Anadolu Üniversitesine Rektör ve Ege Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesine Dekan Atanması ve Seçim Sonuçlarının Dikkate Alınmamasının Yaratığı Etkiler

Üniversitelerde Seçim Sistemleri-8

Prof. Dr. İbrahim ORTAS, Çukurova Üniversitesi, iortas@cu.edu.tr

Anadolu Üniversitesi Rektörlük seçimlerinde oyların en yükseğini alan değil de en düşük oy alan adayın YÖK tarafından ilk sırada Cumhurbaşkanı makamına Rektör olarak atanmak üzere önerilmesi ile gerçekleşen atama ve Ege Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesinde 9 oy alan adayın YÖK tarafından dekan olarak atanması üniversitelerde sesiz ancak ciddi bir tedirginliği oluşturmuştur. En azından bana ulaşan bilgiler bu sürecin üniversitelerin kendi kendilerini yönetme yetkisinin kendilerinde olmadığı sonucu doğurmuş ve bu durum öğretim üyelerinde ciddi anlamda hayal kırıklığı yaratmıştır. Geçmişte de benzeri uygulamaların üniversitelere zarar verdiğini belirtiğim yedi yazımda da belirtiğim gibi artık üniversitelerin üst yönetimi belirleme süreci her kese zarar veri olmuş bu durumda ülkemiz bilimi ve geleceği zarar görmektedir.

YÖK’ün dekan atamasında ve Anadolu Üniversitesine rektör atanmasında öğretim üyesi gibi toplumun elit kesimlerinin bireysel oy tercihlerinin dikkate alınmıyor anlamına gelen durum öğretim üyelerinin oylarının bir anlamının olmadığı bundan sonrada üniversitelerdeki seçimlere katılmanın pratik bir anlamında kalmadığı görüşü sık sık vurgulanır olmuştur. Son atanan rektör ve dekan atamaları kendi kurumlarında eğilim yoklaması ile öğretim üyelerinin teveccühlerini kazanarak atanmayı beklemişler. Ancak seçim sonuçlarının dışında gelişen atanmalar yapılan seçimi sorgular duruma getirmiştir.

YÖK!ün kuruluşu ile başlayan atamalara yapılan itirazla başlayan ve 1991 yılında tam anlaşılmayan seçim ve atama süreci üniversitelere yarar değil zarar verdiği, seçimin üniversitelerde bilimi ve demokratik gelişimi güçlendirmediği ve zayıflığı defalarca belirtildi. Oktay Ekşi, 31 Aralık 2008 tarihinde yayınlanan yazısında “…seçimde ‘iyi,’ ‘dürüst,’ ‘çalışkan’ olmanın yetmediğini” yazıyor.

Harvard Üniversitesi Fen ve Edebiyat Fakültesi eski dekanı Henry Rosovsky’ye göre ‘öğretim üyelerince yapılan seçimler genellikle zayıf liderlerin iş başına gelmesine yol açar; çünkü profesörler kendi bölümlerinin bütçesi gibi uzun erimli olmayan görüşlerle oy kullanırlar’. Daha önce yazdığım üniversitelerde seçim sistemleri adlı 7 makalede konun liyakaten uzaklaştığı bu konudaki düne modellerini işlemeye çalıştım. 

En son Kocaeli Üniversitesi Tıp Fakültesi öğretim üyesi Prof. Dr. Şükrü Hatun’un 02/12/2009 Radikal gazetesinde Cumhurbaşkanı'na yazdığı açık mektupta seçimlerin bir anlamının kalmadığını belirtmişlerdir. Galatasaray Üniversitesi öğretim üyesi Prof. Dr. Ahmet İnsel’in gazetelere yansıyan demecinde “ üniversite ve öğretim üyeleri bu kararlarla aşağılanmış oldu’ bundan sonra yapılması gereken seçimlerin boykot edilmesidir ifadesini kullanmıştır.  Prof. İnsel NTV’ye yaptığı açıklamada “Ya seçim yapılmasın ya da YÖK kendi atasın. Üniversite öğretim üyelerinin bu otoriter davranışa son demeleri gerekir. Öğretim üyeleri boykot başlatabilir” ifadesini kullanmıştır. Konu bir çok gazetecinin köşelerinde işlenmiş ve öğretim üyelerinin iradesine saygı duyulmamıştır.

