Bölüm Başkanlığı Seçimi, Üniversitelerde Seçim Sistemleri-4

Prof. Dr. İbrahim ORTAŞ, iortas@cu.edu.tr

Üniversitelerin temel bilim birimleri olan ana bilim dalı ve bölümlerin işlev ve yönetimleri doğrudan üniversitelerin verimliliğine etki etmektedir. En alt birimlerin güçlü ve etkin olması, kendi iç dinamiklerini yetkili ve sorumluluk bilinci içinde yönetmeleri durumunda aşağıdan yukarıya doğru olan katılımcı yapıyı güçlendirecektir. Mevcut YÖK yasasında bölümlerin işlev ve yönetimleri üst kurumlar tarafından belirlenmesi yanında mali yönden işlevsiz olmaları nedeniyle ciddi sorunlar yaşanmaktadır. Bilimsel çalışmalar esasında bölümlerde yürütüldüğü için bölümlerin doğrudan bütçelerini yapabilmeleri, öğretim üyelerinin belirli bir düzeye kadar kendi sabit bütçelerinin olması, bilimsel çalışmaların momentumunu ve hevesini yükseltecektir. Bilimin esas motorunu oluşturan bölümlerin kendi içinde özerk olması, kendi kendini maddi ve idari yönden idare edebilmeleri bilimsel düzeyimizin yükselmesine ciddi katkıda bulunacaktır.

Geleceği Planlamak

Genelde batı üniversitelerinde bilimin motoru bölüm başkanlarıdır. Büyük projeler alırlar, her öğretim yılında bölümünün geleceğine ilişkin öngörülerini ortaya koyarlar. Ancak doğal olarak üniversitelerin makro bilim politikalarına karşın bölümlerin bilim politikalarının oluşturulması için akademik kurulların etkin çalışması gerekir. Batıdaki bölümler kendilerini sürekli yeniledikleri için dinamik yapılarını koruyabilmektedir. Üniversitenin bilim politikasına uygun olarak uzun ve orta vadeli bilimsel plan ve stratejileri geliştirerek üst birimler ile paylaşmaktadırlar. Örneğin 1998 yılında Florida Üniversitesi Toprak Bölümü Başkanının tüm çalışanlara ve öğrencilere 2010 yılının projeksiyonunu sunuşuna tanık oldum.

Bu bağlamda bölümlerin temel ve uzun süreçli bilim politikaları oluşturmaları için bilimsel bakımdan güçlü yöneticilerce yönetilmeleri zorunludur. Batı üniversitelerinde yapılanma aşağıdan yukarıya doğru oluşturulduğu için dekan/rektör eşgüdüm görevi üstlenmektedir. Tabii bölüm başkanı özdenetim, akademik başarı ve hesap verebilirlik ölçütlerine göre belirlendiği ve akademik eleman alımında söz sahibi tek kişi olmadığı için bölümde gerçekten bilim yapacak nitelikte öğretim üyeleri bulunmaktadır. Nitelikli, sorumlu bilim insanlarının toplandığı birimlerde doğal olarak bölüm başkanın işi bir nebze olsun kolay olmaktadır. 

Bölüm Başkanlığı Belirlenmesi

Üniversitelerimizde genelde YÖK yasasına uygun olarak Anabilim dalı başkanı öğretim üyeleri tarafından belirlenmektedir, Anabilim dalı başkanlarının önerisi ile Dekan Bölüm Başkanı atamaktadır. Mevcut yasada tek seçim Ana bilim dalı başkanları için uygulanmaktadır. Aslında çoğu zaman insan doğasının gereği daha çok insanın bir birine yakın olduğu ortamlarda seçimin yapılması istenmeyen sonuçları da doğurmaktadır. Bazen de bu tür zorlamalar nedeniyle daha fazla tatsızlık olmasın diye yasaya uygun olarak bölümlerde süreç sırayla veya isteyenler arasında dönüşümlü yürütülerek düzen sağlanmaya çalışılmaktadır. Ancak hiçbir bilimsel ve yönetim liyakati aranmamaktadır. Yalnızca öğretim üyelerinin beğenisini kazanmak yetiyor.

