Korona Virüs Sonrası Tarımın Önemi ve İşleyişi Nasıl Olacaktır

Prof. Dr. İbrahim Ortaş, Çukurova Üniversitesi, iortas@cu.edu.tr

Dünyada ilk defa küresel ölçekte insan virüsün öldürücü etkisinden kaçınmak için bütün iş ve işleyişini bırakarak içeriye kapandı. Virüsün etkileri bütünlüklü bir sorun olarak yaşamın her alanını etkiler oldu. İnsan sağlığı için izole olması ile iş-çalışma işleyişi aksadı, üretim aksadı, satış azaldı, ulaşım durduğu için adeta hayat ilk defa küresel ölçekte durmuş oldu. Salgının 7.8 milyar insan üzerine yaratığı en büyük etki Abraham Maslow'un belirttiği ihtiyaçlar hiyerarşisinin tepesindeki fizyolojik gereksinimler (besin temini, sağlık) nasıl sağlanacaktır sorusu akla gelmektedir.  

Ülkelerin bir birleri ile olan ulaşım ağlarını kapatması, bir birlerine gıda ve hammadde satmaması, hatta maske gibi koruyucu malzemelere de el koyması durumu ülkelerin ve uluslararası ilişkilerin eskisi gibi olmayacağını göstermiş oldu. Dünya artık eski dünya olmayacak, ancak yenidünya düzeni ve insan ilişkileri yeniden beslenme temelli olacağı da kaçınılmaz olacaktır. Gıdanın güvenliği ve sürdürülebilirlik kişilerin ülkelerin yeni “korumacı-ulusal, milliyetçi tarım” yaklaşımı ile yürütüleceği görülmektedir. Aynı zamanda insanın doğanın güçlü yapısı karşısında doğa ile barışık dengeli ilişkiyi uluslararası alanda da daha dengeli iş birliktelikleri ekseninde temel ihtiyaçların karşılanmasına doğru evirilmek zorunda kalacaktır.

Tarım ve Gıda Güvenliğinin Salgın Hastalıklara Karşı Önemi

Dün olduğu gibi bugün de yarın da tarım ve gıda güvenliğinin önemi bitmeyecektir. Dün arz talep dengesi liberal ekonominin işleyişine göre sürülüyordu. Bugün araz talep dengesi ülkelerin ihtiyaçlarının yeterlilik eksenine göre belirlenecektir. Dün tarım ile kalkınma olmuyor nerde ucuza bulursan parayı bastırıp alırım diyen ve tarımını ihmal eden ülkeler artık, tarımı ve üretim güvencesini zorunlu sağlamak durumundadırlar. Belki iki ay teknoloji (uçak, gemi, araç, robot, vs.) kullanmadan yaşam devam ettirilebilir, ancak bir gün gıdasız yaşam devam ettirilemez. Bu bağlamda gıda güvenliği yeniden yaşamın birinci konusu olduğunu ve diğer ihtiyaçların ve ilişkilerin yeniden tarım ve gıda güvenliği ekseninde biçimlendirilmesini insanlığın önüne koydu. Doğa-toprak, su ve havanın önemi ile doğanın yasalarına uygun yaşamın önemi yeniden ortaya çıktı. Covit-19 ve diğer salgın hastalıklara karşı vücut direnci ve bağışıklık sisteminin önemi yeniden daha yüksek sesle dillendirilir oldu. Bu durum yeniden tarım ve gıda güvenliği, gıda kalitesi ve gıda sürdürülebilirliği konusundaki uğraş ve faaliyetlerimizi planlamamız ve organize etmemizi gerektiriyor. İnsanın artık dünkü gibi doğaya hoyratça müdahale edemeyeceğini ve doğanın korunmasının insan bağışıklık sisteminin güçlendirilmesi için mutlak gerekli olduğu gerçeğinin farkına varıp yaşam yol haritasını ona göre belirleyecektir. Ulusal ve uluslararası ilişkilerde tarım ve gıda güvenliği stratejik öncelikli olacaktır ve ilişkiler bu eksende yürütülecektir. Toprak varlığı, tohum çeşitliği ve kalitesi, su kullanımı daha koruyucu-ulusalcı-milliyetçi hasiyetle dikkate alınacaktır. Doğa-insan ve sağlıklı beslenme ile çevre eksenli bir gelişme ve kalkınma hedeflenecektir. Artık ne olursa olsun daha fazla kazanmak için üreteceğim ve büyüyeceğim yerine, doğa ile barışık, sağlıklı kalkınma bütünlüğü öne çıkacaktır. Sağlıklı birey, sağlıklı üretim ve sağlıklı kalkınma prensibi daha çok ön plan çıkacaktır.

Tarım ve Sağlık Bakanlıkları Toplum Sağlığını Korumak İçin Birlikte Çalışmalı

Bağışıklık sistemini bütünlüklü bir yaklaşımla toprak ve insan besin zinciri içerisinde ele alınması gerekir. Tarımsal üretimin güvencesi ve beslenme kaynağı toprağın sürdürülebilir eksende organik karbon bütçesi ile güçlendirilmesi sağlıklı gıda için son derece önem arz etmektedir. 

