YÖK Neden Kendini Yenilemeye Gereksinimi Duyuyor?

Prof. Dr. İbrahim ORTAŞ, Çukurova Üniversitesi, iortas@cu.edu.tr 

21. Yüzyılda artık merkeziyetçi, hiyerarşik ve katı YÖK yasası ile üniversiteleri ileriye taşıma şansı kalmadığı YÖK’ün 3 Temmuz 2006 tarihinde Cumhurbaşkanına sunduğu “Yükseköğretim Reform Stratejisi" raporu ile belgelenmiş oluyor.

Üniversite tarihi yeni ve bilimsel geçmişi son derece zayıf olan ülkemizin YÖK ile başlayan verimsiz ve hantal yapılanmasında akademik kadroların liyakati, ilke ve ölçütlere dayanmadan “adamına göre” eleman alımı yanında hiçbir ölçüte bağlı olmayan seçim sistemi maalesef üniversiteleri bugün çalışamaz hale getirmiştir. Rekabet ve verimlilik performansının olmadığı, iç denetimin çalışmadığı üniversiteler bugün tam anlamı ile ders veren kurumlar (dar anlamda medrese) haline gelmiştir.

Stratejik Planlama Rapor değişik açılardan kritik edilmesine rağmen, YÖK’ün bugüne kadar Türk Yüksek Öğretimi için yaptığı en önemli çalışma niteliğindedir.

Pekala, neden dünyanın gelişmiş ülkeleri başarılarını doğruda bilim ve teknolojideki gelişmişliklerine dayandırırken bizim sistemimiz çalışmamıştır? 

Ülkenin Bilim politikası Yok

Bunun birçok nedeni vardır. Bunların başında ülkemizin bilim politikasının olmamsı gelmektedir. Bilim ve teknoloji politikası olmayan ve siyaset tarafından benimsenmeyen bir eğitim ve bilim anlayışının Anadolu coğrafyasında beslenmesi düşünülemezdi. Bilim ve teknoloji halkın sorunlarına cevap bulmadığı için veya halk bilimin gücünü günlük yaşamında görmediği için bilim ve eğitimin önemini siyasilerden talep etmemiştir.

Bilim İnsanı Yetiştirilemedi

YÖK yasası ile birlikte bir taraftan nitelikli öğretim üyeleri üniversiteden uzaklaştırıldı, diğer taraftan maaşları düşürülerek insanların üniversiteden kendiliğinden ayrılmaları sağlanmış oldu. Akademisyenliğe alınmada hiçbir ölçüt getirilmediği gibi çalışma koşularının istenilen düzeyde olmamsı, araştırama olanaklarının kısılması bilim adamlığını cazip meslek olmaktan çıkarmıştır.

Otomatik Akademisyenlik Süreci Kilitledi

Bir başka konu da üniversiteye alınan akademisyenlerin otomatik terfi sürecidir. Araştırma görevlisi alındığı gün kaç yıl sonra profesör olacağını hesaplayan hiç bir sistem dünyada görülmemiştir. Enstitüye kayıtlı olmayan hiçbir öğrencinin Araştırma görevliliğine alınmadığı sistemde aynı birimin lisans öğrencisi Araştırma görevlisi olarak Yüksek Lisans ve Doktora eğitimi yaparak aynı kurumda öğretim üyesi olmaktadır. Bu anlayış raporda belirtildiği gibi “inbreeding” anlayışını doğurmuştur.

Doçentlik ve Profesörlük atamasında tez hazırlama ve deneme derslerine dayanmayan ve çoğunlukla üniversite yönetimlerinin kendilerine bırakılan ve çoğunlukla seçim yatırımına dönüştürülen akademik yükseltilme ayrıca üniversiteleri verimsiz kılmıştır. Doçent ve profesör adaylarının kendi jürilerini kendilerinin belirlediği bir üniversite ortamında verimlilik beklenebilir mi. Son yıllarda YÖK’ün getirdiği bazı ölçütler (yabancı dil barajı ve yayın kriteri) kısmen verimsizliği frenlemiş ancak nitelikli akademisyen sağlanması için yeterli olmadığı gibi bazı başka sakıncalar yaratmıştır.   

Bunu takiben başlayan EK DERS ücreti üniversite öğretim üyelerini rencide ettiği gibi kendi aralarında ders kapmaca yarışına sokarak öğrenci ve kamuoyu önünde küçük düşürmüştür. Bu süreç üniversiteler derse veren birer okul bilim insanlarını da öğretmen niteliğine getirmiştir. Açıkçası artık bir etik sorun haline gelmiştir.

