Bilgi Çağında Türkiye Üniversitelerin Sorunları 

Prof. Dr. İbrahim ORTAŞ, 

En üst eğitim ve araştırma kurumu olarak üniversiteler, her türlü sorunların (maddi ve manevi) en üst düzeyde incelenip irdelendiği, elde edilen bulguların yine öğretim ve yayın yolu ile aktarıldığı merkezler olarak evrensel ölçekte insanlığa hizmet vermektedirler. Eğitimin tek yetkili kurumu olan üniversitelerin bilimsel ve teknik geliştirme merkezleri olmanın ötesinde birer felsefi tartışma ortamı olarak çevrelerini bilinçlendirme ve bu yönüyle bulunduğu bölgenin bilinç ve kültür düzeyini yükseltme sorumlulukları bulunmaktadır. Üniversitelerin öncü gücü olan bilim insanlarının görevi ise gözlemleyen, düşünen, araştıran, sorgulayan ve kuram geliştirerek bilinmeyeni bilinir hale getirip bütün bunlardan faydalanarak yaşamı kolaylaştırmak için gerekli yöntem ve teknikleri geliştirmektir. Üniversitelerin tarihsel misyonuna bakıldığında; bulunduğu çağın önünü açması, sorunları doğru tespit etmesi ve yaşamı kolaylaştırması için uygun modeller oluşturması ile anılırlar. Bu yönüyle üniversiteler en üst düzeyde teknik imkanlarla donatılmış ve örgütlenmiş, geleceğe yönelik planı ve projesi olan, vizyonu açık, maddi ve manevi sorunu olmayan kurumlar olmak zorundadırlar.

2005 yılında yukarıda tarif edilen üniversite gerçeği ile ülkemiz üniversitelerinin gerçeğinin birbirine pek de uymadığı görülmektedir. Bugün üniversiteler kendisine yakışır şekilde etkin, sorun çözen ve saygın bir kurum olma yerine, kendi kendisi ile uğraşan, maddi gücü olmayan, öğretim üyelerinin bir kısmı ‘gözlerimi kaparım vazifemi yaparım’ veya ‘salla başını al maaşını’ anlayışında, kendisine biçilen alanın dışına çıkamayan, felsefesi ve dünya görüşü daraltılmış bir konuma gelmişlerdir.

Üniversiteler, genç, fikir sahibi ve yüksek kapasiteli insanların bulunduğu ortamlarda değişik fikirlerin ve bakış açılarının doğması aykırı bulunmuş ve bir tür sindirme ile üniversiteler, fikirlerin tartışıldığı yerler olmaktan çıkarılıp doğru kabul edilen fikirlerin öğretildiği yerler olarak toplum nezninde küçültülerek etkinliği düşürülmeye çalışılmıştır. Öğretim üyeleri ekonomik yönden yoksulluk sınırına getirilmiş, zamanının büyük çoğunluğunu laboratuvar ve kütüphanede geçirmek yerine, geçinmek için kısmen ek iş yapmaya zorlanmışlardır.

Üniversitelerin bu duruma düşmesine neden olduğunu düşündüğüm ve kendi izlenimlerimi yansıtan belli başlı sorunlar aşağıda sıralanmıştır.

Bilim Politikası ve Bilimsel Araştırma Programı Yetersizliği Sorunu

a: Amaç ve Hedef Oluşturmada Kısırlık

Bugün Türkiye’de üniversitelerinin en ciddi sorunu geleceğe yönelik bilimsel program ve hedeflerinin olmaması olarak görülmüş ve birçok sorunda bilimsel bakış açısının olmaması ile ilişkilendirilmiştir. Üniversitelerin ana bilim dalı düzeyinden başlayarak üst örgütü rektörlük makamına kadar geleceğe yönelik hedeflerden, projelerden ve stratejilerden yoksun bulunmaktadırlar. Mevcut durumda sınırlı sayıda kişi kendi inisiyatifince kendine problem olarak seçtiği konuda olanak bulduğu ölçüde görevini yerine getirmektedir. Toplumun en örgütlü ve vizyonu olması gereken kurumu halen bulundukları ortamda planı, projesi olmayan ve hangi misyona hizmet ettiğinin bilincinden yoksun okyanusta pusulasız yüzen bir gemiyi andırmaktadır. Gelişmiş batı üniversitelerinde uzun ve kısa vadeli projeksiyonlar çizilir ve aralıklarla bunların gerçekleşme durumları tespit edilir. Başarılı olan birimler ve kişiler ödüllendirilir; başarısızlar ise zamanla işini kaybetmekle yüz yüze kalırlar. Üniversiteler en alt biriminden en üst kuruluşuna kadar aralıklarla hedefler belirlemeli ve hedeflerin gerçekleşmesi ve öğretim üyelerinin yıllık faaliyetleri izlenmelidir. Bunun sonucu üniversitelerin verimlilik durumu da kısmen sağlanmış olacaktır. Kamu üniversiteler verimlilik yönünden özel üniversitelerin çok gerisinde kalırken, özel üniversiteler gerek kâr amaçlı veya gerek ideolojik amaçlı olsunlar vitrinlerini güçlendirmek için değişik kurumların ve üniversitelerin en verimli kişileri hızla yüksek ücretlerle bünyelerine alarak vitrinleri ile kendilerini kısa sürede kamuoyunun gündemine taşımayı başarmışlardır.

b: Statüko

Bugün üniversiteler çağın koşullarına göre hareket eden dinamik unsurlar olmak yerine mevcut statükoya bağlı yavaş hareket eden kurumlar haline gelmiştir. Duruma göre yeni enstitü, merkez ve eğitim programlarının açılması, araştırma gruplarının kurulması ve gerektiğinde kendilerini yenilemeleri son derece zor ve zaman alıcı olup statükoya uygun olarak yukarıdan halledilmektedir. Bu yönüyle bir çok dinamik unsur bu kadar zorlukla uğraşmayı göze alamamakta ve herkese nasıl davranırsa ben de öyle yaparım diyerek pasif bir konuma çekilmektedir.

c: Çeşitlilik

Üniversitelerin bir diğer ciddi sorunu da beyin fırtınasının oluşmasına olanak tanınmamasıdır. Farklı düşüncelerin oluşmaması, evrensellikten ismini alan üniversitelerde gerek yöneticiler ve gerekse yetkili ve etkili makamlar tarafından farklı düşünmeye hiç tahammül gösterilmemektedir. Üniversitelerin hiç birinde geleceğe yönelik fikirlerin geliştirildiği, tartışıldığı düşünme ve gelişme merkezlerinin oluşmadığı gözlenmektedir. Bu bağlamda öğretim üyelerinin görüşlerini yansıtacak bir basılı ve görsel yayın ortamı da bulunmamaktadır. Üniversite öğretim üyeler inin görüşleri hiç bir şekilde dışarıya veya yetkililere aktarılmamaktadır. Üniversitelerin en önemli özelliği yeni ve özgün düşünceye değer verilmesidir. Aykırı düşünmeyen hiç bir beyin bilimsel anlamda buluş yapması beklenilmemektedir.