Bilindiği gibi ülkemizde rektör seçimleri üç aşamalı olarak gerçekleşmektedir. Üniversitelerin eğilim yoklamamsı ile 6 adayın sıralanarak YÖK’e iletilmesi, YÖK’ün üç adayı Cumhurbaşkanı makamına iletmesi ve üçüncü aşamada Cumhurbaşkanının tercih hakkını kullanarak atama yapmasıdır. Başından beri her üç aşamasında hangi kriterlere göre yapıldığının tam olarak bilinmediğini işlemekteyim. Maalesef sürecin birinci aşaması olan üniversitelerin kendi içindeki eğilim yoklamamsı veya seçim berberinde arzu edilmeyen süreçlerin yaşamasına neden olmuştur. Seçim çoğunlukla üniversitelerde özellikle ikinci dönem rektörlük seçimi üniversitelerin akademik kadrolarının zayıflanmasına neden olmuş, üniversitelerin iç barışının bozulmasına neden olduğu sıkça işlendi.

İkinci ve üçüncü aşamanın daha farklı ilişkilere bağlı olduğu bilinen gerçeklerdir.

Prof. Dr. Hatunun mektubunda seçim ve atanma süreci için “Bu sistemde seçilmek isteyen rektörler önce üniversite öğretim üyeleri, sonra YÖK yetkilileri ve YÖK üyeleri, son olarak da Cumhurbaşkanı ve çevresindeki iktidar odakları ile ‘pragmatik’ ilişkilere girmeye zorlanmakta; üniversiteler değişik düzeylerdeki iktidar odaklarının ağır baskısına maruz kalarak ciddi bir yozlaşma sürecine sokulmaktadır. Günümüzde üniversite üst yönetimleri kadro ve bütçe almak için ‘hükümet’ ve YÖK ile iyi geçinmeye, YÖK’ün pazarlıkçı tutumuna ortak olma ya, yönetici olmaktan dolayı teknik olarak önemli ama hoşa gitmeyecek görüşleri söylemekten vazgeçme ye, en son rotasyon uygulaması sırasında olduğu gibi öğretim üyelerinin özlük haklarını savunmak yerine bu uygulamayı dolaylı/dolaysız baskı aracı olarak kullanma ya zorlanmaktadır”. Ayrıca aynı mektupta üniversitelerdeki seçim sisteminin üniversiteliye zarar veren süreçlerin yaşandığı şu şekilde ifade edilmiştir.“Bilindiği gibi yozlaşma, tercihlerin açık ve nesnel ölçütler yerine torpil, kişisel nüfuz, rüşvet veya siyasi görüş temelinde yapılması durumlarında ortaya çıkan ve bizim gibi gelişmekte olan ülkelerin muzdarip olduğu önemli bir sorundur”. Mustafa Kemal Atatürk ülkenin ali menfaatlarinde kişisellikten arınılması gerektiğini çok önceden şu veciz söz ile belirtmiştir “Millet islerinde, memleket islerinde, gerçek işlerde duyguya, hatıra, kardeşliğe ve dostluğa bakılmaz”.  Maalesef günümüzde yaşanan gelişmeler belki tarafımızdan unutulabilir, ancak kurumların saygınlığını zedeleyeceği için toplum hafızasında olumsuz bir yer edilecektir.

Maalesef ülkemiz üniversiteleri bugün hiç de hak etmediği biçimde kriterleri olmayan seçim ve atama sistemi ile hak etmediği bir şekilde yönetilmektedir. Bu anlayışsal hiçbir üniversitenin bilimsel bir dönüşüm yapması pek beklenemez.

Uzun zamandır eleştirilen ülkemizdeki üniversite sistemi içindeki yöneticilerinin belirlenmiş şekli olan seçim yöntemi ve atama artık üniversitelik bilincine ve kurumların saygınlığına zarar verdiği anlaşılıyor. Üniversitelerin, Yükseköğretim Kurumu ve Cumhurbaşkanı makamının bu şekilde zarar görmemesi için artık sitemin değişimi ve gelişmiş çağa uygun olarak yeniden yapılandırılması kaçınılmazdır.

