile belirlenmesi herkes tarafından kabul ediliyor ancak yardımcı doçentlik gibi bilim insanlığının önemli bir aşaması nasıl sınav ile belirlenecek? Her ana bilim dalı için ayrı ayrı mı sınav yapılacak? Yoksa merkezi bir sınav mı yapılacak? Sonra üniversiteler arasında eğitim niteliği yönünden derin farklılıklar varken Boğaziçi Üniversitesi'nden bir aday ile Sütçü İmam Üniversitesi'nden bir aday nasıl yarışacak? Bu sorun nasıl giderilecek?
Mevcut öneri ile yardımcı doçentlik için yapılacak bir merkezi sınavla ilgili bilim disiplininin adının belirtilmeden sadece bilim alanı adı ile yapılacak ilana kişinin spesifik disipline yönelik uzmanlık yeterliliğinin ölçülmesi konusu bunun ne denli sağlıklı yapılacağı yönünde kuşku taşıyor.

Çözüm bekleyen sorular
Ayrıca örneğin bölümün A ve B disiplinlerinde birer kadro talebine karşı sınavı C bilim disiplininde doktorasını tamamlamış iki aday kazandı, nasıl çözümlenecek? Bölümlerin bilim disiplinleri nasıl oluşacak?
Ayrıca sınavı kazanamayan araştırma görevlilerinin durumu ne olacak? İşine son mu verilecek? Şimdiden çok sayıda kişi doktorasını bitirmek üzere, ne olacak bunların durumu? Akademisyen olamayan kişiler hangi araştırma kurumunda istihdam edileceklerdir?
Bu konu son derece önemli. Genelde akademisyenlik bütün dünyada üniversite geleneği ve kurumsallığı çerçevesinde usta-çırak ilişkisi içerisinde işlenir. Akademisyenlik bir yaşam biçimi olarak her alanda genel bilgi birikimi yanında kendi konusunda derinlemesine bilgi ile donanmış, aydınlanmış, kişisel ihtiraslarını aşmış doygun, bilimsel zekâ yanında duygusal zekâ ile bezenmiş kişilerden oluşur. Maalesef son yıllarda akademisyenlik bir iş bulma kapısı olarak görülüyor. Bazılarına göre de akademisyenlik sanki bir öğretmenlikmiş gibi algılanıyor. Bu da üniversitelilik bilincinin olmamasından kaynaklanıyor. Üniversite hocasının birinci işi bilim yapmak ikinci, işi de bilgisini ve görgüsünü sürekli yenileyerek gelecek kuşaklara aktarmaktadır.
Bütün dünyada öğretim üyesi kadrosunun oluşturulması, daha önce de yazdığım gibi çok yönlü ve zorlu bir süreç içerir. Akademisyen olmak isteyen genç üniversitenin ilk yıllarından itibaren bilir ki iyi çalışması yanında yaratıcılık ve kendini ifade yeteneği, dilbilgisi ve matematiksel zekâ ve duygusal zekâya sahip olması gerekir. Fen bilimlerinde başarı ile okulu bitiren genç çalışmak istediği alanda projelere katılır, bilim yapabilme potansiyeli proje lideri tarafından belirlenince akademisyenliğe aday olunur. Kadro durumu ve koşullara bağlı olarak aşağıdan yukarıya doğru sınanarak tırmananlar arasında en iyiler ve kendine güvenenler başarılı olur, diğerleri ayıklanır.
Batı'nın modern üniversitelerinde akademisyenlik şu süreçlerden geçer: Üniversiteyi belirli bir derecenin üzerinde bitiren gençler LES türü bir sınava girer ve referansa bağlı olarak yüksek lisansa kayıt yaptırabilir. Bunlardan burs bulanlar veya proje asistanlığı alanlar yüksek lisans veya doktora derecesi için projede çalışırlar.
Doktorasını tamamlayan araştırıcı o zamana kadar gösterdiği performansa bağlı olarak danışman hocasının da yardımı ile kendisine yeni projeler bulur ve bu projelerde post-doktor olarak aynı zamanda maaşını da alacak şekilde birkaç dönem bu şekilde çalışır.

Akademisyen 'kapma' yarışı
Doktorasını tamamlamış öğretim üyesi birkaç dönemlik doktora sonrası sürede ürettiği ve yönettiği projeler ile kendisini ispatlayarak akademik hayata geçişin yollarını aramış olur. Bu arada yayınlar yapar, kongrelere katılır ve kendini ispatlayan akademisyenlik yapma potansiyeli olan adaylar kendisi ile ilgili ilan edilen kadrolara başvurarak uzun ve yüksek seçicilikle üniversiteye alınır. Batı üniversitelerinde bu bağlamda bilimsel kongrelere olan ilgi çok yüksektir. Bölümler genç öğrencilerini kongreye teşvik ederek kendini ispatlamasını bir şekilde 'görücüye çıkması' sağlanır. Genelde de Batı toplumunda öğrencilerin özgüvenleri geliştiği için yeni bir ortamda bulunmayı tercih ederler. Bu şekilde kendini yetiştirmiş, kendine güvenen akademisyen maaş dahil laboratuvar olanakları konusunda üniversite yönetimi ile pazarlık da yapma şansına sahiptir. Büyük üniversiteler iyi yetişmiş üretken elamanları iyi öğrencileri kapmak için verdiği mücadeleyi iyi akademisyen kapmak için de verir.

Bilgi toplumunu yakalamak için
Üniversiteye alınan kişi sözleşmeli olarak işe başlar ve performansına bağlı olarak kariyerini sürdürür. Bugün modern Batı üniversitelerinin dinamikliği genelde bilim insanlarının kadro sorununu bir başka üniversitede aramasına borçludurlar.
Batı'daki ülkelerde akademisyenin kendini yetiştirmesi sağlanır. Bizde projeyi hoca yazar, öğrencinin tezini hoca yazar, makaleyi hoca yazar ve ismini iliştirir. Sonunda hocaya bağımlı ve onun dediğinden dışarı çıkamayan bir hoca türemiş olur. Ülkemizde halen hiçbir kongreye gitmemiş, kendi bilim topluluğunun eleştirisine uğramamış, kendi konusunda hangi alanların tartışıldığını bilmeyen çok sayıda öğretim üyesi bulunuyor.
Bu sorun ülkemiz üniversitelerinin en ciddi sorunudur. Ülkemizin bilgi toplumunu yakalayabilmesi için mutlaka bilim insanı yetiştirme sorununu Batılı anlamda çözmesi gerekir. Bugün ABD, Almanya ve İngiltere'de üniversiteye bilim insanı nasıl alınıyorsa bizim de benzer şekilde bilim insanlarımızı seçmemiz bir zorunluluk.
Halkın da görmek istediği bilim insanı tipi, konusunu bilen, üretken ve aynı zamanda, toplumsal bilinci gelişmiş, aydınlanmış ve dünya ile bütünleşmiş kişiliklerdir.
Prof. Dr. İbrahim Ortaş: Çukurova Üniversitesi öğretim üyesi