d: Üniversiteler Hiyerarşi Sorunu

Farklı düşüncenin gelişememesinin bir nedeni de yaygın olan akademik hiyerarşinin kendisini üniversitenin her alanında hissettirmesidir. Genelde idari ve ekonomik konularda akademik hiyerarşi bütün dünyada dikkate alınarak yapılırken, bilimsel stratejilerin ve politikaların geliştirilmesinde ve projelerin değerlendirilmesinde ise bilimsel hiyerarşi ön plana çıkmaktadır. Ülkemizde ise yalnızca akademik hiyerarşi ön planda tutulduğu için konum olarak düşük düzeydeki araştırıcıların görüşleri çoğu zaman dikkate alınmamaktadır. Bölüm olanaklarından yaralanmada, asistan alımında ve benzeri konularda hiyerarşik öncelik sırası dikkate alındığı için ciddi rahatsızlıkların ortaya çıktığı da bir gerçektir. 

e: Evrensellik Sorunu

Üniversite personelinin (Öğretim üyesi ve öğrencisi) ve ortamının toplumsal sorunların kaynağı olarak görülmesi ve üniversite özerkliğinin kısmen kontrol altına alınmasından bu yana üniversiteler evrensellik boyutundan ulusal boyutta taşınmışlardır. Bunun sonucu öğretim üyeleri de evrensel boyuttaki sorun çözümü ve hipotez üretmek yerine, başka ülkelerden yapılan çalışmaları olanaklar ölçüsünde ülkemizde uyarlanabilirliği üzerine yönelmişlerdir. Bugüne kadar herhangi bir öğretim üyesinin uluslararası alanda başarı  göstermemiş olması bu politikaların bir sonucu olsa gerektir. Fakat yurt dışında faaliyet gösteren Türkiye kökenli öğretim üyeleri ise uluslararası alanda daha başarılı olduğu sık sık duyulmaktadır.

f: Üniversitelerin Kayırmacılık Sorunu

Başarısı ve becerisi olamayan eş-dost ilişkisine dayalı personel politikası bugün üniversitelerin kalitesini önemli ölçüde zedelemektedir. Bazı üniversitelerde başta Ar. Gör. olmak üzere öğretim görevlisi ve elemanı alımında yakınların kollandığı sık sık şikayet konusu olmaktadır. Kendisine güvenemeyen, başka alanlarda yeteneğini sergileyemeyen kişiler yakınlarının şemsiyesi altında üniversitelerde kadroları işgal etmektedirler. Akademik yükselme yayın politikasına dayandığı için araştırmada hiç bir katkısı olmadığı halde yayına ismi yazılarak kolay yoldan akademik aşama yapmaktadırlar. Boğaziçi Üniversitesi ikinci dereceye kadar ki yakınların üniversiteye alınması konusunda örnek bir tutum sergilemiştir.

Yetenekli ve başarılı öğrencilerin akademik kadrolara alınmaması geleceğe yönelik ciddi kaygıları beraberinde getirmektedir. Aynı zamanda gençlerin çalışması ve motivasyonu ciddi ölçüde aşağı çekilmekte ve kurum aleyhine bir güvensizlik yaratmaktadır. Bilginin değer olduğu her zaman kendisini hissettirmesi için bilen ile bilmeyenin mutlaka ayırt edilmesi gerekir. 

g: Ara Elemanı ve Yardımcı Hizmetli Sınıfı Sorunu

Üniversitelerin bir diğer sorunu da yetişmiş ara eleman sorunudur. Bir taraftan binlerce işsiz üniversite mezunu bir taraftan laboratuvarlarda ve arazide ve hizmetli eleman bulma sorunu söz konusudur. Bir çok laboratuvarlar teknik eleman yetersizliği nedeniyle ya hocalar veya varsa yüksek lisans öğrencileri tarafından yönetilmektedir. Öğretim elemanının zamanının uygun olmadığı durumda da laboratuvarların kapısı kilitlenmektedir. Mevcut personel de verimsizdir ve günlük verimliliği 3 saati geçmemektedir.

Bilimsel stratejilerin oluşmadığı kurumlarda sorumlu öğretim üyesi belirli bir uğraşının içinde olmayınca personel de o ölçüde işi yavaşlatmakta ve bunların sonucu üniversitelerde bir disiplinsizlik ve verimsizlik had safhaya ulaşmaktadır.

Teknik personel yanında proje asistanlığı ve post-doktora mekanizması mutlaka işletilmeli ve her öğretim üyesi mutlaka proje yaparak laboratuarların ve araştırma merkezlerinin aktif olarak işlerliğini sağlaması gereklidir.

 Yönetim sorunu

a)  Yöneticilerin belirlenmesi

Üniversitelerin bugün belki de en çok tartışılan sorunu yöneticilerinin nasıl tespit edileceğidir. Diğer sorun da üniversitelerin bir koordinasyon merkezinin olup olmamasıdır. Basından öğrendiğimiz kadarı ile görüş belirtebilen öğretim üyeleri, YÖK üyeleri, Rektörler ve Öğretim Elemanları Dernekleri de bir tür koordinasyonun çağın gereksinimlerine uygun bir şekilde yapılanması halinde olabileceğini, ancak mevcut YÖK benzeri merkeziyetçi otoritenin istenmediği anlaşılmaktadır. Yeni yasa önerisi de bu doğrultuda Yükseköğretimde Eşgüdüm Kurulu adı altında bir çatı modeli önermektedir.

Üniversitelerin en çok konuşulan sorunu yöneticilerini halen nasıl belirleyeceğini tespit etmiş olmamasıdır. Bu daha çok yasal duruma bağlı olduğundan öğretim üyelerinin sınırlı bir etkisi bulunmaktadır. Aslında üniversitelerin Rektör seçimi Üniversitelerin kurulduğu 11. Yüzyıldan beri tartışılmaktadır. 16. Yüzyıla kadar öğrenciler tarafından seçilen Rektörler daha sonraları öğretim üyeleri, bazen öğrenci, üniversite çalışanlarının temsilcileri aracılığı ile bazen de doğrudan mütevelli heyetler tarafından belirlenmiştir. Bugün başta Almanya olmak bazı batı ülkelerinde rektör üniversite senatosunca seçilir. Senato üyelerinin üçte ikisi öğretim üyeleri, üçte biri de öğrenciler ve çalışanlar tarafında oluşmaktadır. Senatonun seçtiği kişi rektör olarak atanır ve hiçbir siyasi güç ve etkinin rolü olmaz. Öğrenci birliği ve çalışanların siyasi örgütlenmesi üniversite ortamında serbest olduğu için siyasi ağırlık kendini otomatik olarak temsil etmiş olur. Senatoca seçile rektör yine senatonun onayı ile yardımcılarını, dekanları ve bölüm başkanlarını atar. ABD ve diğer bazı ülkelerin de ise üst düzeyde nitelikli oldukları belirlenmiş rektör belirleme kurulu, üniversitenin bulunduğu ilin, önde gelen yetkinleri tarafından önceden belirlenmiş zorlu kriterlere uygun rektör seçimi yapabilmektedir. Tabii Rektör olacak kişinin bilim ile haşır neşir olması ve bir çok konuda yetişmiş olması aranılan niteliklerin başında gelmektedir. Bugün ABD’de uluslar arası alanda yapılan aday seçimi son derece seçici geçmektedir. İngiltere’de rektör kraliçenin temsilcisi tarafından atama ile gelmektedir. Yine bazı toplumlarda ise üniversiteler kendi yöneticilerini kendileri belirlemektedir. İdari özerklik anlamına da gelen bu işlemde öğretim üyeleri ve diğer öğretim elemanları yanında çalışanların ve öğrenci temsilcilerinin oyu ile seçilmektedir. Ülkemizde şimdiki Ankara Üniversitesinin temlini oluşturan Ankara Yüksek Ziraat Enstitüsü’nün rektör seçimi seçim kurulu tarafından iki yıllığına yapılırdı (Arif AKMAN, Gıda Dergisi, 1990).