Gelişmiş Üniversitelerde Durum Nasıl?

Gelişmiş üniversitelerde bölüm başkanı değişik yöntemler ile belirlenmektedir.

Batıda bizdeki gibi bölüm başkanlığı seçimi ve ondan sonra yaşanan bildik manzaralar oluşmuyor. Seçilen bölüm başkanı bölümünün verimliliğini artırmayı amaçlar. Sistem başarı ölçütleri üzerine işlediği için bölüm başkanlığı, akademik faaliyetleri yavaşlatan idari bir yük de getirdiği için kişiler bölüm başkanı olmak için değil, olmamak için çalışırlar. Bazı birimlerde sıra ile bölüm başkanlığı yürütüldüğü için insanlar kendi sıraları geldiği zaman kaçmaya çalışırlar. Bilindiği gibi asıl olan öğretim üyeliği ve akademik verimliliktir.

1.  Çoğu ülkede bölüm başkanı açık ilanla dünyanın hangi ülkesinde olursa olsun bilimsel performansına dayalı bilim dosyası ve akademisyenlere yönelik projesini açıklama ve deneme dersi sonucuna göre öğrenci, çalışanlar ve öğretim üyelerinin oyu ile belirlenir.

2.  Bazı ülkelerde bölüm başkanlığı angarya olarak görüldüğü için sıra ile kısa süreliğine yapılır.

3.  Almanya ve bazı Avrupa ülkelerinde süreli bölüm başkanı yine rekabete dayalı olarak yapılan değerlendirme sistemi sonucu üniversite ile yapılan pazarlık sonucu belirlenir.

Genelde seçimde adayların bilimsel nitelikleri ile geleceğe yönelik akademik vizyonu en belirleyici etmendir. Bir yıl önceden bölüm, bütün dünyaya bölüm başkanlığı adayları için ilan verir ve adayların bilimsel dosyaları istenir. Adayların dosyaları incelenir, bunlardan 2 veya 3 aday üzerinde yoğunlaşılıyor ve adaylar ile bölümde toplantı yapılır. Bölüm başkanı atanmasında çoğunlukla yarı resmi mülakat yapılır. Adaylar bölümü nasıl yöneteceklerini, ileriye yönelik neler yapacaklarını, bunları yapmak için ne istediklerini açıklarlar. Bir çok ülkede her dönemin sonunda bölüm başkanları kendiliğinden bölüme ve bir üstlerine karşı hesap vermek zorunluluğu da bulunmaktadır.

Sistem Temelden İyi Bilim İnsanına Bağlıdır

Sorun temelde bölüm başkanı seçimi olan profesörlük atanmasında kritik davranılmakta ki profesör atanmasında usul olarak bölümün görüşü yanında asistan ve öğrencilerin de görüşü aranır. Bölüm başkanı için belirli günde jüri önünde adayların kendi programlarını anlatırılar. Programa davet edilen kişiler içinden öğrenci, bölüm sekreteri, asistanlar, öğretim üyeleri oy kullanarak seçilir. Rektör de atamayı yapar. Almanya'da bölüm başkanı sıkı ölçütler ile atanır ve görev süresinin sonuna kadar da kalabilmektedir. Ancak gelişmiş üniversitelerin başarılarının altındaki en önemli ölçü objektif bilim insanı seçimi ve buna bağlı olarak sağlanan bilimsel başarıdır.

