Bazı Şeyler Olmazsa da Olur, Ancak Tarımsız ve Gıdasız Asla Olmaz

Prof. Dr. İbrahim Ortaş, Çukurova Üniversitesi, iortas@cu.edu.tr

1.  Korona Virüs Salgınının tarım sektörüne etkileri neler olur? Hayat neredeyse durma noktasında ve henüz salgının ne zaman biteceğine dair bir öngörü de yok.

Çiftçi ilkbaharın bu günlerinde ekim dikim için tarlaya gitmek zorunda, aksi takdirde üretim yapamaz. Yaklaşık 2 milyara yakın sebze fidesi tarlaya aktarılmayı bekliyor. Salçalık domates fidesi bugünlerde araziye aktarılamasa en çok tüketilen domates ve salçası sorunu yaşanabilir. Dünyada en çok ekebilen sebzelerin başında gelen ve en çok tüketilen domatestir. Nerdeyse her yemekte ve öğünde tüketilen temelli bir ürün ve gıdadır. Soğan, patates, çay, kiraz ve marul hasadı döneminde ürünün tarladan alınması gerekir. Örneğin marulun hasat edilmemesi durumunda marul zamanı geçerse hiçbir şekilde değerlendirilemez. Bu durum iş gücünün araziye çıkmasını gerektiriyor. Tarladaki ürün hasat edilip pazara oradan da sofraya taşınmazsa besin zinciri kopmuş olur. Besin zinciri koparsa da toplumun sağlığı bozulur. Toplumun beslenme temelli biyolojik sağlığı bozulursa bu tür pandemilere karşı yenik düşer. Korona virüs için halen herhangi bir ilaç ve aşı geliştirilemedi. Sürecin ne kadar süreceği ise belirsiz. Virüs insan bünyesinin tanımadığı bir virüs olması nedeniyle insan bünyesinin kendi kendine antikor geliştirmesine başlı süreci kısaltıyor. Covid-19 virüs biz insanlar gibi doğada milyonlarca yıldır var olan bir yarı canlı dünyanın en küçük ve basit varlığıdır. Virüsün doğası gereği bir canlı hücresine tutunarak çoğalmakta ve beslenmektedir. İnsanların bünyelerinin virüsün hücremize yerleşip orada gelişimine müsaade etmemesi veya onu bertaraf edecek daha önceden gelişmiş antikoru bulunmamaktadır. Bundan dolayı ona alışık olmayan vücut ona karşı bağışıklık sistemi geliştiremediği için virüs ile savaşım içinde. Vücudumuz eğer bağışıklık sistemi zayıfsa ona yenik düşüyor. Dünyadaki 7.8 milyar insanın hücreleri şu veya bu şekilde bu virüs ile tanışacak ve ona karşı bağışıklık sistemi (antikor) kazanana kadar bu salgın maalesef devam edecektir. 

2.  Ziraat Mühendisleri Odası kıtlık ve açlık sorunu yaşamamak için tarımsal üretim seferberliği ilan edilmesini istedi. Mart ve Nisan ayları bazı tarım ürünleri için ekim ve dikim zamanı.

Korona virüs sonrası hayatın her alanının yeniden şekilleneceği kaçınılmaz. Tarım en çok etkilenen değil ancak en çok önemi artan sektör olacaktır. Her şey biter, tarım ve gıdaya olan ihtiyaç bitmez. Canlılığın varlık nedeni besin sağlamaktır. İnsanın en zayıf halkası besinlerini bulma arayışında yaşadığı kısıtlıklardır.

Ziraat mühendisi, Toprak bilimcisi olarak değil bir insan olarak son bir ayın bize öğrettiği en büyük ders, tarımın gerekliliğinin farkına varmaktır. Bunun için mutlak tarımsal üretim seferberliğinin ilan edilmesi gerektiğini belirtmek zorundayız. Söylemeye gerek kalmadan, diğer yatırımları bir kenara bırakarak, gelecekte insanın zorunlu gıda kaynağı güvenliğini sağlamak zorundayız. Devletin anayasal olarak görevi toplumun gıda güvenliliğini sağlamaktır.