Ülkemizde üniversitelerin üst yönetimi olan Rektör belirlenmesi şimdilik kısmi bir seçimle 6 aday arasından ilk üçe girmiş olmak, sonra YÖK tarafından ilk sıraya seçilmiş olmak ve en sonunda Cumhurbaşkanının onayının alınması gibi her aşması bir çok faktöre ve hesaba bağlı bir süreçten geçmektedir. Doğrudan seçim işleminde içeriye dönük oy kaygıları ve nepotist yaklaşımlar sık sık şikayet konusu olmaktadır. Bazı durumlarda siyasi yaklaşımların işin içine girmesi, üniversitelerin öğretim üyesi seçiminde de kendini göstermesi kamuoyunun dikkatinden kaçmamaktadır. Seçim sistemine getirilen en yaygın eleştiri ise daha önce oy kaygısıyla söz verdiği destekçilerinden atama yapması gelmektedir. Bu da çoğu zaman hiç de hak etmedikleri halde bazı zayıf kişililerin belirli görev veya unvanlar almasına neden olmaktadır. Bir diğer sorun da seçimle gelen Rektör birinci dönemde rahat çalışamamakta, genelde ikinci seçimi kazanmak için dengeleri gözetmek zorunda kalmaktadır. Bunun için iki kez seçim yerine bir kez seçim önerilmektedir. Yeni YEK’ tasarısında rektör bir kez beş yıllığına seçilir hükmü içermektedir ki bu olumlu bir gelişmedir.

Yeniden şekillendirilmeye çalışılan Yüksek eğitimde Eşgüdüm Kurulu (YEK) ile Rektör belirlenmesinde net olmamakla beraber doğrudan seçimi ile belirlenen adayın Cumhurbaşkanı tarafından atanması öngörülmektedir. Fakat aday olabilme kriterleri halen belirtilmemektedir. Öncelikli olarak seçimin yapılabilmesi için bir üniversite yönetim organının oluşması gerekmektedir. Bunun için Üniversite çalışanları ve öğrenci temsilcilerinin mutlaka belirli bir ağırlıkta temsil edildiği bir kurulun veya senatonun meclisin oluşturulması yararlı olacaktır.

Rektör adayları için belirli kriterleri sağlayan kültürel alt yapısı sağlam, dil bilen, bilim ile haşır neşir olan, projeler üretmiş ve iletişimi kolay olan kişilerin aday olması ön koşul olmalıdır.  Rektör öğretim üyeleri, öğrenciler, ve çalışanların oluşturduğu bir kurul tarafından yine belirlenecek bir yöntemle belirlenmelidir. Ve Rektörün bu kurula karşı kendisini sorumlu tutmak zorunda olması gerekir. Bu şekilde üniversitenin verimli çalışması ve keyfi uygulamalardan arındırılması sağlanmış olur.

Mevcut YÖK yasasında Dekan atamaları benzer şekilde gerçekleşmekte olup, atamada Rektörlerin inisiyatifine kalmıştır. Rektör isterse dekanı seçim ile belirler, isterse doğrudan üç adayı YÖK’e bildirerek atanmasını sağlayabilir. Bölüm Başkanı ataması Dekanların inisiyatifine kalmıştır. Tek seçim yapılan birim ise Anabilim dalı başkanlıklarının belirlenmesindir. Ana bilim dalı başkanı seçiminde yine oy kaygısı nedeniyle akademik kadro oluşumunda dolayı bazen iyi bilim insanı yerine iyi söz dinleyen ve sözden çıkmayan adaylar daha çok tercih edilenler arasında yer almaktadırlar. Bu durum özelikle taşra üniversitelerinde kurumu olumsuz yönde etkilemektedir. 

Yeni YEK sisteminde dekanın seçim ile belirlenmesi öngörülmektedir. Şimdilik kriteri belirlenmemiş olan sistemde Dekan ve Anabilim dalları ve Bölüm başkanlıkları konusunda en iyilerin olması, akademik anlamda hiçbir sorunu olmayan, dil bilen, iletişimi yüksekler arasından yapılması mutlaka gereklidir. Artık sınırları dışına taşınmış olan Yükseköğretimde dekan, bölüm başkanları uluslar arası ilanla duyurular yapılarak alanın en iyilerine de seçime girebilme şansı tanınabilmelidir. Böylece bilimsel kalitenin evrensel anlamda artması sağlanabilir. Gerçek anlamda çağdaş batı toplumlarında olduğu gibi ilkeleri ve kriterleri belirlenmiş bir sistemin ilgililerce her yönüyle tartışılarak idari özerklik süreci içerisinde uygulanabilir. Dekan ve Bölüm Başkanlarının kaç kez yeniden aday olabilecekleri ise halen yasa önerisinde belirginleşmemiştir. Fakülte ve Bölüm kurullarının işletilmesi ve yöneticilerin kurullara karşı sorumlu olması ilkesinin mutlaka net olarak belirlenmesi gerekir. 

Genel olarak yeni YEK ve UAK ile önerilen seçim sistemi doğru, ancak eksiklikler içermektedir. Yönetici seçiminde öğretim üyeleri, yardımcıları, öğrenciler ve çalışanların belirli ağırlıkta temsil edilerek belirlenmesi daha adil ve çağdaş olur kanısındayım.

b)  Senato ve Yönetim Kurulları

Üniversite Yönetim Kurulları ve Senatolar mevcut YÖK yasasında batı standartlarında ölçütler içermemekle beraber yinede üniversite dışından kişi ve kuruluşların üniversite sorunlarına müdahalesine izin vermemesi, ki bu genelde kabul görmekte idi. Mevcut YÖK yasasındaki en çok eleştirilen konu senatoların oluşumunda Rektörün Dekan ve Yüksek Okul Müdürlerini atadığı için Yönetim kurulu ve Senatoda çoğunluğu kendi lehine çevirdiği yönündeydi. Fakülte dekanlarının atanma ile yapılması rektörün istediği kişilerin otomatik olarak Üniversite Yönetim kuruluna alınmasını sağlamaktadır. Benzer şekilde senatonun oluştuğu Fakülte ve Yüksek Okul müdürleri Rektör tarafından atandıkları için doğal olarak senato rektörün istediği kişilerden oluşmaktadır. Yerleşik üniversitelerde Dekanların seçim ile belirlenmesi, Öğretim Üyelerinin özgür iradeleri ile seçilmeleri nedeniyle bu tür şikayetler daha az duyulmaktadır. Ancak yine de öğrenci temsilcileri ve üniversite çalışanları yanında Araştırma Görevlilerinin temsilcilerinin senatoda yer almaması bir eksiklik. Yeni yasa önerisi bu bağlamda eski sistemden farklı olarak İş çevrelerinden, Ticaret ve Borsalardan ve belediye meclisi üyelerinden temsilcileri kapsamakta olup beraberinde bir çok soru işaretini getirmektedir. Bir mütevelli heyet şeklindeki bu yaklaşım başta profesör ataması olmak üzere üniversitelilik bakış açısı içerisinde çözülmesi gereken konuların konuya hakim olmayan kişilerin parmak hesabı ile oylanması büyük sakıncalar doğurmaktadır. Bir şekilde doğrudan olmasa bile dolaylı yoldan siyasilerin üniversite ile bağ kurması sağlanması istenmektedir. Bu anlamda Üniversite Senatoları veya üniversite Yönetim kurulları öğretim üyeleri, yardımcıları, öğrenciler ve çalışanlardan oluşan bir yapıya dönüştürülmelidir. İş çevreleri sendikalar ve Belediye meclisi üyelikleri belirli dönemlerde danışma niteliğinde toplantılar ile görüş ve önerileri alınabilir bir yapı kazandırılabilir fakat Üniversite yönetimine yön vermemek koşulu ile oy hakkı olmamalı.