  Seçilen bilim insanı ve Bölüm başkanı öz güvenle bölümü yönetir. İngiltere'deki Reading üniversitesi Toprak Bölümü başkanlığına çok sayıda değişik ülkelerden gelen bilim insanları arasında ölçütleri en iyi sağlayan bir Avustralya kökenli profesör atandı. Benzer şekilde bizden daha sıkı olan İngiltere'nin, Almanya’nın ve Fransa’nın bir çok üniversitesinde bölümlerin başkanları değişik uluslardan bilimsel dosyalarındaki başarıları ve rekabete dayalı olarak atanabilmektedirler. Tabii hesap da verebilmektedirler. Amerika’da tam bir pragmatik anlayışla ve beyin transferi nedeniyle din, dil, renk ayrımı yapmadan başarı kıstası esas alınmaktadır. Benim bildiğim çok değerli bir çok Türk vatandaşı bilim insanı Almanya, İsveç, Amerika’da başarılı bölüm başkanlığı yapıyorlar. Tabii bu ülkelerde başarılı olmak ve birimi bilimsel olarak ileri taşımak birinci gelen koşul olduğu için kimse ulusal değerlerinin kaybolması kaygısına düşmemektedir. Çünkü sistem bilim yapma ve bilgi üretme ekseninde başarıya dayalı olarak işletilmektedir. Dünyaya biliminden meydana gelen gelişmelerden kopmamak için bölüm başkanı da, dekan da rektörde büyük bir rekabet içinde çalışmaktadırlar. Başarısız olan ise bir dakika yerinde duramaz. 

Ne yapılabilir

Sorun bir bütün olduğu için bölüm başkanı, dekan, rektör belirlenmesi süreci içinde değerlendirmek gerekir. Değişik modeller var. Ancak bilim yapan en alt birimleri olan anabilim daları ve bölümlerde bilimsel yeterlilik, liyakat ve tercih edilebilirlik ilkeleri bir arada düşünülebilir. Mutlaka bilimsel başarıya dayalı belirlenmiş temel ilkelerin olması bölümlerin uluslararası düzeyde rekabet edebilmesi bakımında önemlidir. Yoksa şu veya bu şekle bölümün oyunu alarak sürekli birimlerin başında olmak bölümleri yerelleştirir ve bilimimizi evrensel ölçeğe taşıyamayız.

Dekanlık Seçimleri

Dekanın Sorumlulukları

Üniversitelerin tüzel kişiliğe sahip akademik birimlerin başında Fakülteler gelmektedir. Benzer disiplindeki bölümlerin koordinasyonunu sağlayan fakülteler üniversitelerin en güçlü birimleridirler.

Dekan, fakülteyi oluşturan bölümler arasındaki koordinasyonu sağlamak, fakülteyi dışarıya karşı temsil etmek ve gerektiğinde savunmak, fakülteye iyi eleman kazandırmak, mali desek ve bağış toplamak ile ilgili konulardan sorumludur. Gelişmiş üniversitelerde sorunlar (görevlendirmeler vs.) genelde bölümlerde çözüldüğü için (bölümler bir çok sorunu kendi bünyesinde çözmektedirler) dekanlığa/rektörlüğe fazla iş düşmez ve dekanlık bir bakıma bilim politikaları üreten, araştırmaları koordine eden bir üst birim olarak algılanır. Herhangi bir batılı üniversitede bizdeki gibi yurtdışına çıkmak için 40 gün önceden izin istemek ve bu iznin silsile yolu ile YÖK’e kadar gitmesi ve alınan izin ile yurtdışına çıkılması gibi bir olay hiç yaşanmaz.

Mevcut hali ile dekanlıkların yetkilerinin çoğunu rektörlükler üstlendiği için dekanlara çok fazla iş düşmemektedir. İdari olarak bazı düzenlemeleri yapabilmektedirler. Dekanlıkların yapması gereken akademik kadroların belirlenmesi rektörlükler tarafından yapılmaktadır. Mali olarak kendi kaynaklarını yaratmanın dışında merkezi bütçeden sınırlı kaynak geldiği için istenilen ölçüde esneklik de olmamaktadır.