Tarım seferberliği zaman geçirilmeden mutlaka hayatın her alanında başlatılmalıdır. Bu seferki seferberlik diğerlerinden farklı olarak tarımın bütünlüklü olarak korunarak geliştirilmesini kapsayacak şekilde yapılması gerekiyor. Her şeyden önce sloganımız şu olmalı, çiftçiyi koru ki insanı yaşatasın olacaktır. Herkesin salgın korkusu yaşayarak eve kapandığı günlerde insanların gıda teminini sağlayan çiftçiler doğada bitki hayvan üretimi için gecesini gündüzüne katmaktadır. Çiftçinin, maddi ve manevi olarak her yönden desteklenmesi gerekiyor.

Tarımda Merkezi Planlama Yapılması Gerekiyor

Sağlık-gıda-tarım-ekonomi zincirinin ve lojistiği ağlarının açık tutulması ve planlı çalıştırılması gerekliliği ortaya çıkmış durumdadır. Covid-19 salgını sonrası her toplumun yurttaşlarının sağlığı ile kamusal temelde daha fazla ilgilenmesi gerekecektir. Devletlerin merkezi olarak yukarıdan tarımsal üretim ve tüketimde kendi kendine yeterli ürün üretimi sağlayarak, üretimi ülke içinde ihtiyaca göre dağıtım ağı oluşturarak, vatandaşının alım gücünü de düşünerek fiyat düzenlemesine müdahale edeceği bir süreç oluşacaktır. Bu durumda bütünlüklü olarak merkezi planlama teşkilatına gidilmesi gerekecek. Planlama ve uzun erimli projeksiyon yapma ve organize olma ülkemizin eksikliğidir ve bu ileride riskli durumlarda sorun yaşayabileceğimizi anımsatıyor.

Toplumun planlı yaşama uygun olarak eğitilmesi zorunluğu açıktır. İçinde bulunduğumuz ekoloji-enerji-ekonomi ilişkisini iyi analiz etmek için toprak-tarım varlığı belirlenmeli. Bitki ve hayvan varlıklarının biyolojik varlıkların üretim potansiyelini bilmek, gerekli gıda ve hammadde üretimini planlamak için tarım teşkilatı ve eğitimi yeniden amaçlandırılmalıdır. Birinci öncelik ekonomiden önce insan sağlığı ve çevre sağlığı olacak şekilde yönlendirilmelidir.

Devletlerin ulusal tarım politikalarını öne alacakları üretim modeli ve çeşitliliğinin yanında, eksiklerini gidermede de uluslararası iş birliktelikleri sağlanacaktır. Yeni iş birliktelikleri, Dünya Ticaret Örgütü, Avrupa Birliği kotalarının dışında daha dengeli iş birliktelikleri şeklinde olacaktır. 

3.  Salgının tarım sektörüne olumsuz etkileri gerek sebze-meyve, gerekse diğer tarım ürünleri fiyatları üzerine ne gibi etkileri olur?

Virüs salgının insanlığın gündemine aniden düştüğü için hiç kimse sürece hazırlıklı değildir. Şimdilik geçmişte hasat edilmiş depo ürünleri ve araziden hasat edilen ürünler pazarlarda mevcutlu bulunuyor. Ancak yakında depolardaki rezervler tükenir ve bu yıl zamanında ekim ve dikimler hatta hasatlar yapılamasa insanlık ciddi kıtlık sorunları ile karşı karşıya kalabilir. Tarihsel olarak geçmişte bu tür salgınlarda iş görülmediği için ve üretim yapılamadığı için kıtlıklar ve buhranlar yaşanmıştır. Yoksa dün daha çok tarla vardı ve bugünkünden de daha verimliydi.

Üretim Vazgeçilemez Ve Üretim Planlanması Yapılması Şart.