c) Fakültelerin Farklı yapılanması

Fakülteler ve bölümler kendi faaliyet alanlarına göre ayrı örgütlenebilirler. Üniversiteler ve Fakülteler öz denetimlerini kendileri sağlayarak hem bilimsel hem de mali yönden kendilerini denetleyecek dinamik modeller oluşturabilirler. Fakültelerin işleyişi ile ilgili yönetmelikler ve tüzükler kendi koşullarına göre belirlenmelidir. Mühendislik, Tıp, İdari Bilimler ve Güzel Sanatlar Fakültelerinin yapıları, beklentileri ve işlevleri farklı olması nedeniyle farklı yapılanması önemlidir. Akademik aşamada bilimsel kriterler bakımından da birbirinden farklılıklar oluşturmaktadırlar. Birimlerin faklı şekilde örgütlenmeleri ve kendi öğrencilerini belirleme dahil bazı konularda özerkliklerinin olması birimlerin verimlilikleri açısından önemli olacaktır.

d)  Mali Özerklik

Üniversitelerde en çok konuşulan ve mevcut YÖK yöneticileri ve Rektörlerin talep ettikleri mali özerklik üniversitelerin en çok gereksinim duyduğu bir konudur. Dünyanın hiçbir ülkesinde üniversite bütçeleri Maliye bakanlığı ve diğer ilgililerce izne bağlanmamaktadır. Yıl sonu harcanmayan paraları Maliye bakanlığına aktarılmamaktadır. Bu anlamda araştırma fonları yeniden işlerlik kazanmalı, torba bütçe oluşabilir, birimlerin harcama kalemleri ayrıca belirlenebilir. Üniversitelerin bütçeleri ağırlıkları ve üretkenlikleri oranında siyasi etkiden bağımsız olarak ülkenin bütçeden bilime ayırdığı belirli oranda ki payın sağlanması gerekmektedir. Bilim ve araştırma bütçeleri bir milli mesele gibi görülmeli ve her türlü etkiden uzak olarak ele alınmalıdır.

Gelişmiş batı ülkelerinde maliye veya yerel yönetimler ihracatta elde edilen gelirin % 0.1 düzeyinde bir bölümünü araştırma kurumlarına aktararak o konudaki üretkenliği artırmayı ve sorunları çözmeyi sağlamaktadırlar. Bu model yeni YEK yasa önerisine eklenebilir. Bu şekilde üniversite-sanayi işbirliği sorun çözmeye dayalı olarak sağlanabilir.

 Öğretim Elemanlarının Örgütlenme Sorunu

Öğretim üyelerinin bilimsel araştırma ve eğitim öğretim görevleri dışında bir diğer önemli görevi toplumsal sorunlara yaklaşımı ve toplumun önünü açacak çözüm önerileri sunmasıdır. Sivil toplum örgütü görevi üstlenen öğretim üyeleri dernek ve sendikaları halen istenilen düzeyde üye sayısı bulamadıkları için çeşitli konulardaki talepleri yetkililer tarafından dikkate alınmamaktadır. Öğretim üyeleri dernek ve sendikalarının etkin olmayışı, yayın organlarının olmayışı, geniş anlamda öğretim üyelerinin kendi görüşlerini ifade edecek alan bulamamalarına neden olmaktadır. Böylece de üniversiteler kendi iç dinamiklerini tartışmamakta ve bilimsel alandaki üretimden gelen güçlerini yansıtmamaktadırlar. Çeşitli konularda görüşlerini belirli platformlarda tartışamayan bilim insanları toplumsal sorunlardan da uzaklaşmaktadırlar. Bilim insanları, dernek ve sendikaya 12 Eylül sonrasındakine benzer baskıya maruz kalacağını düşünerek üye olmamakta ve kendilerine resmi makamlar tarafından biçilen görevin dışında toplumsal ve evrensel bilgilendirme görevini yerine getirmeyerek ve toplumdan uzak kendi kabuğuna çekilmiş hareketsizler ordusunu oluşturmaktadırlar. Bilim insanları tarihsel misyon içinde toplumun bilgilendirilmesi ve aydınlanmasından aldıkları güç nedeniyle halk kitlelerinin yakın geçmişe kadar en çok değer verdikleri kişilerdi. Dünyada halen öğretim üyelerine ve öğretmene saygı bilgiye saygı olarak ifade edilir. Türkiye’de ise son 40 yılın toplumsal olayların sorumluluğu çoğunlukla üniversitelere yüklendiği için öğretim üyelerinin evrensel düşünce anlayışına uygun olarak kendilerini, olayları ve olguları ifade etmeleri engellenmiştir. Örgütsüz ve maddi gücü zayıflatılmış olan öğretim elemanı maddi gücü oranında toplumda değer görmektedir.

Örgütlü yani yukarıdan aşağı iyi organize olması gereken kurum nedense örgütsüz  bir akortsuzluk sergilemektedir. Bu anlamda üniversite öğretim elemanları arasında tam bir dağınıklık yaşanmaktadır.

Örgütlülük bir bilinç sorunu olduğu sık sık vurgulanır. Çağdaş toplumların temel göstergelerinden biri olan örgütlülük maalesef üniversitelerde görülememektedir. Hükümet tarafından Yüksek Öğretim Yasasının yeniden tartışmaya açılması sırasında görülen dağınıklık evlere şenlik. YÖK görüş konunun tartışılmasının zamanı olmadığını belirterek konuyu üniversitelerin olmasa olmazı olan her tür düşüncenin tartışılması ilkesinin dışına çıkarak konuyu tartışmamaktadır. Üniversiteler YÖK ile ters düşmemek için konuyu tartıştırmaktan kaçırdılar. Öğretim elemanları Dernekleri ise ağırlıklarının olmaması nedeniyle dikkate alınmadıkları görülmektedir. Fakat konuyu politize olmuş her kesim hata halktan kişiler yüksek öğrenimin sorunlarını tartışırken örgütsüz üniversiteler konuyu tartışmamışlardır.

İnsanın insan olması ile günümüze kadarki başarının ardında örgütlülüğün yani iyi organize olmalarının yatığı bilinmektedir. Gelişmiş batı toplumları bugün ulaştıkları noktaya iyi organize oldukları ve örgütlendiği için gelmişlerdir. İsveç nüfusu 7 milyon fakat örgütlü nüfusu ise 22 milyon olarak sık sık örnek gösterilir. Bu bağlamda toplumun en eğitilmiş kesiminin örgütlememesi ve örgütlülükten kaçınması mutlaka araştırmaya değer bir konu.

