Dünyada Yaşanan Savaş Sorunlarının Anlaşılmasında ve Tarım-Tarihi Bilincinin Gelişmesinde Tüfek Mikrop ve Çelik Kitabının Önemi

İbrahim Ortaş, iortas@cu.edu.tr

İnsanlık tarihinin birkaç bin yıllık geçmişinin ötesinde çok fazla bilgi sahibi değiliz. Göbekli tepe ve Karahan tepe verileri Dünya üzerinde insan tarafından yaklaşık 13.000 yıl kadar önce nedenini henüz tam bilemediğimiz nedenlerle bir araya geldikleri ve mesajlarını taşların şekilleri üzerlerindeki kazdıkları resimler ile verdikleri görülüyor. Ancak T şeklindeki taşlar ve üzerlerindeki figürlerin ve kabartmaların yapılması geçmişin daha da geriye doğru gittiğini gösteriyor.

İnsanlığın geçirdiği kısa süresince bilgi aktarımı teknikleri olmadığı için geçmişe dair çok az bilgi sahibiyiz. Özellikle de insanın insan olması süreci ve tarihi yolculuk nerde, nasıl başladı ve nasıl şekillenerek buraya gelindi? Yaşadığımız Anadolu ve Orta Doğu coğrafyasının bu yolculuktaki coğrafi ve ekolojik önemi insanlığın çağlaması ve kendini anlamlı yaşamlar kurmasına ne denli ortam hazırladı? İnsanın canlılar tanıması, ıslah ve evcilleştirme ilerlemeleri nasıl başladığı konusunda eldeki tek bilgi kazılardan çıkan eserler ve eskiden kalan materyallerin analiz verileri.

Son birkaç bin yıllık insanlık tarihi başta Sümerler, Çinliler ve Yunanlıların kurdukları devletler, savaşlar, 1500’li yılarda başlayan keşifler, sanayi devrimi icatlar ve yeniliklerle başlayan ve bugün hızla gelişen canlıların ve cansızların kodlarının deşifre olması ile robotlaşan ileri teknoloji ve iletim çağı olaylarının yaşandığı tarih ile doludur. İnsanın insan olması ile başlayan toplumsal sözleşmelerin doğurduğu değişik inanç, görüş ve ideolojiler geliştikçe içinde çıkılmaz bir dizi çatışma alanları oluştu. Zaman içinde kabile ortamından, kent devletlerine ve imparatorluklar kurulup yıkılırken, her defasından farklı bir yaşam seyri oluşmaya başladı. Son dönemlerde yaşananların izlerinin geçmişten geliyor olması doğal olarak beklenmelidir.   

Ziraat Fakültelerinden okutulan Tarım tarihi dersinin ilk birkaç haftasını insanlığın tarım yapması konularına ayırıyorum. İnsanın geçmişi hemen herkesi ilgilendiriyor, öğrencilere bu konularda yazılmış birkaç kaynak kitap öneriyorum. İnsanlığın geçmişten günümüze geçirdiği süreçler konusunda son yıllarda bilimsel bulguların ışığında birkaç kitap yayınlandı. Bozkurt Güvenç’in Kültür, Darvin’in “Türlerin Kökeni”, Yuval Noah Harari’nin “Home Sapien” ve Amerikalı kuş bilimci, fizyolog ve tarihçi Jared Diamond’un "Tüfek, Mikrop ve Çelik” kitabı.  Tarih konusunda yazılan birçok kitap içinde Diamond tarafından yazılan biyoloji, coğrafya ve tarih ekseninde konuları ele alan Tüfek-Mikrop Çelik kitabı geliyor. Yazar birçok bilim insanlarından farklı olarak dünyanın geçmişte yaşadığı sosyal sorunları ciddi bir araştırma ve açlık dille rahatlıkla anlatmasını başardı. Sanırım yazarın başarısı ilk defa biyoloji, coğrafya ve tarih bilimlerin temel alanlarını bilen birinin konuları ilişkilendirerek anlaşılır kılmasıdır.  Dünyanın şimdiki teknolojik tarihinin keşifler ile başlayan ve sonrasında tüfek, çelik ve mikropların lehlerine ne denli büyük kazanım sağladığı akıcı bir dil ile anlatılmış ve nefes kesici bir merakla okunur bir kitaptan öteye karmaşıklıklar içinden görünen bir dünya fotoğraf çıkarmaktadır.