TÜİK (2019, verilerine göre birçok üründe  % 100 yeterlilik düzeyinin üzerinde birçok ürün yetişilmektedir. Türkiye’de yaklaşık 60 tarla bitkileri ve 80 kadarda meyve-sebze üretimi yapılmaktadır. Türkiye başta sebze ve meyve olmak üzere birçok üründe kendine yeter konumdadır. Toplam tahıl ürünlerinde 2017-2018 piyasa döneminde yurt içi üretimin yurt içi talebi karşılama derecesi yüzde 98 oranında gerçekleşmektedir. Türkiye 2002 yılından bu yana yıllık 17-20 milyon ton buğday üretmekte ve her yıl makarnalık buğday satın almaktadır. Yem sanayinin en önemli girdisi arpanın yeterlilik derecesi % 90, mısırın yeterlilik derecesi bir yıl önceki yüzde 74 düzeyinde, Pirinç, %69.2, şeker, %89.4, ceviz, %74,2, muz 79.1, kuru baklagillerden mercimek % 89.6, nohut % 87.5, yağlı tohumlar ürün grubundan ayçiçeğinde yüzde 64.3, soyada yüzde 4.8,  kolzada yüzde 70.3, Çay % 93.2 düzeyinde yeterliliğin altında sağlanmaktadır. Birçok üründe ise yüzde %’ün üzerinde yeterliliğe sahiptir.

Yeterli Üretim Yapılamazsa Bazı sektörler Etkilenecek

Türkiye mevcut tarımsal potansiyelini sürdürülebilirlik ekseninde planlar ile kendine yeterlilikte riskleri sorunsuz atlatabilir. Devletlerin bu tür durmalarda gıda zincirinin sorunsuz sağlanması için tarım ve gıda üzerindeki koruyucu ve denetleyici rolünü daha çok ön plana çıkarmış olması gerekiyor. Mevcut durumda bu gereksinim kendiliğinden ortaya çıkmıştır. Refah ve sosyal devlet anlayışının zorunluluğu oluşmuştur.

Krizin devam etmesi durumunda Türkiye’nin en çok etkileyeceği ürünlerin başında yem ve yağ hammaddeleri gelmektedir. Özellikle yem hammaddelerinin yüzde 60’ına yakını ithal edilmektedir. Ülkemiz Buğday, mısır, pirinç, ayçiçeği, yem, et, şeker gibi temel tüketim ürünlerde uzun zamanda ithalatçı konumdadır. Buğday üretimi yıldan yıla azalmaktadır, stoklarımız yeterli değil ve ileride sorun olabilir. Bu bağlamda ülkede tüketilen her tür ürünün yeterli düzeyde üretilmesi mutlak sağlanmalıdır.

Ancak üretim planlaması nüfus yoğunluğu ve girdi maliyetleri ekseninde planlanmazsa sorun oluşabilir. Planlama ve uzun erimli projeksiyon yapma ve organize olma ülkemizin eksikliğidir ki bu ileride riskli durumlarda sorun yaşayabileceğimizi anımsatıyor. Bugünden yarına coğrafi ekolojik ve iklimsel eksende, toprak varlığı, ürünlerin ekonomik üretkenlikleri ekseninde önceliğin yüzde % yeterli üretilmesine artı üretiminde ihracatına yönelik planlama ve projeksiyonlar hazırlanmalıdır. Son pandemi ve olası uzun süreli belirsiz krizlere karşı hiçbir ülke gıda güvenliği için tarımı yok sayamaz ve daha çok tarımsal alanlarının ve toprağının her metre karesi üzerine titremek zorunda kalacaktır.

En azından çiftçilerin çok önceden verecekleri ekim-dikim bilgileri üzerinden eksikliği duyulan veya fazlalığı olacak bütün miktarları tahminleri dikkate alınarak devlet yönlendirmesi yapılmalı ve bu sayede doğrudan ekim işlemleri yürütebilir. 

4.  Korona virüs salgınının tarım sektörüne etkilerini tarım işçileri açısından değerlendirebilir misiniz? Ekim, dikim ve hasat zamanlarında mevsimlik işçi hareketliliği artacak. Bu alanda ne gibi sorunlar ortaya çıkabilir?