Öğrencilerin Örgütlenme Sorunu

Genelde liderlerin, düşünürlerin ve iddiası olan kişilerin düşüncelerinin şekillendiği dönemler gençlik dönemleridir. Gençliğin gücü ve önemi belki de en Mustafa Kemal tarafından anlaşılmış ve en büyük emanetim dediği Cumhuriyeti gençliğe emanet etmiştir. Batı toplumlarında üniversitelerinde gençliğin her türlü beyin faaliyetlerine müsaade ederek yaratıcılıklarını en üst düzeyde sergilemesine müsaade etmektedirler. Yukarıda da belirtildiği gibi eskide üniversite yöneticileri öğrenceler tarafından seçilirdi. Bugünde batı üniversitelerinde öğrenci konseyleri maddi ve manevi anlamda güçlü kuruluşlardır. Üniversitelerin bugün gençliğin fikirlerini sergilediği ortam olmadığı gibi, kendilerini ifade edecek ve gerektiğinde sorunlarını iletecekleri veya kendilerinin sorunlarını kendileri adına üst makamlara iletecek bir örgütlülükleri de olmamıştır. Türkiye gibi jeopolitik önemi yüksek olan bir ülkede son 40 yıldaki toplumsal sorunların sorumlusu olarak üniversite öğrencileri gösterilmiş ve bu politikaların sorumlusu olarak üniversiteler her tür örgütlenmeye ve düşünce sergilemeye kapalı tutulmuştur. Öğrenciler ülkenin değişik sorunlarını tartışamamakta ve kendilerini ve düşüncelerini kamuoyuna yansıtamamaktadırlar. Öğrencilerin yayın organlarının olmaması öğrencileri tamamıyla başka yollardan hak aramaya yönlendirmiştir. Öğrencilerin üniversitelerde kendilerini ve sorunlarını tartışması ve yetkililere normal yollardan ulaşamaması hepimizin bildiği sokaklarda polis-öğrenci kovalamacasına neden olmaktadır. Geleceğin en dinamik unsurları olan gençlerin önündeki her türlü örgütlenme sorunu kaldırılmalı ve gençler en azından üniversite içinde her türlü düşünceyi savunabilme özgürlüğüne kavuşturulmalıdır. 12 Eylülün belki de en olumsuz etkisi kendisini bundan sonra gösterecektir. Görüş belirtemeyen, fikir tartışmasını sakıncalı bulan, İnternet kafeler de chat yapan, yalnız maç izleyen, ders çalışan, anne ve babanın günlük telkinlerine göre hareket eden bir gençlik oluşmaktadır, ki bu gençler otuz beşinde annesinin dizi dibinde ayrılamamaktadırlar. Gelişmiş ülkelerde her düşünceden ve renkten akımlar ve sosyal faaliyetler üniversitelerde gelişir ve bu faaliyetler üniversite öğrencisini üniversiteli yapar. Aksi taktirde ülkenin gelecekteki yöneticileri ve büyükleri bilgi çağının gereğini yerine getirecek, girişken, fikir ve bilgi sahibi olmaktan yoksun olacaklardır.

Batı Avrupa Üniversitelerinde İngiltere, Almanya, Fransa ve İskandinavya ülkelerinde güçlü öğrenci birlikleri bulunmaktadır. Her yıl düzenlenen seçimlere her türlü düşünceye sahip grup ve kişiler katılarak öğrenci parlamentosu üyelerini belirlerler. Öğrenci parlamentosu üniversite yönetimine katılacak delegeleri belirler, öğrenci sorunlarını ilgililere iletir, yayın çıkarır, yeni gelen öğrencilerin üniversiteye uyumlarını düzenleyen ekinliklerde bulunur. Öğrenci birliği içindeki gruplar her tür yayın faaliyetini özgürce çıkarır ve dağıttır. İngiltere de yabancı öğrenci dernekleri dahil her gruba ağırlığı oranında maddi yardımda da bulunur, her türlü faaliyetlerinin sürdürülmesine katkıda bulunurlar. Ülkemizde de son yılarda Avrupa Birliği normlarına uyum için seçimler yapılmaktadır. Ancak öğrenci seçiminin hiçbir yaptırım gücü olmaması nedeniyle ilginin olmadığı hatta bazı birimlerde zoraki bazı öğrencilerin isimlerinin yazdırıldığı basına yansımaktadır. Batı üniversitelerinde her tür düşünce seçime girdiği için militan nitelikli kendini alanında yetiştirmiş, lider vasıflı kişiler ön plana çıkmaktadırlar. Bugün Avrupa ülkelerinin bir çok devlet başkanları ve başbakanları öğrenci birliği liderlerinden gelmektedirler. 

8. Öğretim Üyelerinin Özlük Hakları  Sorunu

 Üniversite öğretim üyeleri bugün toplumda aldıkları maaşla değerlendirilir duruma gelmişlerdir. ‘Maaşın kadar konuş’ anlayışı toplumda genel-geçerli hale gelmiştir. Tıp ve diğer bir iki meslek dışındaki öğretim üyelerinin düşük maşlarının dışında hiç bir ek gelirleri bulunmamaktadır. Artık bir çok öğretim üyesi yoksulluk sınırında bulunmaktadır. Düşünme yeteneği yüksek olan bir meslekteki bir kişinin düşündüğü gibi yaşayamaması bir tarafa, artık günlük ihtiyaçlarını karşılayamaz duruma düşmesi çok acıdır. Bir de az çalışıp veya hiç çalışmadan çok harcayan kişilerin yanında boynu bükük duruma düşmesi ise içler acısı bir durumdur. Niteliksiz bir işçinin bir profesörden daha fazla maaş aldığı bir ülkede bilim insanının bilgiye yatırım yapması da beklenmemelidir. Bilginin en yüce değer olduğu, her zaman her toplum katmanında ağırlığını hissettirmelidir.

Öğretim üyeleri kendilerini geliştirebilmesi için sürekli bir okuma eğilimi içerisinde olmalıdır. Holistik (bütünsel bakış açısı) felsefi görüşlerinin gelişmesi için yalnız kendi özel konusu dışında da değişik kaynaklara sahip olması gerekmektedir. Yabancı yayınların ne denli pahalı olduğu bilinmektedir. Öğretim üyelerinin maddi anlamda daha fazla eğitim malzemesi edinebilmesi için maaşına ek olarak yılda iki defa eğitim yardımı alması bir zorunluluk haline gelmiştir. Üniversitelerin çalışma ortamları günün koşullarına göre yeniden düzenlenmeli ve ekipmanlar yenilenmelidir. Öğretim üyelerinin çalışma ortamları son derece sağlıksız ve çalışma verimliliğini düşürecek düzeydedir. Bilgi toplumunun en çok tartıştığı bir ortamda hiç bir öğretim üyesine bilgisayar dahil İnternet ve diğer yardımcı öğretici araçlar sağlanmamakta, öğretim üyeleri bunları kendi olanakları ile sağlamaktadır. Kullanılan eğitim teknikleri halen istenilen düzeyde değil, dersler çok eskilerden çevrisi yapılmış kaynaklarla yapılmaktadır. Öğretim elemanlarının büyük çoğunluğu son yılların bilimsel faaliyetlerini yeterince takip edemedikleri için aynı ölçüde öğrencilerine dünyadaki son gelişmeleri aktaramamaktadırlar.

