Üniversite ve Bilim İnsanının İşlevi ve Rolleri

a)  Akademisyen yetiştirme

Genelde akademisyenlik bütün dünyada üniversite geleneği ve kurumsallığı çerçevesinde usta-çırak ilişkisi içerisinde işlenir. Akademisyenlik bir yaşam biçimi olarak her alanda genel bilgi birikimi yanında kendi konusunda derinlemesine bilgi ile donanmış, aydınlanmış, kişisel ihtiraslarını aşmış doygun, bilimsel zekâ yanında duygusal zekâ ile bezenmiş kişilerden oluşur. Maalesef son yıllarda akademisyenlik bir iş bulma kapısı olarak görülüyor. Bazılarına göre de akademisyenlik sanki bir öğretmenlikmiş gibi algılanıyor. Bu da üniversitelilik bilincinin olmamasından kaynaklanıyor. Üniversite hocasının birinci işi bilim yapmak ikinci, işi de bilgisini ve görgüsünü sürekli yenileyerek gelecek kuşaklara aktarmaktadır.
1.Akademisyen adayın performansının yüksek olması gerekir. Akademisyen olmak isteyen genç, üniversitenin ilk yıllarından itibaren bilir ki iyi çalışması yanında yaratıcılık ve kendini ifade yeteneği, dilbilgisi ve matematiksel zekâ ve duygusal zekâya sahip olması gerekir.  Akademisyen adayı her şeyde önce bir şeyler yapma hevesine sahip olması gerekir. 

2. Akademisyen olmanın aşamaları nelerdir?.

Üniversiteyi başarı ile bitiren aday (birçok ülkede belirli bir notun altında derecesi olanalar yüksek lisansa bile alınmazlar) çalışmak istediği alanda projelere katılır, bilim yapabilme potansiyeli proje lideri tarafından belirlenince akademisyenliğe aday olunur. Kadro durumu ve koşullara bağlı olarak aşağıdan yukarıya doğru sınanarak tırmananlar arasında en iyiler ve kendine güvenenler başarılı olur, diğerleri ayıklanır. Batı'nın modern üniversitelerinde akademisyenlik şu süreçlerden geçer: Üniversiteyi belirli bir derecenin üzerinde bitiren gençler LES türü bir sınava girer ve referansa bağlı olarak yüksek lisansa kayıt yaptırabilir. Bunlardan burs bulanlar veya proje asistanlığı alanlar yüksek lisans veya doktora derecesi için proje de çalışırlar.
Doktorasını tamamlayan araştırıcı o zamana kadar gösterdiği performansa bağlı olarak danışman hocasının da yardımı ile kendisine yeni projeler bulur ve bu projelerde post-doktor olarak aynı zamanda maaşını da alacak şekilde birkaç dönem bu şekilde çalışır.

Doktorasını tamamlamış öğretim üyesi birkaç dönemlik doktora sonrası sürede ürettiği ve yönettiği projeler ile kendisini ispatlayarak akademik hayata geçişin yollarını aramış olur. Bu arada yayınlar yapar, kongrelere katılır ve kendini ispatlayan akademisyenlik yapma potansiyeli olan adaylar kendisi ile ilgili ilan edilen kadrolara başvurarak uzun ve yüksek seçicilikle üniversiteye alınır. Batı üniversitelerinde bu bağlamda bilimsel kongrelere olan ilgi çok yüksektir. Bölümler genç öğrencilerini kongreye teşvik ederek kendini ispatlamasını bir şekilde 'görücüye çıkması' sağlanır. Genelde de Batı toplumunda öğrencilerin özgüvenleri geliştiği için yeni bir ortamda bulunmayı tercih ederler. Bu şekilde kendini yetiştirmiş, kendine güvenen akademisyen maaş dahil laboratuvar olanakları konusunda üniversite yönetimi ile pazarlık da yapma şansına sahiptir. Büyük üniversiteler iyi yetişmiş üretken elamanları iyi öğrencileri kapmak için verdiği mücadeleyi iyi akademisyen kapmak için de verir.

