Üniversitelerde Seçim Sistemleri-9

Bir Defalığına Seçilmek Neden Önemlidir?

Bir Defalığına Seçim Üniversitenin Sağlığı İçin Önemli

Üniversitenin olmazsa olmaz misyonu ve koşulu, bilimsel bilgiyi üretmek ve yaymaktır, bilimsel liyakat ve akademik özgürlük ortamını yaramaktır. Üniversitelerde farklılıkların kendisini ifade edebilmesi ancak düşünce ortamının varlığında gerçekleşebilir. Ancak ne yazık ki seçim süreçleri özellikle ikinci dönem seçimi bir anda üniversite atmosferini mahalli seçim atmosferine dönüştürebilmekte ve üniversite özgürlüğü ve özerkliği zedelenebilmektedir.

Yaşanan tecrübeler çok değerli, başarılı çalışmalar yapan rektörlerimizin olması bir yana, ikinci defa seçimin üniversiteleri çalıştırmadığı, akademik kadroların zayıflamasına neden olduğu, kayırmacılık ve diğer istenmeyen olaylar sık konuşulan veya eleştirilen konuların başında geliyor. Özellikle görevde olan ve kendisini iki dönem için seçilmiş varsayan rektöre, ikinci kez aday olduğunda rakipleri karşısında ayrıca haksız bir üstünlük elde etmiş olmaktadır. Devletin nitelikli beyinlerin akademik yaşama kazandırması için verilen kadroların seçim malzemesi olarak kullanıldığını artık bilmeyen kalmadı.

Genellikle süreç çetele hesabına göre yapıldığı, içinde akademik kadrolarda yapılan atama ve yükseltmelerde hakkaniyet ve liyakat ölçütleri bir yana öğretim üyeleri seçmen gibi görülmeye başlanıyor ve bu süreç uzun zamanda üniversiteleri çalışamaz duruma getirmektedir. Mevcut hali ile bir aday en fazla iki defa atanabiliyor, eğer yasal engelleme olmasa çok sayıda rektör adayı yeniden seçilmek için çok doğal olarak istenmeyen tavizler vermek ve profili düşük akademik kadroların üniversiteye alınmasına neden olacaktır. Özellikle basına da yansıdığı gibi akademik hayata yeni başlayan öğretim üyelerinin oy deposu olarak görülmesine neden olmaktadır. Bugün evrensel nitelikten yoksun akademik kadroların oluşmasında önemli ölçüde seçim tavizlerinin büyük rolü bulunmaktadır.

Üniversitelerimizde çoğunlukla dekanlık ve rektörlük seçimleri sürecinde ne yazık ki sıkıntılı dönemler yaşanmaktadır. Öğretim üyeleri seçim süreçlerini kendi üzerlerinde bir psikolojik baskı olarak görüyorlar. İkinci defa seçilme durumunun olmaması durumunda ise kimsenin akademik baskı anlamına gelecek ima veya telkinleri yaşamayacağı açıktır. Üniversitelerdeki seçim sürecinde yapılan kulisler, popülist uygulamalar (seçim vaatleri) öğretim üyeleri üzerinde psikolojik baskıları oluşturmaktadır. Ayrıca adaylık sürecinde verilen yüksek vaatlerin ne yazık ki tutulmadığı hepimizin yaşadığı tecrübe ile sabittir. Oluşan tarafgirlikler ve grupların zamanlarının önemli bir kısmını bu sürece ayırması neredeyse günlük siyasi polemiklere dönüşen söylemler ile uç veren verimsizlikler öğretim üyelerini rahatsız etmektedir. Çoğu kişi istemeden bu süreçlere dahil edildiği için akademik çalışmalarının sekteye uğradığını belirtmektedirler.

Bir Defalığına Seçilmek Üniversitenin Yararınadır

Bölüm başkanlığı dahil dekanlık ve rektörlüğün bir defalığına sağlanması, seçimin çoğunluk esasına göre değil, nitel olması için de üniversite bilim adamı, çalışma prensiplerine uygun yeni modelleri de üretebilmeliyiz. Bu bağlamda mutlaka üniversiteler YÖK ve Cumhurbaşkanının takdirine sunacağı adaylarını kendi içinde nitel seçimle belirlemeli ve adaylar mutlaka bir defalığına seçilmeyi kabul etmelidirler.