Son yıllarda açılan vakıf üniversitelerinin çoğunun fiziki mekanının nerede olduğu bilinmez iken bilimsel yayın sıralamasında ön planda oldukları görülmektedir. Nerede, ne zaman ve nasıl yapıldığı malum yada meçhul bilimsel çalışmalar? Devletin kendi üniversitelerini üvey evlat olarak gördüğü ortamda üniversitelerin yetenekli ve başarılı elemanları yüksek ücretlerle üniversitelerine transfer ederek bilimsel anlamda önde olduğu mesajı kamuoyuna yansıtılmaktadır. Bu durum hem etik hem de ülkenin bilimsel geleceği ve gelişimi için doğru değildir. Bu güne kadar ciddi anlamda öğrenci ve bilim insanı yetiştirmesi mümkün olmayan kar amaçlı veya siyasi amaçlı vakıf üniversiteleri kamu üniversitelerinin altını oymaktadırlar. Artık üniversite öğretim elemanları daha iyi bir gelecek için vakıf üniversitelerine geçmeyi bir meziyet olarak görmektedirler. Gidenlere ise gıpta ile bakılmaktadır. 

14. Nitelikli Öğrenci Bulma Sorunu

Son 20 yılda sürekli sistem değiştirmekle meşgul olan ÖSYM halen doğru  tercihini yapabilmiş ve eğilimi gelişmiş öğrencisini belirlemede yeterince başarılı olamamıştır. Kendi öğrencisini kendisi seçemeyen üniversiteler, gösterdikleri performansa ve ÖSYM sınav sonucuna göre öğrenciler tarafından tercih önceliği görmektedirler. Çoğunlukla yabancı dil bilgisi veren ve alt yapı sorunu olmayan üniversiteler bugün gözde kurumlar olarak en yüksek puanı alan öğrenciler tarafından tercih edilmektedirler. Söz konusu üniversiteler eğitimlerinin ciddi olması ve mezunlarına piyasada rahatlıkla iş bulmaları nedeniyle bir sonraki dönemdeki öğrenciler tarafından da gelecek güvencesi vaat ediyor diye tercih edilmektedirler. Diğer bir grup üniversitelerde öğrenciler geldikleri gibi dört yıl boyunca aldıkların dersin hocasının tutumuna göre ders çalışmakta ve derslerini tamamladıktan sonra performansının gösterebildiği ölçüde yer edinmeye çalışmaktadır. Yerleşik üniversiteler lisans öğrenci sayısının düşürüp daha yüksek puanlı öğrenci almayı tartışırken, çoğunlukla taşra üniversitelerinde ek ders ücreti ve ikili öğretimin getireceği ek gelirden dolayı  ikili öğretime geçerek çok sayıda düşük puanla öğrenciyi bünyelerine toplamaya başlamışlardır. Ayrıca YÖK daha çok öğrenciyi üniversiteye yerleştirmek için bölümlerin kontenjanları üzerinde öğrenci alarak üniversite eğitiminde kalitenin düşmesine neden oluşturmaktadır. Üniversite kapılarında bekleyen 1.5 milyon gencin geleceği için vakıf üniversiteleri veya Kıbrıs’taki özel üniversiteler kısa vadede çözüm olmakta fakat uzun vadede asla çözüm olamamaktadır.

Bir tarafta milyonların üniversite kapısında dayandığı bir oramda, 25-30 yaş arasındaki yüz binlerce üniversite mezunu gencin iş bulmaması diğer taraftan çeşitli kamu ve özel kuruluşları teknik eleman sıkıntısı çekmektedir. Buna akıl erdirmek mümkün değildir.

Bugün yüksek öğrenim gençliği ciddi anlamda verimsizleştirilmiş durumdadır. Üniversite eğitiminde ezbercilik ve test usulü sınav sistemi sonucu, bilimsel rapor dahi yazamayan, ifade yeteneği gelişmeyen kişiler oluşmaktadır. Büyük çoğunlukla öğrencilerin belirli bir felsefesi ve dünya görüşünün olmadığı belirmektedir. Bilgi çağında bir çok mezun dahi bilgiye nasıl ulaşılacağı konusundan yoksun durumdadır. Kütüphaneye uğramadan mezun olan on binler yarın toplumun önünü tıkayacaklardır. Ne yazık ki bunda bireysel olarak öğretim üyelerinin payı da bulunmaktadır. Yapılan anket çalışmaları öğretim üyelerinin büyük çoğunun öğrenci merkezli oldukları ve çağdaş öğretim tekniklerini ve değerlendirme tekniklerini bilmedikleri belirlenmiştir. Böyle gelen öğrencilerin bilinçsiz ve amaçsız gidişatın önünü kesmek ve öğrencileri belirli amaçlar etrafında yönlendirmek ve gelişmelerine yardımcı olacak sistemlerden geçirmek ve tartışma ortamlarını yaratarak öğrencileri yaşamın parçası haline getirerek ileriye yönelik üretimin içerisine sokulması gerekmektedir. Açıkçası mevcut sistemde YÖK tarafından belirlenen alana yönelik müfredatının dışında kişinin gelişimini sağlayacak tarih bilinci felsefe ve diğer konulara yönelik hiç bir ders veya model bulunmamaktadır. Felsefesi gelişen ve mezun olan üniversiteliler üretimi gerçekleştirecek anlayışı ve beceriyi göstermektedir.

Üniversite kapısına kadar çok az eğiterek gelen ve 18 yaşındaki gence bir de üniversitelerin yetersiz sosyal olanakları ve okuma eğiliminin gelişmemesi sonucunda kişilik ve kimlik bunalımı yaşayan, işe giremeyen, girişimsiz genç bir kuşak oluşmaktadır. ODTÜ, ITÜ ve Boğaziçi Üniversiteleri öğrencilerini yönlendirme konusunda ve kişilik gelişimine kısmen katkıda bulunmaktadırlar.

Hayatının en verimli çağının geçtiği üniversite ortamı halen gerçek anlamda bir eğitim ve kişilik kazanım ortamı haline gelemedi. Bu durum taşra üniversitelerinde yaygın olup bazı meslek dallarında daha düşük puanla öğrenci alan fakülte ve bölümlerde daha da yaygın olmaktadır. Gerçek anlamda sosyal kolların oluşmadığı, kişilerin hobilerinin olmadığı ortamlarda kişilerin öz güvenleri zayıflamakta ve kendi değer yargılarının ötesine geçmemektedirler. Bir çok genç üniversite ortamında eğilimleri gelişmemekte bazı durumlarda aileden aldığı değer yargıları ile yol almaktadır. Bugün Üniversitelerin Mediko sosyal üniteleri gerçek anlamda güçlendirilmeli ve her türlü düşüncenin sergilendiği ve öğrencilerin kendilerini ifade edebilecekleri ortamların sağlanmasına yardımcı olacak ölçüde donatılmalıdır.

Üniversitelerin bu konudaki bir diğer sorunu sık sık yapılan öğrenci aflarıdır. Bugüne kadar yapılan bütün araştırmalar aflar yaralı değil tam tersine eğitimin kalitesini düşürdüğü belirlenmiştir. Bu konuda siyasilerin dar çıkar ilişkisine dayalı öğrenci affı talepleri kaliteyi düşürdüğü gibi öğretim üyelerine güvenilmediğinde hissettirmektedir. Hiç bir öğretim üyesi öğrencisini bilinçli olarak sınıfta bırakmamıştır ve bırakmayacaktır da. 