Her şeyden önce çiftçiler için söylediğimiz ifadeyi tarlada çalışan emekçiler içinde söylemeliyiz. Öncelikle hepimizin karnını doyuran gıdaları alın terleri ile ürettikleri ve katkılarından dolayı hepimizin çalışanlara müteşekkir olmamız gerekir. Çoğu insana evde kalın denirken, çalışanlara ise “siz üretimi durdurmayın” diye çalışmalarını istiyoruz. Yaşamın sürdürülebilirliği için üretimin devam etmesi gerekiyor. O zaman bu çarkın devamlılığını sağlayan insanlara maddi manevi borçluyuz. Ancak onları da yaşatalım ki onlar da bizim için çalışsınlar. İşçilerinde can taşıdığını onlarında aileleri, çocukları olduğunu unutmayalım.

İşçilerin çalışma koşullarının ve yaşam ortamlarının da iyileştirilmesi gerekir.

Tarımsal üretim ve gıda zincirinin aksaksız olarak tarladan sofraya ulaştırılması için öncelikli yapılması gerekenler;

·  Mevsimlik işçiler için barınma ve ulaşım koşulları yaşam standartlarına uygun hale getirilmeli. Tarla başında ve üretim yerlerine yakın alanlarda tek kişilik konteynerler sağlanmalı

·  İşçilerin rahat çalışma koşuları sağlanması için günlük birkaç kez tulum ve maske değişim imkânı. El yüz yıkama ve dezenfektan buldurma

·  Günlük sağlık kontrolleri yapılmalı. En azından ateşinin ölçülmesi yapılarak sağlık sorunu olanların hızla ortamdan uzaklaştırılarak karantinaya alınması.

·  Tarımda çalışacak işçiler için sağlık personeline uygulanan teşvik ve ek destek sağlanmalı.

·  Üretim devamlılığı için Çiftçilerin elektrik ve su borçları ertelenmeli, kesinti yapılmamalı, gerekirse daha ucuza elektrik ve su sağlanmalı. Girdilerden KDV alımı minimum veya hiç alınmamalıdır. Ürün destekleme sistemi gelmeli ve ürün desteği kaliteye ve toprak korumaya verilmelidir.

Bu arada zorunlu sokağa çıkmama önerisi ve açıktan gıda satışlarının yasaklanması ile sokakta gıda ve benzeri mal ve hizmet veren yaklaşık 1.5 milyon çoğunluğu sigortasız insanda işsizlik yaşanmaktadır. Bu şekilde hiçbir güvencesi olmayan ve yeterli oranda gıda sağlayacak maddi olanağı olmayan insanların başta sağlık olmak üzere birçok sorun yaşayabilirler. İşsiz kalan, yoksul, günü birlik çalışarak geçinen insanları da unutmayalım.

5.  Hükümetin ne tür önlemler alması gerekir? Tarım sektörü zaten kriz içinde. Salgın nedeniyle hükümetin alması gereken önlemler nelerdir?

Merkezi tarım politikalarının yürütülebilmesi için eski Devlet Planlama Teşkilatı (DPT) yeniden açılmalı ve ülkenin tarımı dahi bütünlüklü planlanmasının yapılması gerekir.

Küçük işletmeler desteklenmeli. Kırsala yeniden yönelim sağlanmalı. Anladığımız kadarı nüfus yoğunluğunun olduğu yerleşim yerlerinde hastalık daha çabuk yayılıyor. Kırsalda doğa ile uyum içinde olan insanlarda daha fazla salgın riski görülüyor.

Et balık kurumu yeniden organize edilmeli, Ülkenin ihtiyacı olan et ve süt ürünleri kamu tarafınca üretilmeli ve vatandaşa da soğuk hava ortamı hizmeti sağlanabilmelidir.