Sağlıklı gıda üretimi ve gıda güvenliği sağlanması için Öncelikle Sağlık Bakanlığı ve Tarım Bakanlığının birlikte çalışması gerekecektir. Toplum sağlığına uygun beslenme yeterlilikleri ve kalitesi konusunda ileri düzeyde toprak-insan beslenme zincirinin sağlıklı sağlanması çalışmaların yapılması şart olmaktadır. Yetersiz besleneme, bağışıklık sisteminin zayıf olması sonucu yılda bir haftayı kapsayan bir sürede bir çalışanın iş ortamından veya üretimden uzak kalmasının maliyeti bütün ilaçların maliyetinden çok daha büyük olduğu aşikârdır. 

Bağışıklık sisteminin güçlendirilmesi doğrudan beslenme ile ilgilidir. Bağışıklık sisteminin güçlü olması bir halk sağlığı sorunudur. İnsanın günlük sağlıklı ve yeterli miktarda tüketilmesi gereken, protein (süt, et, yumurta, peynir), vitamin, karbonhidrat, yağ ve sağlıklı su tüketimini sağlayacak olanak ve ortama sahip olması önemlidir.

Türkiye’nin halk sağlığı ekseninde insanın bağışıklık sistemini güçlendirmek için asgari beslenmesi ve bu besinleri sağlayacak kadar gelirinin olması gerekir. İlkokuldan üniversiteye kadar gençlerin beslenmesi ve sağlığı devlet güvencesinde olması önemli. Ülkemizin günlük toplam(96,2 gr/gün/kişi)  hayvansal protein tüketimi (25.8 gr/gün/kişi) gelişmiş ülkelerin altında değerlere sahip görülüyor. Bu değerler il sağlıklı bağışıklık sistemi güçlü bir toplum yaratılması çok zor görülüyor. Sağlık ve beslenme koşullarının sağlanması hem bir ekonomik hem de doğrudan siyasi bir sorundur.

Bağışıklık Sitemini Güçlendirecek Gıda Güvenliği Ve Sürdürülebilirliği Merkezi Planlamayı Gerektiriyor. Kendi Kendine Yetebilen Ulusal tarım Politikaları Devreye Girecek

Türkiye mevcut tarımsal potansiyelini sürdürülebilirlik ekseninde planlar ile kendine yeterlilikte önlem alırsa riskleri sorunsuz atlatabilir. Önlem ve planlama yapılamasa riskler yaşayabilir. Türkiye topraklarında çoğunluğu meyve sebze olmak üzere 145-150 kadar bitki türü üretimi yapılmaktadır. Başta meyve ve sebze olmak üzere 130 küsur bitkide yeterlilik düzeyinde üretim yapılmaktadır. Buğday, mısır, pirinç, ayçiçeği, yağ, yem, et, şeker gibi temel tüketim ürünlerinde yeterlilik düzeyinin altında üretim yapıldığı için uzun zamandır ithalatçı konumundadır. Toplumun günlük gıda ve enerji ihtiyacını % 40-50’si stratejik bitki olan buğday tabanlıdır. Buğday üretimi ile tüketim araz talebi dengesizliği ithalat ile sağlanmaktadır. Artan nüfusa oranla yıldan yıla buğday üretimi toplamda artmamaktadır. 8-10 milyon ton kadar açık dışarıdan sağlanmaktadır. Stoklarımızın yeterli düzeyde olmaması durumunda ileride sorunlar yaşanabilir. Bu bağlamda ülkeler tükettikleri her tür ürünü yeterli düzeyde üretilmesini öncelikli hale getirecektir. Devletlerin bu tür durmalarda gıda zincirinin sorunsuz sağlanması için tarım ve gıda üzerindeki koruyucu ve denetleyici rolünü daha çok ön plana çıkmış olacak. Mevcut durumda sosyal devlet anlayışının zorunluluğu ve gereksinimi kendiliğinden ortaya çıkmıştır.

Bugünden İtibaren Ne Tür Tedbirler Alınmalı

Toprak Varlığı Korunmalı ve Üretim Güvenceye Alınmalı

Ülkenin nüfus ve tüketim verileri ekseninde üretim planlanmasının yapılması ve kamu eli ile üretim desenleri ve destekleme alımlarının yapılması gerekiyor. Üretim ve yeterlilik durumu özel sektöre bırakılmamalı ve devletin doğrudan sürece müdahil ve gözlemci olarak katılması gerekir.

Tarımın doğanın bir parçası ve yapılma şekli doğanın ekolojik koşullarına bağlı olduğu için dünyanın sürdürülebilirliği ve tarımsal üretiminin belirli bir denge ekseninde yönetilmesi gerekir. Risk faktörlerine karşın ekolojinin temel esaslarına göre iş birlikteliklerin sağlanması gerekiyor. 