3. Akademisyen Rotasyonu.

Üniversiteye alınan kişi sözleşmeli olarak işe başlar ve performansına bağlı olarak kariyerini sürdürür. Genelde üniversitelerinin dinamikliği bilim insanlarının kadro sorununu bir başka üniversitede bramasına borçludurlar. Bugün ABD ve İsrail’de bilimsel dinamizmin temelinde sürekli kan değişimi bulunmaktadır. Avrupada da benzer olarak doktorasını yapan araştırıcı hiçbir koşulda aynı kurumda kadro alamaz. Mutlaka ve mutlaka başka bir kurumda kendi geleceğini kensi sağlamsı gerekir. Ayrıca örneğin bölümün A ve B disiplinlerinde birer kadro talebine karşı sınavı C bilim disiplininde doktorasını tamamlamış iki aday kazandı, nasıl çözümlenecek? Bölümlerin bilim disiplinleri nasıl oluşacak?
Ayrıca sınavı kazanamayan araştırma görevlilerinin durumu ne olacak? Verilecek mu verilecek? Şimdiden çok sayıda kişi doktorasını bitirmek üzere, ne olacak bunların durumu? Akademisyen olamayan kişiler hangi araştırma kurumunda istihdam edileceklerdir? Dünyanın gelişmiş üniversitelerinden farklı olarak, ülkemiz üniversiteleri, akademik kadrolarını lisans üstü programla, araştırma görevlisi kadroları ile başlatmakta ve kişileri değişik süreçlerden geçirmekte, belirli bir aşamaya kadar kendi içerisinde eğiterek geliştirmektedir. Aslında yapılmak istenen bir ıslah çalışmasıdır. Amaç etkin ve verimli bireyleri seçmektir. Islah çalışmaları sürecinde bazen başarılı görülen bireyler zaman içerisinde genetik açılımlarda olduğu gibi açılımlar sonucu başarısız olmakta ve ortamdan uzaklaştırılmaktadırlar. Bu seçimler zamanında ve doğru olarak yapılmazsa popülasyonun tamamı zamanla bozunuma uğrar ve verimsiz bireyler oluşur. Üniversitelerin ya da akademisyenlerin kendi elemanlarını kendilerinin seçmesi, İngilizce tabiri ile 'inbreeding' olarak tanımlanan kendi içerisinde çoğalma ile ifade edilmektedir. Kendi içinde çoğalma ıslah ilkesi olan seçkin bireyi belirleme ilkesine ters düşmektedir. Islahta sürekli, daha iyi bireyler ile melezleşme sonucu, ortama daha nitelikli bireyler kazandırılması esastır. Aksi durumda kendi içinde çoğalan birey zamanla genetik açılıma uğrayarak verimsizleşmektedir. Arada bir içlerinde çok iyiler de çıksa bile genelde bu tür ıslahın sonucu kısırlıktır. Bu şekilde kendi içerisinde çoğalmanın yarattığı psikoloji, bugünkü verimsizliğin ve üretimsizliğin belki de en önemli nedeni olarak karşımıza çıkmaktadır. Kendi içerisinde çoğalma ile öğrencilikten profesörlüğe kadar geçen sürede aynı ortamda gelişen, elde edeceği her tür aşama hocasına bağlı olan kişi, yaşama süresince hocasına veya hocalarına minnet borcu duymaktadır. Bu şekilde gelişen akademisyen özgür ve başarılı bir etki yaratamaktadır.

b) Üniversite ve akademisyenin değişen rolü.

Üniversite felsefi tartışma ortamında akıl sürecini duygusal sürecin önüne alarak kişilerin olayları görerek ve tartışarak farkına varılabilirliğini sağlayan ortamlardır. Üniversiteler adı üstünde evrensel kurumlar olup geçmişten günümüze otoriteden bağımsız olarak bilgi üretmek ve yaymak konusunda çetin bir mücadeleden geçerek ve halen de bunun içinde olarak bugünlere kadar geldiler. Üniversiteler bu bağlamda hep otoriteye karşın, özgür tartışma ortamında, eleştirel düşünmeyi savunmuşlardır. Bilme faaliyetinin kendisi bir istençtir, ancak bu istenç sadece bilmekle sınırlı kalmamalı; aynı zamanda “mevcutla” yetinmeyip doğrusuna taraf olma ve yanlışa karşı çıkma süreci olmalıdır. Bilim hem bilgiyi üretmek, hem teknolojiye dönüştürmek taraf olmaktır. Bu bağlamda üniversiteler kendilerine yüklenilen sorumluluğu yerine getirmek zorunda. Yalnızca dersimi veririm vazifemi yaparım demekle olmaz. Üniversiteler bugünün değil yarınları da öngörmek zorundadır. Eğitim, araştırma yanında üniversiteler toplumu aydınlatma sorumluluğunu yerine
getirmek zorundadır. Bu bağlamda üniversite eğitimi liseden farklı olarak kendini beton binalarına ve bedenlerine hapsetmemeli ve sürekli devingen tabuları yıkmış özerk ve özgür
olmalıdır.

Üniversitede bilimsel araştırma ve öğretim, gerek ahlaki açıdan gerekse entelektüel yönden, her tür siyasi ve ekonomik etkiden bağımsız olmalıdır.
Bu konuda son yılarda dünyada kurulan ilk üniversite olan Bolonya üniversitesi adına Bolonya deklarasyonundan belirlenen bazı ilkeler şöyle sıralanabilir. Gelişmiş batı üniversitelerinin birçok Senatoları ve Mütevelli Heyetleri aşağıdaki evrensel ilkeleri kamuoyuna deklere ederek, öğretim kadrosu ve yönetimi, araştırma, düşünce ve ifade özgürlüğünün eksiksiz bir şekilde sağlanmasında ve korunmasında ortak sorumluluk üstleneceklerini belirtmişlerdir.