Tarım Kredi kooperatifleri, Tarım tanzim satış mağazaları, Toprak Mahsulleri Ofisi, Devlet üretme çiftlikleri üretime destek verecek şekilde yeniden bu sistemlere geçmek için organize edilmeli. Özelleştirilen Devlet Üretim Çiftlikleri yeniden kamulaştırılmalı. Hazineye ait tarıma uygun alanların satışının durdurulması ve üretime yönlendirilmesi gerekir. TİGEM çiftliklerinin yeniden kamulaştırılması ile bulunduğu bölgenin ekolojisine ve bitki desenine uygun üretim sistemi sağlanmalıdır. TİGEM çiftlikleri hayvancılık ve tarım üretimi konusunda örnek kuruluşlar olarak biliniyordu. Cumhuriyetin kuruluş yıllarında bir kısmı Mustafa Kemal’in kendi parası ile satın alıp örnek üretim çiftliği olarak hazineye bağışladığı çiftliklerin, başta Ankara halkının et, süt, yumurta ve diğer gıda ihtiyaçları tek başına sağladığı ve halende zor koşullara rağmen hizmet verdiği bilinmektedir. Kamu eliyle ihtiyaç duyulan ürünler plan-program doğrultusunda üretilmeli. Bugünlerde en çok ihtiyaç duyulan maske sorunu eğer Sümerbank ve TİGEM’ler olsaydı üç günde bütün ihtiyaç karşılanabilirdi. Bu durumda kamu eliyle bazı ürünlerin üretilmesinin zorunluluğu doğmuş olmaktadır. Şeker şirketi ve şeker fabrikaları yeniden kamulaştırılmalı ülkenin şeker üretimi güvence altına alınmalıdır.

Kısacası yeniden sosyal devlet anlayışını yaşatmak için kamucu ekonomik modelin alt unsurları olan kamu hizmeti yapan bilim, sanayi, hizmet ve üretim birimleri yeniden organize edilmeli ve liyakate dayalı olarak çalışmalıdırlar.

Çiftçilere Öncelikli Yapılacak Destekler Şunlar Olmalıdır:

Çiftçilere mazot, gübre, fide fidan, tohum desteği yanında enerji ve su fiyatlarının düşürülmesi ve KDV’lerin düşürülmesi gerekir.

Çiftçinin kredileri ertelenmeli veya uzu süreli uzatılmalı.

Ürünlere devlet alım garantisi ve desteği sağlanmalı.

Hayvan ve süt ürünleri et balık kurumu üzerinden satın alınmalı.

Toplu yiyecek ve içecek satışı yapılan işyerleri kapalı olduğu için satılamayan et, süt, peynir ve benzeri bozulma tehlikesi olan ürünler soğuk hava depo desteği yanında gerekirse devlet tarafından da satın alınabilir ve korunmaya alınabilir. Çiftçinin elindeki fazla sütler alınmalı ve süt tozuna dönüştürülmeli ve korunmalı.

Üretimin sağlıklı gerçekleştirilmesi ve hasat ürünlerinin ve gıdanın sofraya ulaştırılmasında kooperatif ve yerel yönetim işbirliği daha da önemli olacaktır.

Sonuç olarak: Korana virüs sorası yaşamda başta tarım ve gıda güvenliği olmak üzere her alanda, liyakate dayalı bilim kurullarının oluşturulması gerekiyor. Politikacılar ve yönetim organları bundan sonra daha çok bilim kurulları ile çalışmalı. Kurulun aldığı kararlar politikacılar tarafından uygulanmalı. ABD ve İngiltere’de yöneticilerin kendi başlarına aldıkları kararların sonunda salgın yaygınlaşınca bilim kurullarının önerilerini kabul etmek zorunda kalarak kararlarını değiştirdikleri kamuoyunun bilgisi dâhilindedir.

Merkezi ve yerel yönetimler alınan kararların ve toplumsal kuralların işletilmesi için planlar ve uygulamalar sağlamalıdır. Gelecek, doğayı iyi anlayan onunla birlikte yaşayan onun kurallarını en iyi yönetenlerin olacaktır. Geleceğin gelişmiş devleti ve liderleri bilim kuruluşları ile çalışanlar olacaktır.