Yapay Zekâ Hem Tehdit, Hem de Fırsattır. Yararı, Zararı ve Etik Sorunları İnsanın Kararına ce Çağın Gereklerine Göre Değişir

İbrahim Ortaş, Çukurova Üniversitesi. iortas@cu.edu.tr

“Korkarım ki bir gün teknoloji insan iletişiminin ve yakınlaşmasının önüne geçecek ve aptal bir nesil ortaya çıkacaktır”. Albert Einstein

Teknoloji sözcüğünün kökeni Yunanca techne sözcüğüdür. Bu sözcük “hakikati güzellikte öne çıkartmak”' anlamına gelir; aletlerle zanaatkârların ve sanatçıların yeteneklerini artırmasına techne denir. Aynı zamanda Yunan filozoflar teknoloji insana özgü bir faaliyet addederlerdi.

Teknolojik gelişmeler öyle görülüyor ki bazı ülkelerde beklenenden daha hızlı gelişiyor. İnsan beyin kapasitesinde eskiye göre daha gelişkin olduğu söylenebilir. Beyin eskiye göre daha çok çevreyle ve teknoloji ile iletişim içinde ve daha çok soru soruyor ve cevap arıyor. Hatta çok daha fazla meşgul olduğunu kendi yaşamımızda görüyoruz. Bunun doğal bir sonucu olarak beynin daha çok geliştiği ve düşünme çapında daha farklı olmakta söylenebilir. İnsan beyninin son yıllarda düşünme kapasitesinin artmış olması ve yarattığı teknoloji ile insan bedeninin beynin gerisinde mi gidiyor sorusunu da doğal olarak sordurtuyor.

Teknolojinin gelişimi özellikle yapay zekâ ve Endüstriyel gelişme ile bazı iş kollarında daha az iş gücüne gereksinim oluşturduğu görülüyor. Son yıllarda IQ’si yüksek yapay zekâ robotlarının insan yaşamına girmesi ne tür sorunlar çıkarabilir? Sorusu günümüzde bir grup insanı heveslendirirken çoğu kişiyi de ciddi şekilde kaygılandırmaktadır. Yapay zekâ ve akılı robotlar çoğu işi insana bırakmadan, daha kapsamlı ve çabuk yaparak insandan daha verimli iş çıkaracaktır. Önümüzdeki yıllarda muhtemelen insana olan iş yükü gereksinimin azalacağı yaşanarak daha çok tecrübe edilecektir.

İnsan genom mühendisliği ile insan genleri yeniden düzenlenirse ve ömrü uzatılırsa ne tür sorunlar çıkabilir? Hatta parası olan veya güç sahipleri ömrünü para ile uzatır ve gücünü pekiştirse bu insanlık için ne tür sorunlar çıkarır? Ölüm belli bir yaştan sonra herkes için zorunlu ve kabul edilir bir durumdur. Uzun ömürlü ve aralıklarla gücünü ve hafızasını yenileyecek bir insanın varlığı veya yapay zekânın insan hafızası veya yaşamına ne tür etkiler veya komplikasyonlar yapacağı merak konusu. Yapay zekâ ürünü ekipmanların savaşlarda kullanılması ile insanlığın nereye evirebileceği kestirilebilir mi?

Önümüzdeki 20-30 yıl içinde insan beyninin çalışma şekli daha çok bilinir olacağı beklenmektedir. İnsan beyninin ve bozulan sinir ağlarının onarılması da mümkün olabileceği beklenmektedir. Bu yolla insanın öğrenme becerisi artırılacak. Diğer taraftan insan hafızasının kopyalanması de mümkün olabilecek ki bu da bellek hırsızlığının önünü açacaktır. Bu durum beraberinde bazı kişilerin beyin bilgi kapasitesini kopyalayarak yeni kullanım alanlarını artırabilir olacaktır.