Diameon’un sıklıkla sorduğu “neden bu coğrafyada atlar evcilleştirilebilirken Afrika'da zebralar neden evcilleştirilemedi?” Burada dünyamızın üzerinde canlı varlıkların bulunduğu ortamın ve nünün dikey ve yatay boyutlarının önemini sorgulanmaktadır. Amerika kıtası keşfedildiğinde orada da bir yaşamın olması sonrası neden Amerikalılar Avrupa'yı keyfedemedi de Avrupalılar Amerika’yı keşfetti? Hata bazı toplumlar zenginken diğerleri neden fakir, hata bazıları halen çıplak iken, bazıları araç gereç geliştirdiler? Hatta insan gözünün göremediği gezegenlere uçuşlar yamaktadırlar.

Prof. Diamond konuya Papan Yeni Gine’de başlayarak insanlığın geçmişinin peşine düşerek konuyu birkaç alanda farklı bir anlatımla bilimsel bilgileri ilişkilendirmiştir. Ve tüm hikâye bundan 13.000 yıl önce Orta Doğu'da yaşayan bir insanın bir buğday tanesini toprağa ekmesiyle başladığını speküle ederek geçmişimize başladık. Bilimsel araştırma metotlar kullanılarak insanların yer yüzeyinde ne zaman yaşamı kendi kontrolüne alarak farklılaştığı sorusunun cevabını arıyor. Arkeolojik kazılar ve yer yüzeyindeki bazı yapıtlar üzerinden yapılan karbon izotlarının yarılanma süreci dikkate alınarak belirlenmeye çalışıyor. Bu bağlamda şu anda eldeki tek en yaşlı yapı, Göbekli Tepe, Karahan Tepe kazılarındaki yapıtlar. Buralardan yansıyan şekil ve figürler, kalıntılardaki materyallerin ileri biyokimyasal ve moleküler analizlerden ne yenilmiş, ne içilmiş ve arkeometri analizler ile insanların kullandığı malzemenin nerden sağaldığı anlaşılmaya çalışılmaktadır. Bu konuların insanın ilgisi çektiği için her bulgu özelliklede entelektüel kesimde ciddi dikkatler çekilmektedir.

Dünün Çözümleri Bugünün Kan ve Göz Yaşını Oluşturuyor

"Tüfek, Mikrop ve Çelik” olarak adlandırılan kitabın öyküsü ve tarihin yönlendiricisi olarak elinde tüfeği olan çeliği kullanan ve mikrop yayan insanların dönüştürdüğü dünyamızın nasıl farklılaştığı ve bugün ki teknolojik olarak gelişmiş devletlerin Amerika, Afrika ve Asya’nın birçok bölgelerini eline geçtiğini birçok açıdan sorgulamaktadır. Kitap aynı zamanda toplumların oluşması ile başlayan sosyalleşme ve toplumsal sözleşmeler sonrası, doğal dinler, semavi dinlerin, hukuk ve devletlerin nasıl geliştiği kurulduğu sorgulanarak irdelenmektedir. Kitaptaki mikropların ise Amerika kıtasındaki insanlara çiçek mikrobunu bulaştırarak on binlerce Amerikalı yerlinin ölümüne neden olduğunu belirtiyor. En önemlisi de; elinde tüfeği olan İspanyol askerlerin elinde silahı olamayanları nasıl öldürerek yok etiğini, kalanların ise dillerini ve inançlarını baskı ile değiştirdiğidir.

Geçmişten Ders Alınmış Görülüyor

Son günlerde dünyada ve bölgemizde yaşanan ABD merkezli güç eksenli müdahaleler ve “kişinin kendi ahlakı ve aklına” dayalı keyfi tutumlar beraberinden hesaplanamayacak kadar sorun üretildiği görülmektedir. Bugünlerde Dünyayı elindeki güç ile yeniden şekillendirenlerin dünün cetvele sınırlarını çizenler olmasın mı? Bugün halen Güney Amerika’nın İspanyolca ve Portekizce, Afrika’nın güneyinde İngilizce, kuzeyde Fransızca resmi dillerinin kullanıyor olması geçmişte elinde tüfekleri olanların naif toplumları nasıl zorla kendi kültürleri altında şekillendirdiklerini en iyi anlatan durumdur. 