Üniversitelerin herhangi bir devlet kurumu olmadığı ve öğretim üyelerinin uzun birikimli bilgi birikimi ile aydın niteliğinin seçiciliği ile üniversitelerin liyakatsiz ellere bırakılmaması için mutlaka her türlü etkiden uzak yüksek akademik nitelikler ve nesnel ölçütlere dayanan seçim yerine seçme esasına dayalı uygun aday bulunana kadar arama süreci devam etmelidir. Aksi taktirde ‘nüfuz’ ve ‘siyasi eğilim’ odaklarının etkisinin üniversiteler üzerindeki etkisi her zaman üniversiteye zarar verecektir. Mutlaka üniversitelerdeki bilim yöneticilerinin belirlenmesinde liyakat ve sürdürülebilirlik ilkesi dikkate alınacak yeni bir yapıya geçilmesi zorunluluk oluşturmaktadır. Üniversitelerde aşağıdan yukarıya doğru yaklaşık 20 bininin üzerinde makam olması nedeniyle nerdeyse üniversitelerde bir yöneticiler sınıfı oluşmuş. Bu makamlara gelmenin yolunun sessiz hiç bir şeye karışmayan veya yöneticilerin, iktidarın ve siyasetin arzu etiği ölçüde durumlar göstermesi beklentisi üniversitelere yapılacak en büyük kötülük olacaktır. Toplum katında gelen hiçbir sistem geliştirememiş, bir yerlere gelmek için suskun ve otoriterin her dediğini yapan kişilikler toplum katında üniversitelerin saygınlığına zarar vermektedir.

Bu anlayış ve üniversite profili ile suskunluğa bürünen öğretim üyeleri ile ülkemiz üniversitelerinin bırakınız ilk 100, ilk 500 üniversitesi arasına girmesi ve nitelik sıçraması yapması beklenilmemelidir.

Son rektör ve dekan atanması ile artık öğretim üyelerinin seçimlere katılmasının pratik bir anlamı da kalmamıştır.

Sayın Prof. Dr. Hatun Sayın, Cumhurbaşkanına yazdığı mektubun sonunda “Dileğim Cumhurbaşkanlığı makamını zora sokan ve sizin inandırıcılığınızı da aşındıran bu seçim sisteminden üniversitelerin bir an önce kurtarılarak öğretim üyelerinin tercihlerini temel alan açık ve nesnel bir atanma mekanizması kurulmasıdır. Aksi durumda rektörleri iktidardakiler gibi düşünen ama kimsenin gurur duymadığı üniversitelere sahip bir ülke haline gelebiliriz” diyor. Sanırım hiç birimiz üniversite rektörlerinin toplum gözünde zayıf inandırıcılıkları olmayan bir konumda görmek istemeyiz. Eğer bir toplum üniversitelerine, bilime ve bilgiye yabancı kalırsa o ülkeyi ileriy taşıyamayız. Biricik dünyamızın tecrübesi bugün bilime ve teknoloji ile ülkelerin uluslararası saygınlığı ve ağırlığı arasında bir ilişkininin varlığı söz konusudur. Türkiye kendine yakışır ağırlığını dünyada koruyacak ise ki bir iki asır önce dünyanın bir numarasıydı, bir asır önce dünyanın ilk üç devletinden birinin mirasçısı  olarak bugün ilk 20 ülkesi arasındaki yerinin güçlendirmesi anacak bilimsel bilgi üretimi ile sağlanacaktır. Bundan başka çare ve yol yok. Bu bağlamda üniversitelerin özerkleştirilmesi, kamu kaynakları ile desteklenmesi ve akademik özgürlüğün mutlaka tam olarak sağlanması kaçınılmaz. Sanırım ülkemiz bunu hak ediyor ve bu hakkın bir an önce üniversitelere tanınması ve üniversitelerin üstüne düşen görevi yerine getirmeleri gerekiyor.