Beyin bilgisayar ara yüzleri yeni bir yaşam olarak makine-insan ikili yapısı diğer insanları nasıl baskılayabilir. Yarı insan, yarı makine yapılı bir yaşam kolunu da makineler bizden zekice bizim adımıza karar verirse ve bizi yönetirse, toplum sözleşmelerimiz, değerlerimiz ve ahlakımız ne olacak? İşlenecek suçtan kim sorumlu tutulacak?

Diğer taraftan insan gen haritası üzerinde yapılacak değişimler veya gen kodlaması ile insanın bilgiye ulaşımı veya bilgi yükü ile donatılması olası birçok sosyal, etik ve ekonomik sorunları da berberinde getirecektir. Bu durumda teknoloji üretemeyen ülkelerin geniş insan nüfusunun nasıl istihdam edileceği şimdiden sorulan bir önemli sorun. Tabii gelişmiş toplumlar dünyadaki önemli nüfusu feda edebilir. Bu konuda gelişmiş ülkeler ve şirketler alttakileri harcamada çok cömert davranabilir.

Yapay Zekâ İnsan Hayatını Birçok Bakımdan Kolaylaştırmaktadır

Bütün bu bilgiler bilgisayardan çıktı ve elimizdeki teflonda veya bileğimizdeki saate belki yarın beyin ara yüzüne yüklenecek duruma gelebilecektir. Beyindeki bilgi ile uydulardan alınacak bilgiler akıllı gözlükler üzerinden anında her tülü bilgi göz işareti ile derlenip yönetilecek duruma gelecektir.

Para taşıma ve havaleler eninde sonunda dijital paraya ve dijital transfere dönüştürdü. İşlemler çok daha hızla ve etkili yapılabilmektedir. Nerdeyse artık kimse bankaya bile uğramıyor. Yakında fiziki bankada belki ortadan kalkabilir. Araçlar şoförsüz ve istediğiniz aracı çağırıp istediğiniz yere dijital ödeme ile yolculuk yapılabilecektir. Uberlerin taksinin yerini aracısız alması ve daha kaliteli hizmet vermesi dijital evrimin bir sonucu olmaktadır.

Japonya’da yapay zekâ yaşlılara elbise giydiriyor. Yakında hasta bakıcılığı yapay zekâ robotlara bırakılacak. Tarlada meyve sebze toplayabilecek. Anlaşılan çok hızlı bir şekilde çok sayıda insanın işini yapay zekâ bilgisayarları yapacak. İster istemez fiziki iş gücüne ihtiyaç olmayacaktır.

Yaşam kolaylaşacak ve birçok şeyden feragat edilmiş olacak. Bazı sorular belki de hiç sorulmayacak. Google OS üzerinden kolunuzdaki akılı saat, size hava durumu ve gün içindeki değişimleri ve planlarımızı bile size hazırlamada yardımcı olacaktır.  Mobil aygıtlar artık birer dijital asistan gibi her derdimize derman olmaya başladılar bile. YZ son birkaç yılda sesi ve görüşmeleri yazıya dökmesi, görüntülerin değişik amaçlara uygun düzenlenmesi, her dilden çeviri gibi angarya işlerin makineler tarafından çok daha hızlı yapıyor olması çağın en ileri teknolojisi denilebilir. Bu bağlamda basının veri ve haberleri kısa sürede işlemesi ve topluma iletmesi ve ulaştırması ciddi kolaylık sağlamaktadır. Navigasyon ve nokta konum ve GPS gibi teknolojilerin uydu verileri üzerinde hızla yerine getirilmesi ayrıca ileride yapay zekâda daha çok yararlanılacaktır. Önümüzdeki dönemlerde başta yerel yönetimler olmak üzere birçok iş yapay zekâ ile kontrol edilecek ve yönlendirilecektir. Birlikte seyahat edeceğiz ve vereceğimiz komutlar ile birçok işimizi bizim adımıza yapacaklardır.