Türkiye’nin işletilemeyen 3 milyon hektara yakın tarım toprağı üretime kazandırılmalı

Sulama potansiyeli olan yaklaşık 4 milyon hektara yakın arazi sulamaya açtırılacak planlamaya geçilmeli.

Kırsal kalkınma ve küçük işletmeler desteklenmeli.

Kentlerin nüfus yoğunluğunun salgının yayılmasında etkili olduğu gerçeği ile kent yoğunlaşması sınırlandırılmalı.

Gençlerin yeniden köye dönüşü ve tarımda üretici olması için birçok yönden desteklenmeli.

Et balık kurumu yeniden organize edilmeli.

Ülkenin ihtiyacı olan et ve süt ürünleri kamu tarafından üretilmeli ve vatandaşa da soğuk hava ortamı hizmeti sağlanabilmelidir.

Tarım Kredi kooperatifleri, Tarım tanzim satış mağazaları, Toprak Mahsulleri Ofisi, Devlet üretme çiftlikleri üretime destek verecek şekilde organize edilmeli.

Özelleştirilen Devlet Üretim Çiftlikleri (TİGEM) yeniden kamulaştırılmalı.

Hazineye ait tarıma uygun alanların satışının durdurulması ve üretime yönlendirilmesi gerekir

Tohum Islahı ve Teknolojilerine Yatırım Yapılması

Geleceğin en büyük gıda denetim silahı tohumun kontrol edilmesi olacaktır. Bu noktada tohumun kimin kontrol edeceği de önem kazanmaktadır. 1980’li yıllarından başlayan biyoteknoloji ve 1990’lı yılarda nano-teknoloji ve 2000’li yılarda da tohum paten yasası uluslararası kuruluşlarca önerildi ve dünyanın çoğu ülkesinde yasalaştırıldı.  Çoğu ülke bu gelişmelerin nereye varacağının farkına varmadan kabul etmesi ile bazı tohumların patenti çok uluslu şirketlerin eline geçti. Hindistan’ın Basmati pirincinin Amerikan şirketi tarafından sahiplenilmesi gibi. Bu bağlamda dünyanın endemik bitki çeşitliliğine sahip ender ülkelerden biri olarak tohum (bitki, hayvan ve mikroorganizma) bankasının önemi ve gelişimine özel önem verilmelidir. Türkiye bitki türleri biyoçeşitliliği tespit edilerek kontrol altına alınmalı ve iklim değişimleri riskine karşı da tohumculuk ıslah ve geliştirme çalışmalı ileri düzeyde sürdürülmelidir.

Tarım Teknolojileri ve Enerji Yönünden Dışa Bağımlıktan Kurtulmalıdır

 Ülkenin makineli tarıma ve otomasyon sistemlerine daha çok gereksinim doğduğu ortaya çıkmaktadır. Fide ve fidanların makine ile yapılması, gübre tohum ekiminin bir arada kombine ekipman ile geliştirilmesi, Sulama sitemlerinin uzaktan kumanda ile uydu ve akılı telefon sistemleri üzerinde yürütülmesi programlama ve dijital teknoloji geliştirme olanaklarının önemi ortaya çıkmaktadır. Tarla tarımı ve meyve sebze hasatında uzaktan kumanda ve robot uygulamaları teknolojiler kullanımı öne çıkacaktır. Bu bağlamda tarım teknolojileri konusunda dışa bağımlıktan kurulması için daha ileri araştırma ve teknolojiye önem vermesi gerekir.

Tarımsal enerji bakımında petrol, doğal ve rüzgâr enerjisi teknolojileri bakımında dışa bağımlılıktan kurtulmak için da solar enerji ve doğal kaynaklardan enerji üretim teknolojilerine yatırım yapılması gerekecektir.

Eğitimin tarımsal üretim kadar teknoloji geliştirme ve bitkiyi risk faktörlerine karşı koruyacak sürekli ve ileri tarımsal araştırma faaliyetlerini sürdürmesi gerekiyor. Tarım teknolojileri üretiminde yeterli üretime geçilmeli ve bu konuda eğitim ve araştırma birimleri geliştirilmelidir. Bitkisel üretimin gereksinim duyduğu enerjinin doğal kaynaklardan (rüzgâr, güneş ve su ) sağlanması konusunda yeni araştırmalar sağlanmalı. Bitki ıslah çalışmaları kurak koşullara dayanıklı, besin elementi içeriği dengeli bitkilerin geliştirilmesi. İklim değişimlerine uyumlu bitki, hayvan türlerinin belirlenmesi yanında olası iklim değişimlerinin, hastalık ve zararlıların olası riskleri ve önlenmesi konusunda aşı, ilaç ve koruyu önlemler konusunda ileri araştırmalara ağırlık verilmeli. Tarım konusunda temel araştırma yapan uluslararası ölçekte nitelikli öğrenci ve öğretim kadrosuna sahip bir Tarım Üniversitesinin kurulması şart.