Ne Yapılmalı

1. Türkiye’nin önünün açılması için mutlaka Yükseköğretim sisteminin yeniden yapılandırılması gerekir.
2. Türkiye’nin yeniden çağına uygun Bilim politikası oluşturulmalı. Prof. Dr. Nimet Özdaş tarafından hazırlanan “Türkiye Bilim Politikası: 19983-2003” projesi yeniden incelenmeli, 2023 vizyonu yeniden revize edilerek gerçekçi ve hedefleri gerçekleşebilir bir politika yaratılmalı ve hayata geçirilmelidir.

Türkiye'de dünyadaki bilgi teknolojileri iletişim çağının gelişmelerini iyi analiz ederek, merkeziyetçi yükseköğretim yapısından hızla uzaklaşmalı ve yerine, kendi otonom sistemi ile kendi kendisini yönetmeli.

Bilim özgürleşmeli, Her yönü ile üniversite ortamı özerk yapılar oluşmalıdır. Paydaşlar üniversite yönetimine katılması sağlanmalıdır. Özellikle öğrenciler ve öğretim görevlileri ve çalışanların ağırlıkları oranında üniversite ortalarında söz sahibi olması sağlanmalı.

Üniversiteler idari ve mali özerkliğe kavuşturulmalı. Üniversiteler mali özerklik sağlanmalı, üniversiteler kendi kaynaklarını yaratması adı altında yürütülen özelleştirme uygulamalarına son verilmelidir. Üniversitelerin birer iş yeri ve para kazanan kurumlar yerine bilim yapan kurumlar olarak kamu kaynakları tarafından desteklenmeli. Üniversite mali özerkliği içinde üniversitenin harcama kolaylığı sağlanmalıdır.

Yükseköğretim toplum adına bilim ve araştırma eğitim yapan kurmalar olarak kamu finansmanı esas alınmalı, genel bütçeden ayrılan pay artırılmalıdır. Kurumsal özerklik ve akademik özgürlük kavramları anlamlı hale getirilmeli ve hesap verme ile ilişkilendirilmelidir.

Üniversiteler siyasal iktidarların etki alanında olmaktan çıkarılmalı ve demokratik bir yapıya kavuşturulmalı, Üniversitelerin kararları üniversite bileşenleri tarafından verilmeli, sorumlulukta üniversiteye ait olmalıdır. Dünyadaki üniversitelerin sıralaması bu bağlamda hesap verilebilirlikle eşdeğer niteliktedir.

Bunun için öncelikle T.C. Anayasası’ndaki “Yükseköğretim Kurumları ve Üst Kuruluşları” başlığı altındaki 130, 131, ve 132’inci maddelerinin kaldırılması gerekir. Siyasi otoritelerin üniversiteler üzerindeki etkisi kaldırılmalı. Üniversiteler Arası Kurul (ÜAK), yeniden yapılandırılarak, YÖK bir Yükseköğretim koordinasyon kurulu haline getirilmelidir.