15. Yüksek lisans, Doktora  Eğitimi ve Sorunları:

Üniversitelerimizin dinamik bilim temellerini oluşturan her yönüyle gelişmiş iradeli, çok yönlü bilimci nitelikteki eleman bulma isteği ne yazık ki sistem sorunu nedeniyle bir türlü aşılamaktadır. Değişik ülkeler akademik kadrolarının nasıl oluşacağını belirlemişler ve doğal olarak bütün süreçlerden başarı ile geçenler, kendi başına proje üretebilen, yayın yapabilen, öğretme yeteneği olan kişiler yüksek lisans, doktora ve doktora sonrası post-dok süreçlerinden geçen birikimli kişiler üniversitelere kadrolu elaman olarak alınmaktadır. Bizde akademik kadrolar başlangıçta tespit edilmektedir. Bir kısmı Dekanlıkların sürekli kadrolarında başardıkları için başarısız olsalar da bir daha uzaklaştıramamaktadırlar, bir kısmı da Enstitü kadrolarında kayıtlı Yüksek Lisans öğrencileri arasından seçilmektedir. Bir kısmı da bir çok kişi hiç tanınmadan, bilinmeden burslu olarak geleceğin öğretim elemanı olarak yurtdışına gönderilmiş ve bir kısmı da araştırma görevlisi olarak daimi kadroda öğretim görevlisi olarak görev yapmaktadırlar. Söz konusu kişiler Doktoralarını bitirir bitirmez doğal olarak Yardımcı doçent veya doçent kadrolarına atanmak istemektedirler. Tabii duygusal bir toplum olduğumuz için özlük hakları kaybolmasın diye hemen kadro olanakları sağlanmaktadır. Fakat bunun yerine gerekirse bir başka kurumda belirli dönemlerde doktora sonrası çalışmalara katılmış ve bu konuda kendisini ispatlamış kişilerden yararlanılmalıdır.

Son yıllarda yüksek lisans öğrencilerin sayısının önemli derecede düştüğü görülmektedir. Bir kaç nedeni olan bu düşüşün en önemli nedeni ülkemizde Yüksek lisans ve doktora yapmanın kişiye getirdiği hiç bir avantajın olmamasıdır. İşe girmede hiç bir önceliği olmayan yüksek lisans öğrenimi 23-24 yaşından sonra bir daha 2-3 yıl maddi yardım almadan okumanın hiç bir yararı görülmemektedir. Bu bağlamda yüksek lisans öğrenimi kayıp olarak değerlendirilmektedir.

Bir diğer sorun da yabancı dil baraj sorunudur. Öğrenci aflar ve yabancı dil puanının aşağı çekilmesi yüksek lisansa ilginin artmasına yardımcı olmayacaktır, zira sorun daha çok geleceğe yönelik kaygılardan kaynaklanmaktadır. 

Uzun vadede yüksek lisans öğrencilerinin istihdam ve burs sorununun çözümlenmesi ve yüksek lisans ve doktora öğrenimi yapanlara kamuda işe girerken öncelik tanınması ile üniversitelerde bilim yapacak insan kaynaklarının akışını sağlayacaktır. Bilindiği gibi bütün dünyada araştırmalar yüksek lisans ve doktora öğrencileri tarafından yapılmaktadır. Bütün yüksek lisans ve doktora öğrencileri, Ar. Gör dahil maaşları projelere bağlanmalı ve proje asistanlığı adı altında yeniden şekillendirilerek güçlendirilmelidir. Üniversitelerde yüksek lisans ve doktorada başarılı olanları kendi bünyelerinde tutarak ileriye yönelik kadro oluşturmak için seçim şansı kazanmış olurlar.

  Bildiğiniz gibi geçen hafta sonu Lisansüstü Eğitim Sınavı (LES) yapıldı. Son sınıf öğrencilerimizin gelecek ile ilgili kaygıları nedeniyle sınav öncesi çok heyecanlı olduklarını gözledim. Öğrencilerin ve mezunlarımızın en büyük şikayeti üniversitede bir yakınlarının olmaması nedeniyle Araştırma görevlisi kadrosuna alınmadıkları, büyük bir çoğunluğu ise çok erken dönemlerde böyle bir isteği olsa bile bunun gerçekleşmeyeceğini düşündüğü için bu arzusundan vazgeçmektedirler. Üniversitelilik bilincinin ve bilim heyecanının öğrencilik yıllarından başlamak üzere Ar-Gör ve Doktora döneminde şekillenip geliştiği için öğrencinin yeteneği ve becerisi doğrultusunda nepotist yaklaşımlara müsaade etmeyecek sistemlerin güvencesini görmesi gerekir.

  Konuya ilişkin bir diğer ciddi sorun ve eleştiri de Ar-Gör olacak kişilerin mutlaka bağlı bulunduğu Enstitüde kayıtlı olmaları zorunluluğudur. Örneğin bir kişi eğer Ar-Gör. kadrosu ilanına başvurması için o Üniversitenin ilgili ana bilim dalının bağlı olduğu Enstitüye öğrenci olarak kayıtlı olmuş olması gerekiyor, aksi taktirde kişinin Ar-Gör olma şansı hiç olmayacaktır. Bu da inbreeding’in en büyük nedenlerinin başında gelmektedir. Aynı zamanda bu eşitlik ilkesinde de aykırı düşmektedir. Umarım bu konuda YÖK ve üniversiteler konuyu çok boyutlu olarak tartışarak bir çözüm yolu bulabilirler. Açıkçası yetenekli, çalışkan bilim yapabileceğini düşünen biri, onun bunun adamı olmadan kendi yeteneklerinin ve çalışmasının karşılığını alacağına inanması ve görmesi için merkezi bir sınav ile Araştırma görevlileri alınabilmelidir. Bu şekilde alınacak kişilerin gelecekte üniversitelerin omurgasını oluşturmaları nedeni ile mutlaka bilimsel araştırıcılarda aranan bazı kriterlerin mutlaka ölçecek düzeyde bir sınavdan geçirilmesi gerekir.

Üniversite çeşitliliği sağlamak için başarılı kişiler lisansını hasbel kader bir başka üniversitede bitirmiş olabilir. Eğer kişi yetenekli ise bir şans daha vererek yeteneğini istediği gibi değerlendirebilmelidir. Her tür rüşvet, adam kayırma ve nepotist zihniyetlerin önüne geçmek için yapılacak bir sınav kamuoyu tarafından büyük destek görecektir.

Şeffaf bir toplum için, üniversitelere daha yetenekli öğrencilerin alınması için benzer bir sınav şimdilik doğru bir tercih olacaktır.

Türkiye’de bilim insanı yetiştirme konusunda bazı öneriler:

1.   TUS benzeri bir sınavla geleceğin bilim insanları seçilebilir. Özellikle kuşkuculuk, esin ve düşleme ve  analitik düşünme gibi kapasitesi yüksek kişilerin seçilmesi için ilgili Eğitim Bilimleri fakültelerinin hazırlayacağı sınavlardan geçen kişilerin akademik çalışmanın ilk aşamaları olan Yüksek Lisans ve Doktoraya alınarak yarınların bilim insanı kadroları oluşturulabilir. Einstein bilimin kökeninden esin ve kuşku bulunmaktadır demektedir. Bilim insanı olarak seçileceklerin mutlaka çok yönlü ve sezgili olmaları gerekmektedir.

2.   Araştırma görevlisi unvanı kaldırılmalı, bunun yerine Proje asistanlığı getirilmeli. Bu şekilde projesi olan öğretim üyesi projelerinde yararlanmak üzere asistan alabilmeli. Projesi olmayan asistan almamalıdır. Bu şekilde Yüksek Lisans ve Doktora çalışması da yapılabilir. 