  Bugün çok değerli yöneticilerimiz bulunabilir, ancak unutmayalım ki çok kötü yönetimler sergileyen yöneticilerimiz ülkemizin insan manzaraları gerçeği ile yeniden seçilmek için sergilediği davranışlar ile yeniden seçilebildikleri de görülmüştür. Ayrıca çoğunluğun baskısı ile iktidara gelip arzu edilmeyen süreçleri yaratan kişilerin de olduğu da bilinmektedir. Bu bağlamda önce üniversitelerin örnek davranışlar sergileyerek bilim adamının ağırlığına yakışır yönetim modelleri oluşturarak siyasilerin ve diğer seçim süreçlerinin sağlıklı yürümesine yardımcı olabiliriz.

İkinci dönem adaylığına yapılan elentilerin başında birinci dönemde yöneticilerin taviz vermekten çok bazı yaşanan gelişmeler karşısında ikircikli davrandıkları ve taraf olmak yerine süreci kendi haline bıraktıkları şeklindedir. Yöneticilerin doğru yerde doğru tavrı almamalarının üniversiteye zarar verdiği belirtilmektedir.

Bu bağlamda öğretim üyelerinin çoğunluğunun ikinci defa seçilme sürecine soğuk baktıkları, daha demokratik, nitelikli ve üniversiteyi temsil edecek adayların yarıştığı bir seçim sistemini arzuladıklarını ve bir defalığına seçimi çok benimsediklerini belirtiyorlar. Son yıllarda değişik üniversitelerde bazı dekan ve rektör adaylarının bir defalığına adaylığını açıkladıkları ve büyük ilgi duyulduğu görülmektedir.

Üniversite Topluma Örnek Olacak Adalet Anlayışını Kaybetti

Toplumun halen bir çok konuda üniversite ve bilim kurumlarına olan güveni yüksek, ancak bu güvenin üniversite seçimleri ile zedelenmiş ve giderek güven duygusu azalmaktadır.

Üniversitenin sınırlı olanaklarından olan, kadro dağıtımı, lojman dağılımı ve araştırma formu kaynakları dağıtımında bilim ve liyakat yerine ne yazık ki bildik nedenlere dayandırmakta ve bu da gerek üniversite içinde ve gerekse üniversite dışı kamuoyuna olumsuz yansımaktadır.

Üniversitelerin en azından topluma örnek olma ölçeğinde liyakat ve hakkaniyete önem vermesi, ilke oluşturması kaçınılmaz görülüyor. 

İkinci Dönem Seçimi Üniversite Kaynaklarının Yanlış Kullanımına Neden Olmaktadır.

Üniversitenin maddi kaynakları aynı şekilde yakın görülen kişilere kullandırıldığı da yine kamuoyunun bilgisi dahilindedir. Bir çok üniversitede rektörlük görev değişimi öncesi üniversite kaynaklarının plansız ve programsız olarak yönetimlere yakın kişilere aktarıldığı yine basına olumsuz yönde yansımıştır. Bu durum üniversitelerin bilimsel işleyişini aksattığı gibi, bilim yapma liyakati olmayan kişilerin üniversite kaynaklarını kötü kullanarak kurumun verimliliğini düşürmektedirler.

Üniversite Yöneticiliği Değil, Öğretim Üyeliği İsteklendirilmeli

Üniversitenin asıl görevi bilimsel araştırma, eğitim-öğretim ve toplumu aydınlatma olduğu gerçeği ile üniversitelerin bütün bileşenlerinin üst yönetimi belirlemede diğer ülkelerde olduğu gibi nitelikli katılımı önemli görülmektedir. Rosovsky’nin belirttiği gibi, kuruluşun tümü, öğretim üyelerine görevlerini yapabilmeleri için yüksek düzeyde fırsat verecek ve olabildiği kadar onların bu amaçtan sapmalarını azaltacak ve özellikle gereğinden çok idari göreve ayrılmalarını resmi olarak özendirmeyecek bir biçimde örgütlenmelidir.