1.  Liyakate dayalı olarak her kademede seçime değil seçmeye dayalı kaliteyi ön plana alan bir akdemdik yükselme ve atama sisteminin üniversite yapılanmasına geçilmelidir.
2. Seçim yerine nitelikle seçme ilkesine uygun bir model işletilmeli. Ancak seçmenin kriterleri iyi belirlenmelidir. Rektör seçimi niteliğe ve liyakat adaylı olarak belirlenecek adayların üniversiteye bağlı fakültelerin profesörler kurulu üyeleri tarafından ve diğer paydaşların katılımı ile salt çoğunlukla eskiden olduğu gibi iki yıl için seçilmektedir. Rektör yetkileri sınırlandırılmalı, ortak aklın üniversite yönetimlerinde söz sahibi olması için kurulların ağırlığı hissedilmelidir.
3. Üniversiteler tek tip yapıdan kurtarılarak rekabetçi bir hale getirilmeli. Üniversitelerin merkezi yönetimden vaz geçip her üniversite kendi bulunduğu coğrafyada kendine özgü nitelikleri ile gelişmelidir. Tek tip insan yetiştirme, herkse aynı elbiseyi giydirmek yerine çeşitlilik ve akademik zenginliğe önem vermek gerekir.
4. Bir toplumun geleceği o toplumun sahip olduğu eğitimli insan gücü tarafından sağlanır. Bu bağlamda yeteneği olan ve bu ülke için çalışan herkes yükseköğrenim hakkından mahrum bırakılmamalı, üniversitelerde paralı eğitim uygulamasına son verilmeli. Ana okulundan üniversite eğitimine kadar öğrencilerin eğitim sürecindeki bütün ihtiyaçları devlet tarafından ücretsiz olarak karşılanmalıdır. Ancak öğrencilerin çalışma karşılığı borçlandırılması esası getirilmelidir.
5. Öğrenci Seçme ve Yerleştirme (ÖSS) sonuçları üzerinden her üniversitenin kendi öğrencisini seçme esnekliği sağlanmalıdır.
6. Üniversitelerde Anabilim dalı ve Bölümler kadro ve mali yönden güçlendirilmeli. Bazı bölümlerin iktidara yakınlık ölçeğinde kadro dağılımında yığılmaların önlenmeli kadro standardı getirilmelidir. Bölümlerin kendi bütçeleri oluşmalı, başarıları oranında destek görmelidir.
7. Öğretim üyesi yetiştirme ilkeleri geliştirmeli. Öğretim üyelerinin yükseltilmesinde dünyanın bir çok ülkesinden uzun yılların birikimi ile sağlanan her kademesinde başka bir üniversitede çalışma ve kadro arama koşulu getirilerek üniversitelerin kendi içinde çoğalması ve verimsizleşmesinin önüne geçilmelidir. Öğrenim üyeleri yükseltilmesinde liyakat, başarı ve çalışma başarıları esas alınmalıdır.
8. Üniversiteler evrensel kültürün ve eleştirel aklın gereği olan yetişmiş akademik kadroların oluşması sağlanmalıdır. Bireyci, rekabetçi bilgi üretimi yerine kolektif bilimsel üretim mekanizması sağlanması için enstitüler yeniden sekillendirilmeli, doktora yüksek okulları akademik anlayışa fonksiyonal kılınmalı. Lisans üstü eğitim ve Ar-Gör seçiminde merkezi LES ve ALES gibi sınav sonuçları asgari temelinde üniversitelerin kriter koyabilme esnekliği sağlanmalıdır. Merkezi Yabancı Dil Sınavı (ÜDS) kaldırılmalı üniversiteler etkin kılınmalı sorumlulukta üniversitelere bırakılmalıdır.
9. Vakıf üniversitelerinin hesapsız kitapsız çoğalması engellenmeli. Sınırlı sayıda kamu üniversiteleri düzeyinde ekonomik ve akademik kadrosu olanların dışındakiler kamulaştırmalıdır.
10. Bütçe tespitinde bilimsel performansa önem verilmelidir. Devlet üniversiteleri, yeni personel rejimi getirilmeli. Üniversite kendi teknik personeline ve öğretim üyesine ödeme yapabilmeli. Üniversite hocalarının onuruna ve birikimine yakışır bir maaş politikası sağlanmalıdır. Kalite yönetimi için bilimsel liyakat ve başarı ödüllendirilmeli. Doçentlik sınav yönetmenliği yenilenmeli. Profesörlük atmasına da yeni kriterler belirlenmelidir.
11. Kaliteli araştırma ve eğitim sağlanması için yeni önlemler alınmalı. Temel araştırmaya önem verilmeli. Üniversitelerin mevcut alt yapısı özelliklede temel bilimler ve mühendislik ve uygulamalı alanlarda laboratuvarlar teknoloji geliştirecek yapıdan uzak. Bu bağlamda laboratuvaraların yenilenmesi ve çağa uygun olarak yeniden donanımlı hale getirilmelidir.
12. Üniversite ortamı bir şekilde hak aram ortamının da öğretildiği ortamlar olarak hak arama mücadelesi yürüten öğrencileri sindirilmemeli tersinden hak arama bilinci desteklenmelidir. Üniversitelerin saygınlığının yeniden güçlendirilmesi için her yönü ile öğretim üyeleri ve görevlileri desteklenmeli.
13. Yükseköğretim kurumları arasında çeşitlilik ve farklılaşma teşvik edilmelidir. Kurumlar, hangi kendilerini nasıl tanımlıyorsa o doğrultuda kendilerine yöne verebilmelidir.