3.   Doktorasını bitirmiş öğrenciler yine projesi olan öğretim üyeleri ile doktora sonrası araştırma için çalışabilirler. Bu mümkünse başka birimlerde yapılmalıdır.

4.   Üniversiteye atanacak öğretim üyesi bu şekilde usta-çırak ilişkisi ile projelerde yetişen doktoralı öğretim üyelerinden atanmalıdır.

Bu şekilde kayırma ve duygusallıktan kurtulmuş olunur.

16. Nitelikli Öğretim Üyesi ve Elemanı Bulma Sorunu

Üniversitelerin esas itici gücü olan nitelikli öğretim üyesinin yetiştirilmesi ve geleceğin kadrolarının inşası üniversiteleri ve YÖK’ü en çok meşgul eden sorunlarının başında gelmektedir. Halen bir çok üniversitede öğretim elemanlarının atama ilkeleri oluşturulmamış, atamalar çoğu zaman siyasi eğilimlere ve hatta bazı yerlerde cemaatlere yakınlığına göre yapıldığı söylenmekte, ya da rektörlerin oy deposu olarak değerlendirilmektedir. Üniversitelerin son devir-teslim törenleri üniversitelerde üniversiteli yaşam biçimini benimsememiş kişilerin davranışlarına tanık olmuştur.

Yine son yılarda her ile bir üniversite açılması sonucu oluşan öğretim üyesi açığı, öğretim üyelerinin maaşlarının yetersizliği ve siyasi tercihlerden dolayı yetenekli ve çok yönlü bir çok kişiler bugün üniversitelerin dışına itilmiştir. Bugün bir çok taşra üniversitesinde işe girmenin en kolay yolu olarak öğretim üyeliği seçilmiştir. Üniversitelerde kalite sorununu çözmek için akademik atama barajlarının düzenlenmesine çalışılmaktadır. Sonradan yapılacak bu tür düzenlemeler yerine öğretim üyeliğinin cazibesinin artırılması ve bilginin değerli olduğu bilincinin gerçekleşmesi ile üniversiteler nitelikli kişilerin çalışma alanı olacaktır.

Geleceğin kadrolarının oluşturulmasında etkin bir yöntem olarak bütün dünyada benimsenen ‘proje asistanlığı’ ve ‘post-doktor’ uygulaması ülkemizde işletilmediği için çekirdekten yetişme ve kendini ispatlamış öğretim elemanı yetişmemektedir. Öğretim üyesinin yetişmesi birlikte çalıştığı hocanın bilimsel aktivitesiyle paralel yürümektedir.

  Akademik aşama olarak kabul edilen doktora sonrası unvanlar bugün en çok tartışılan konuları oluşturmaktadır. Objektivitizimden çok dil barajı ve subjektivizimin ağır bastığı akademik aşama yapma anlayışı artık dejenere olmuştur. Son 20 yılın bilânçosu üniversitenin bünyesine yerleşmiş, üretkenliği düşük, vizyonu olmayan, dünyaya açılma cesareti olmayan ve yerel ölçekte düşünen hatırı sayılır öğretim üyesi ordusu oluşmuştur. 

YÖK ve Milli Eğitim Bakanlığı öğretim elemanı yetiştirmek amacıyla yurt dışına gönderilen öğrencilerin bir kısmının sonradan tarikatlarla ilişkisi olması ve bir kısmının başarısız ve bir kısmının da bulundukları ülkede kalmayı tercih etmeleri nedeniyle istedikleri başarıyı yakalayamamıştır. Öğrenimlerini tamamlayıp geri gelenlerin çoğunluğu yeni kurulan üniversitelere gönderilmişlerdir. Yeni üniversitelerde maddî ve manevi olanaksızlıklar yanında kendilerine alt yapı olanaklarının sunulmaması, çalışma ortamı yaratmak için proje yapacak kurum bulamaması gibi sorunlardan dolayı çoğu gençler bugün yalnızca ders vermekten öteye geçememişlerdir. Bu da üniversite tabelâsına sahip bazı kuruluşları ‘ yüksek lise’ kategorisine dahil etmiştir. Ek ders ücreti uygulaması ile öğretim üyeleri hafta da 40 saat ders veri duruma getirilmiştir. Bu öğretim üyelerinden bilimsel çalışmaya zaman ayırması, araştırma ve yayın yapması beklenmemektedir. Öğretim üyesi zamanının büyük çoğunluğunu ders vermeye adadığı için kendisine de geliştirememektedir.

Birlikte veya Takım Çalışması Eksikliği

Üniversitelerde altyapı olanaklarının etkin kullanımı problemi de vardır. Birçok alanda sık sık kullanılmayan fakat gerekli cihazların kullanımında kişilerin bencil davrandıkları, başkasına kullandırmadıkları bunun yerine herkesin kendi cihazını temin etme yoluna gittiği görülmektedir. Hatta aynı bölüm içerisinde kişilerin kendilerine ait altyapı oluşturarak başkasının bundan yararlanmasını engelledikleri hep bilinen gerçeklerdir.

Bu bağlamda bu kadar çok cihaz edinmek yerine, mutlak gereken cihazların rasyonel kullanımı için az gelişmişlik psikolojisinden kurtulup biraz daha paylaşımcı ve bilim insanına yakışır bir şekilde birlikte kullanımına özen gösterilmelidir. Aynı şekilde üniversitelerde ortak alanı olan bilim insanları bir araya gelerek çalışma grupları oluşturulmalıdır. Birlikten kuvvet doğar prensibinden hareket edilerek değişik bakış açıları olan bilim insanları karşılıklı fedakarlık göstererek daha sağlıklı çalışmalar yapılabilir.

Bir çok bilim insanımız ise gerçekten son derece çalışkan ve üretken fakat aynı ölçüde bencil olduklarından paylaşımcı değillerdir, bu nedenle de doyumsuz ve aynı ölçüde mutsuz olmaktadırlar. Bu ve benzeri kişiler Bertrand Russel’in dediği gibi Bilimi çoğunlukla kendi egolarını tatmin etmek için yapmaktadırlar. Bu ve benzeri kişilerin belirli bir dünya görüşleri olmadığı için popülist ve sürekli ön planda kalmak için çok çalışıyor imajı vererek gündemde olmayı yeğlemektedirler. Yaratmak istedikleri insan tipi ise kendilerini ilahlaştırmak ve diğerlerini adeta kendilerine köle gibi bağımlı kılmaktadırlar. Bir diğer bilim insanı tipi ise son derece yetenekli, üretken, kapasitesi son derece yüksek fakat felsefesizlikten dolayı kendi kendine iş yapma yetkisi kazanmadığından bilim için fazla da faydalı olamamaktadırlar. Aynı zamanda bazı kişiler iş bulamadıkları için tabiri caizse ahbap çavuş ilişkileri ile üniversitelere kapağı attıktan sonra şu veya bu kişinin daktilo işlerini yaparak yayınların son sıralarında yer alarak hiç bir katkıları olmadan üniversitelerin sırtında birer kambur olarak adeta parazit olarak yaşamaktadırlar. Bir grup bilim insanı da var ki üniversiteyi bir gelir kapısı olarak görmektedirler. Üniversite ortamını kullanarak dışarıda iş yapmaktadır. Değişik şirketlere yakınlarını ortak ederek danışmanmış gibi davranmaktadırlar.