Gelişmiş ülkelerde dekanlıkları kendi tüzel kişilikleri olmakla beraber Rektörlüğe bağlı birimler ancak bizim sistemimizden farklı olarak daha bağımsız hareket edebilmektedirler. Dekan ve Rektörle istişare ederek fakültenin faaliyetlerini yürütmektedir. Ancak karar vermede çoğunlukla tüzel kişiliğe bağlı olarak bağımsızdır. Bu bağlamda gelişmiş ülkelerde dekanlık önemli ve dekanın belirlenmesinde Rektörlük ve Bölüm başkanlığının belirlenmesinde olduğu gibi arama süreci ile dünyanın herhangi bir ülkesinden herkese açık ilanla sağlanmaktadır. Değişik ülkelerin üniversitelerinde dekanlık için verilen uluslararası ilanlarda çoğunlukla iyi bilim insanı, iyi ders verme yanında, projeleri koordine edebilme yeteneği ve yönetim becerileri özellikli olarak dikkate alınmaktadır. Temel bilim politikalarının koordine edildiği fakültelerde sürecin sağlıklı yürümesinde yönetim organizasyonunun rolü büyüktür.

2547 sayılı YÖK yasasından kaynaklanan ve halen üniversitelerimin özerk kurumlar olması önündeki yasal sınırlamalara rağmen üniversitelerde oluşan bazı eğilim ve gelenekler üniversiteleri günümüze kadar taşımışlardır. Dekanlık seçimi mevcut yasada olmamasına karşın, bazı üniversitelerde Rektörler demokratik olma adına gayrı resmi olarak ön yoklama yaparak YÖK’e üç aday ismi bildirmektedirler. YÖK de genellikle üniversitenin görüşüne uygun olarak atama yapar. Bazı üniversitelerde rektörler seçimi dikkate almamakta, kendi çalışmak istedikleri arkadaşlarını atayabilmektedirler.

"Üniversiteleri üniversite yapan gelenekleridir" anlayışı ile üniversitemizin kendine yakışır ağırlıkta kendi iç dinamikleri ile kurumsal yapılandırmasını tamamlamalarıdır. Bu geleneklerden biri de fakülte dekanlarının belirlenmesinde fakülte öğretim üyelerinin eğilimine uygun davranılmasıdır. Yasal olarak dekan adaylarının belirlenmesi için herhangi bir seçim ibaresi olmamasına rağmen bir engel de yoktur.

Üniversiteler tarafından daha iyi bir ölçüt ortaya koyulamadığına göre, şimdilik her bilim insanın kendi kararını verecek yetkinlikte olduğu gerçeğinden hareketle öğretim üyelerinin iradesine saygı duyulması bir çok yönden önemlidir.

Maalesef üniversitelerimizde dekanlık yönetim organlarının belirlenmesinde günümüze kadar yaşanan bazı gelişmeler kurumları güçlendirmemiş, tam tersine olumsuz yönde zayıflatmıştır.

Dünyada Dekan Atanması konusunda değişik modeller bulunmaktadır.

Doğrudan ilan ile dekan aranması. İngiltere ve diğer Avrupa ülkelerinde uygulana modele, doğrudan amaca uygun iş ilanı verilmektedir. Koşulları taşıyan adaylar üniversiteye baş dosaları ile başvurmakta, bazı ülkelerde üniversite yönetimi doğrudan uygun adayı atamakta bazı ülkelerde ise fakülte ayrıca adayları oylamaktadır. Doğal olarak öğrenci ve çalışanlar ve diğer yardımcı öğretim üyeleri de oylamaya ağırlıkları oranda katılmaktadır.

Geçen yıl konferans vermek üzere gittiğim Doğu Akdeniz Üniversitesi dekan arayışı ilanını bilginize sunuyorum.

Türkiye'de Genel Yaklaşım Eğilim Yoklaması Şeklindedir

Ülkemizde süregelen anlayış yerleşik fakültelerde rektör eğilim yoklaması ile dekanın meşrutiyetini tabana dayanılarak doğrudan sorumluluk almak yerine bir bakıma demokratik davranarak sorumluluğu tabanın oluruna bırakmaktadır. 