Üniversitelerde son yıllarda akademik yaşam ve araştırma kalitesinin düşmesi ile ilişkili olsa gerek ki çok sayıda kişi yöneticiliğe yönelmiştir. Akademik takdirin ve isteklendirilmelerin olmadığı ortamda yöneticilik talebinin araştırılması ayrıca önemlidir. Adaylık ile birlikte üniversite dokusuna zarar veren süreçlerin oluştuğu sık sık konuşulmaya başlanmıştır. Artan yöneticilik özlemlerinin önüne geçecek tedbirlerin alınması ve bilim adamlarının asıl görevlerini yapacak özendirici tedbirler alınmalıdır. Akademik yükselmelerde, yöneticilik yapmış olmanın getirisi, bilimsel çalışmalarla ilişkilendirilmemelidir. Çok sık yapılan bir eleştiri de genç yaşta bilim yapacak nitelikteki kişilerin yöneticiliğe soyunması ve buna bağlı olarak sınırlı sayıdaki üniversite akademisyeninden istenilen verim elde edilememektedir.

Üniversitelerde Yöneticilik Görevi Yoktur

Genelde üniversitelerdeki idari görevler sanki asli bir görevmiş gibi algılanmaktadır. Üniversitelerde yöneticilik gibi bir görevin olmadığı, ancak üniversitenin faaliyetlerinin koordineli olarak işlemesi için zorunlu olarak üniversitenin birikimli hocaları arasında bu işi en iyi yapabilecek ve bu yeteneklere sahip olanların kısa süreliğine bilimsel çalışmalarından fedakârlık yapması bilinci ile görev yapmasıdır. Bilgim dahilince, dünyadaki başarılı tecrübeler, bilim adamı görev ve sorumluluğu ve üniversitelilik bilinci ile üniversiteye fayda sağlamadığı yönünde. Bilim adamının birinci görevi bilimsel çalışmalarıdır. Yöneticilik akademik birimlerde işler düzensiz gitmesin diye yapılır. Kesinlikle bir zorunluluk yoktur. Ancak doğal olarak birisinin de sıra ile de olsa gönüllülük esasına göre yöneticilik yapması gerekiyor.

Bilim Adamı Makam Sahibi Olmak Zorunda Değildir

Bilim adamlarının da bir yerlere gelmeleri için kendilerini ve kişiliklerini zedelememelidirler. Makam ve mevki bilim adamları için ulaşılması gereken bir yer değildir. Makam görevi yapılır, ancak kurumun işlerinin sağlıklı gelişmesi için yapılır. Gelişmiş üniversitelerde bizdeki gibi makama gelmek için kıyasıya mücadele verilmez, tam tersine makamın kırtasiye ile uğraşmak ve bilimsel çalışmalara zarar verdiği düşünülerek kaçınıldığı alanlardır.

Yaşanan tecrübeler, bilimsel olarak üniversiteyi bir yerlere götürmek bir yana, kimi hangi makam, kimi hangi kurula getirirsem, kime asistan verirsem, kimin yakını işe alırsam gelecek seçini kazanırım anlayışı ön plan geçmiştir. Göstermelik bir iki küçük belediyecilik faaliyeti sayılacak işle ile işler yürütülmektedir. Bir çok üniversiteden aldığım e-postalar, izlenimler gerçekten üniversitelerin iyi birer model oluşturamadıkları, üniversiteleri entelektüellerin yaşamlarına uygun donatmadıkları ve topluma örnek yönetim süreçlerini sergilemedikleri ortaya çıkmaktadır.