Üniversitelilik bilinci Kayboldu

Bugün üniversiteler İşin en kötü tarafı üniversitelilik bilincinin ve geleneklerinin kaybolmasıdır. Üniversite özerk ortamında her türlü düşüncenin kritik edildiği, farklı açılımların sağlandığı ortamları yerini bugün benimsenmiş görüşlere bırakmıştır. Faklı düşünen, yaratan, dönüştüren anlayışlar her kademeden uzaklaştırılmaktadır. Hayatında okuduğu üniversite dışında hiçbir alana çıkmamış, uluslararası hiçbir toplantıda bildiri sunmamış, tek başına makale yazmamış bir kişinin üniversite tanımlaması normal devlet memurluğundan öteye geçemeyecektir.

Üniversiteler Yönetilemediler

Bana göre bugün üniversitelerin bu duruma gelmesinin bir nedeni bu çarpık seçim anlayışının yarattığı kadrolaşma sürecidir. Salt seçilebilmek için öğretim üyeliği niteliği taşımayan birçok kişinin akademik kadroya alınması bugün üniversite akademik profilinin seviyesini çok düşürmüştür. Bugün üniversitelerde seçim = taviz konumundadır. Bugün Yükseköğretimdeki verimsizlik sorunu temelde ölçütleri oluşmamış bilim adamı ve yönetici seçiminden kaynaklanıyor. İyi yetişmiş bilim adamı alınmadığı için iyi yönetici bulmakta zor olmaktadır.

Bir diğer durum da Anabilim ve Bölüm kimliğinin, hatta fakülte akademik Kurulu’nun oluşum ve yetkileri daraltılarak işlevsiz kaldılar.

YÖK Strateji Raporu: Tespitler, Eksikler ve Öneriler

Rapor; üniversitelerde hiyerarşik anlayışa dayalı yapılanmanın, kısır tartışmalar ve yönetim kilitlenmelerinin yaygın sorun haline geldiğini; YÖK, rektör ve dekanlara tanınan yetkinin aşırılığını; her bir iş için uygun ölçütlerin geliştirilmesi gereğini, lisansüstü programlara özel bir önem verilmesini, kadroların liyakate uygun oluşturulmasını, ders-araştırma dengelerinin sağlanmasını, Açık öğretim ve MYO yığılması ve nitelik kaybının önüne geçilmesini… ve daha pek çok noktanın altını çizmekte; öncelikle mevcut yapının reforma ihtiyaç duyduğunu, bunu demokratik ve üniversal bir anlayışla gerçekleştirebileceğimizi, üniversiteler ve toplumsal taraflar görmezden gelinerek yapılacak girişimlerin başarı şansının olmayacağını, eğitimin anaokulundan doktoraya kadar bir süreklilik arz ettiğini vurgulamaktadır. Dikey yönetim yerine demokratik yatay yönetim şekli kısmen benimsenmiştir. Sorun olarak görülen üniversiteye öğrenci akışının sağlandığı ortaöğretimin sorunları, üniversite eğitimi ve yönetiminin zaafları işlenmektedir.

Rapor genel hatları birçok konuyu doğru tespit etmiş ve temel bir tartışma yaratması bakımından önemli bilgiler içeriyor. Dünyadaki gelişmelere paralel alternatif öneriler getirtmektedir.

Ancak birçok konuda eksiklikler de bulunmaktadır. Rapor her ne kadar Türkiye’nin ilerideki gereksinim duyduğu bilim adamı sayısını ve niteliğini vurguluyorsa da artan yükseköğrenim talebini nasıl çözeceğini cevaplamada yetersiz kalıyor. Üniversitelerdeki öğretim üyesi dengesizliği işlenmiş ancak çözüm önerileri yetersiz. En önemli sorunda kaliteli eğitim ve bilim için bütçelerin oluşumu ile ilgili önerilerin zayıflığıdır. Üniversitelerin nasıl özerk konuma gelecekleri ve evrensel boyuta kendilerini eğitim ve bilimsel boyuta taşıyacakları konusu da halen eksik görülen unsurların başında gelmektedir. Yine de rapor üniversitenin esasını oluşturan bölüm, anabilim dalı, akademisyen ve öğrenci tanımlarını, bunlar arasındaki yetki ve sorumluluk paylaşımını yeterince dikkate almamış; norm kadro ve norm bütçe tartışmalarına hiç değinmemiş, çoğu önerisinde de dengeci ve çekingen davranmış.

Ne Yapılmalı?

Sorunu bütünsellik temelinde ele alınmalı. Çağına uygun toplumun gönenç düzeyini yükseltecek, ülkenin yetişmiş insan kaynağını sağlayacak ciddi bir Milli Eğitim reformuna gereksinim bulunmaktadır. Bütün temel unsurları sağlanmış, siyasilerin özümseyecekleri ve savunacakları uzun erimli bir Bilim ve Teknoloji politikasının oluşturulması gerekiyor. Bu politikaları hayata geçirecek her yönü ile donanımlı yarının yetişkin insan kaynağını yetiştirecek yenini bir Yüksek Öğretim Yasasının hazırlanmalıdır.