Halen ülkemizde arzulanan bir mekanizma olmadığı için dekan adayının belirlenmesi mevcut eğilim yoklaması ile açık ve herkesin benimseyeceği bir şekilde gerçekleşmesi bir çok yönden yararlı olmaktadır. Bu anlayışla bilerek ve isteyerek eğilim yoklamasına katılacak adayların sonuçları olgunlukla karşılaması ve kabullenmesi yanında üniversite üst yönetiminin eğilim yoklamasının sonuçlarına saygı duyması ve öğretim üyelerinin karalarına uygun aday isimlerini YÖK’e atanmak üzere bildirmesi üniversitemizin saygınlığını her düzeyde güçlü kılacaktır.

Diğer taraftan gelişimini henüz tamamlamamış fakültelerde de öncelikle aynı fakültenin kadrosunda olan profesörler arasından liyakati ve yönetim becerisi olan bir öğretim üyesinin Fakültenin de rızası doğrultusunda Rektör tarafından YÖK’e atanmak üzere bildirilmesi yine üniversitemizin sağlıklı iç gelişimini ve verimliliğinin devamlılığı için önemlidir.

Bu ilanlardan en çarpıcı olanı ise Kıbrıs'taki Doğu Akdeniz Üniversitesi Rektörlüğü’nün Mühendislik Fakültesine Dekan arayan aşağıdaki ilanda bulunan kriterlerdir.

Doğu Akdeniz Üniversitesi Rektörlüğü’nden

Münhal Duyurusu

Üniversitemiz Mühendislik Fakültesi Dekanlığı için üniversite içinden ve üniversite dışından başvuru kabul edilmektedir.

Adaylarda aranan nitelikler:

o  En az Doçent veya Profesör olmak,

o  Bir üniversitede en az 3 yıl tam zamanlı statüde öğretim üyesi veya eğitim yöneticisi olarak çalışmış olmak,

o  Misafir kadroda bulunmamak ve ADEK kriterlerini sağlamış olmak,

o  Pek iyi derecede İngilizce bilmek, (ikinci yabancı dil bilmek tercih sebebidir.)

o  Yükseköğretim amaç, ilke ve sistemleri hakkında geniş bilgi ve deneyim sahibi olmak,

Yukarıda belirtilen niteliklere sahip adayların başvurularını 31.01.2008 Perşembe günü mesai bitimine kadar detaylı özgeçmişleri ile birlikte DAÜ Akademik İşlerden Sorumlu Rektör Yardımcılığı’na yapmaları gerekmektedir.

Değerlendirme Süreci:

o  01.02.2008 Mühendislik Fakültesi, Fakülte Kurulu’nun başvuruları değerlendirip uygun adayları belirlemesi

o  04.02.2008  Adayların duyurulması

o  11.02.2008 Adayların fakülte öğretim üye ve öğretim elemanlarına sunum gerçekleştirmesi

o  13.02.2008 Elektronik ortamda portal üzerinden tüm tam zamanlı fakülte öğretim üyeleri ile öğretim elemanlarının oy kullanabileceği seçim yapılması

Oylama sonucunda %51 veya üzeri oy alan aday çıkmaması halinde:

o  14.02.2008  En yüksek oy alan iki aday arasında ikinci tur seçim yapılması,

  İkinci tur oylama sonucunda %51 veya üzeri oy alan aday çıkmaması halinde:

o  15.02.2008 İkinci tur oylamaya katılan iki aday arasında üçüncü  tur seçim yapılması

 Üçüncü tur oylama sonucunda da %51 veya üzeri oy alan aday çıkmaması halinde ileriki bir tarihte seçim süreci yenilenecektir.

  Akademik İşlerden Sorumlu Rektör Yardımcılığı

 14.01.2008