Başucu kitabım olarak herkese okumasını önerdiğim “Tüfek Mikrop Çelik” kitabından öğrendiklerim sanki dünün yaşanmış acılı hikayelerinin modern hali gibi geliyor bana. Kitapta tüfek ve çeliğe sahip olanlar ve olmayanların bugün ki dünyanın şekillenmesinde rol aldıklarını anlatıyor.

Tarih perspektifinden bakınca dün elinde tüfeği, çeliği olanların şekillendirdiği dünya haritasının sınırları bugün birçok toplumu karşı kaşıya getirmiş ve insanlar birbirleri tanımadan boğazlamaya kalkıyorlar. Hem de karşıdaki diye tanımadığı hem cinsini ulvi değerler ve vatan adına yapmaktadır. İçinde yaşadığımız teknoloji çağında adeta insan olmanın erdemlerinden geriye doğru gidiyormuş gibi durmalar korkutucu boyuta gelişiyor gibi. 

Dün yaşanan keşifler, arkasında kıtaların kendilerine adeta bağışlanmış toprak görenler, yerel halkları insandan saymayan, köleliği kutsayanların bıraktığı tortu sanki bugün yeniden Güney Amerika’da, Afrika’da, Asya’da ve bölgemizde yeniden yaşanıyor gibi geldi bana.

Jared Diamond’nın öğrettikleri doğa ve tarih arasındaki ilişkiyi Nature dergisinin haklı olarak belirtiği gibi "İnanılmaz derecede kapsamlı bir kitap”. Kitap tarih, biyoloji, ekoloji ve coğrafyayı bir arada düşünerek dünyanın geçmiş tarihini başarılı bir şekilde anlatıyor. İnsanlık tarihinin nasıl geliştiğini merak edenlerin ilgisini üzerine çeken kitap konuları iç içe bütünlüklü olarak işlemiş. Her yerde söylerim şu ana kadar yazılmış insanlık tarihi ve yaşanmışlıkların ötesinden farklılaşan dünya gelişimini hakkında en gerçekçi anlatıma sahip bir kitaptır. Yuval Noah Harari gibi genel dünya tarihi analizi yapan tarihçiler kitabı çok yönlü analiz ettiler. Harari diyor ki; "Büyük soruların ve büyük cevapların kitabı." Bana göre de halen bilmediğimiz birçok soruların cevaplarının ipuçları burada okunuyor. Microsoft’un sahibi ve kurucusu Bill Gates ise; "kitap büyüleyici ve insanlık tarihini anlamak için bir temel oluşturuyor." Diyor.

Washington Times gazetesi Tüfek, Mikrop ve Çelik kitap hakkında özelde de Diamond hakkında diyor ki; “teknolojiye olan hâkimiyetini geniş bir tarihsel kapsamla birleştiriyor” ve ekliyor "İnsanlık tarihi araştırmalarında ciddi ve çığır açıcı kitaplar ancak her nesilde bir geliyor”

"Kitap insanlığın son on üç bin yıllık kısa tarihinde farklı kıtalardaki farklı toplumların farklı gelişmelerini değişik bilimsel bilgiler ışığında bilimsel bir yaklaşımla ikna edici şekilde açıklamamış.  Kitapta gelişmenin mortunun ırklarda değil, daha çok coğrafyanın etkisini işleyerek açıklamaya çalışıyor. Stanford Üniversitesi ’inden Paul R. Ehrlich, “kitabın ilk iki sayfayı okuduktan sonra kitabı elinizden bırakamayacaksınız." diyor

Kitap öncelikle her üniversite öğrencisinin ve diğer ilgi duyanların okumasını öneriyorum. Olanağım olsa üniversiteyi kayıt yapan her öğrenciye bu kitabı hediye eder öğrencilerin tarih, coğrafya ve biyoloji bilgisi gelişir ve bütünlüklü bir farkındalık yaratılır. Her entelektüelin özelde de insanın geçmişine dair tarihi merakı olan herkesin okumasını özellikle öneririm. Tarihi bilinci olmadan olup bitenler ne yazık ki anlaşılmıyor!

25 Ocak 2026, Adana