Bu durumdan maalesef oy kullanan biz öğretim üyelerinin de büyük payı bulunmaktadır. Sistemin zaaflarından faydalanmak adına, küçük makam mevki için hiçbir yanlışa karşı çıkmamak aksine yanlışa taraf olmak geniş kesimlerin gözünden kaçmamaktadır. Bütün bunlar beraberinde kurumların zayıflamasına neden olmaktadır. Toplumun bizlerden beklediği, gibi bilim ve aydınlanmacı yapıda davranış sergilemek, yeri geldiğinde yanlışları söyleyeme cesareti göstermektir. Ancak yaşanan bir çok gelişme sonucu bugün üniversiteler eleştiriden uzak kalmış ve buna bağlı olarak kurumaları çalışamaz duruma getirmiştir.

Her yönetim değiştiğinde yeni pozisyon ariyan, efendim iyi ki siz geldiniz gibi ifadeler çok duyulmaktadır. Her yönetim döneminde kendine yer arayan, yöneticilere, emrinizdeyim, bana her türlü konuda görev verebilirsiniz, telefonum sürekli açık gibi küçük düşürücü ifadeler bizlere hiç yakışmıyor.

Yöneticilik Değil Bilim Adamlığı Daha Önemlidir

 Asıl amacı bilim ve aydınlanma olan gelişmiş üniversitelerde, Dekanlık ve Bölüm başkanlıklarının getirdiği birtakım idari ve kırtasiye görevler nedeniyle kimse yönetici olmak istemez ve çoğu zaman kişiler zorla bir veya birkaç yıllığına zoraki görev yapar. Söz konusu üniversitelerde sistem Dekan veya Bölüm Başkanı olarak değil, öğretim üyesi olarak hesap vermeyi zorunlu tutuğu için insanlar bilim yapmayı daha çok tercih etmektedirler. Tabii doğal olarak üniversite hocası bilimsel çalışmalarında doyuma ulaştığı için de makam için çabalamıyor.

Gelişmiş ülkelerde bu tür makamlara aday gösterilen de çoğunlukla adayın kendisinden değil, kendisinin çevresinden ve üniversitelerin yetkili organlarından teklif gelir.

Dolayısıyla bilimsel çalışma ve araştırmaların kısmen uzağında yer alan yönetsel konumdaki Rektör, Dekan, Bölüm Başkanı, Anabilim Dalı Başkanı ve Yüksek Okul Müdürü olmaya yönelik çaba ve beklentilerin nedenleri ve kriterleri açık olmalıdır. Belki de batılı ülkelerde olduğu gibi yöneticilik yapacak kadroların da ayrılması gerekecektir. Ancak akademisyenler liyakat olarak her zaman daha önde olmak zorundadırlar.

Üniversite İçi Denetim Mekanizması Geliştirilmedi

Üniversitelerde kişiler, genel seçimler gibi dört yılda bir adaylara oy vererek vatandaşlık görevlerini yaptıklarını düşünüyorlar. Ancak siyasete muhalefet var ancak üniversitede muhalefet olmadığı için kendi dinamiğini kendisi yaratmalıdır. Ayrıca üniversite gibi tartışma ve araştırmanın merkezinde kritik yapmanın önemi nedeniyle mutlaka yönetimler aralıklarla kritik edilmelidir.

Adayların seçim öncesi verdiği sözler ve daha sonraki süreçte bunlara uygun hareket edip etmediğini izleyebilecek mekanizmalar oluşturulmalıdır. Kötü yönetim gösterenleri denetleyici yollar bulunmalıdır. Onun için hangi makama aday oluyorsa olsun, üniversitelerin iç denetimi de yine üniversite dinamikleri tarafından takip edilmeli gerekir. Bu anlamda özerk üniversiteye yakışır eleştirinin yapılması kaçınılmazdır. İç denetim, üniversite hocasına yakışır şekilde doğruya doğru, yanlışa yanlış diyerek sağlanmalıdır. Yoksa “efendim çok iyisin”, “siz olmasanız bu kurum batar” diyerek değil. YÖK yasasında kötü yönetimler konusunda mahkeme kararı ve YÖK’ün önerisi ile görevden almalar olmaktaydı ancak etkili bir yöntem olmadığı bilinmektedir.