Yapay Zekânın Tıpta Kullanımı

Yapay zekâ önümüzdeki dönemde başta sağlık olmak üzere insan yaşamına ilişkin birçok konuda kaliteli sağlık hizmeti yanında ekonomik tasarruf da yaratacağı belirtiliyor (The Economist, 2024). The Economist’in yazısında “Amerika’da yılda 4,5 trilyon dolar olan toplam yıllık tıbbi harcamalarından 200 milyar ila 360 milyar dolar arasında tasarruf sağlanabileceği belirtiliyor. Stetoskoplar ve robot cerrahisi, büyük veri setlerinin analizine veya insan yüzüne sahip bir tıbbi yapay zekâ gibi birçok fırsat sunarak daha fazla hizmet vereceği belirtiliyor. Dünyada ilk defa Çinin Pekin'deki Tsinghua Üniversitesi'nden araştırmacılar otonom etkileşim yoluyla çalışacak Agent Hastanesi projesi üzerinde çalıştıkları belirtildi (https://www.ntv.com.tr/galeri/teknoloji/dunyanin-ilk-yapay-zeka-hastanesi-acildi-gunde-3-bin-hasta-tedavi-olacak,oS8nuJo7sUmszngBwDOHOg/BYCqNFooT0GkzuExt0xqxQ). Günlük 3 bin hasta 14 robot tarafından sağlanacağı belirtildi.

Yapay zekâ, büyük veri analizi ve makine öğrenmesi yöntemleriyle çok kritik hastalıkların ilaçlarının keşfi ve geliştirme süreçlerini hızlandırılmasını sağlayabilir. YZ’nin hastalık teşhisi, ilaç yazılması yanında, diş hekimliği ve vitamin, enzim üretiminde kullanılacağı belirtiliyor. Yeni molekülerin tasarım, ilaç etkileşimleri ve aşı, vitamin ve enzim üretimi ve kullanımı alanlarda yarımcı olabilir. Kanser ve benzeri hastalık riskini erken uyarılar sağlayarak hastalıklara erken müdahale olanğı sağlayabilir. Hatta genomik verilerin analiz edilmesi ve genetik hastalıkların anlaşılması ve kişiselleştirilmiş tıp ve tedavi yaklaşımları geliştirebilir.

Şekil 1. Çin’de günde 3 bin hasta tedavi edecek yapay zekâ hasta hanesi. (https://www.ntv.com.tr/galeri/teknoloji/dunyanin-ilk-yapay-zekâ-hastanesi-acildi-gunde-3-bin-hasta-tedavi-olacak,oS8nuJo7sUmszngBwDOHOg/BYCqNFooT0GkzuExt0xqxQ)

Birçok hastalığa neden olan etmenler, analizler kol saati üzerinden tanımlanacak ve kendi sağlığınız hakkında doktordan önce bilgi sahibi olacak duruma geleceğiz. Mobil uygulama kan nabzımızı, şekerimizi ölçüyor. Sağlığımız hakkında ön bilgide verebilmektedir. Belki yakında daha farklı YZ robotları gibi dijital asistanlarda kullanılıyor olacaktır. Ve belki de bunlarsız yola da çıkamayacağız.

Yapay Zekânın Biyoloji ve Tarım Biliminde Kullanımı

Son yıllarda yapay zekânın tarımsal üretim kullanımı yaygınlaşmaktadır. Yapay zekâ, tarımın birçok alanında geniş bir yelpazede kullanım alanlarına sahiptir.  Kapasitesi yüksek bilgisayarların bütün biyolojik ve kimyasal bileşikler arasındaki olası bileşikler üzerinden yeni kimyasal gübre, aşı ve organik bileşiklerin üretimi sağlanabilmektedir. Tohumculukta ıslah çalışmaları artık YZ bilgisi üzerinden hazırlanmaktadır. Ayrıca değişik hastalık, kuraklık, tuz ve besin elementi yetersizliklerine karşı kapasitesi yüksek yeni ıslah edilmiş tohumların üretilmesi artık olası görülüyor. Amaca uygun gübreleme ve toprak işleme zamanı ve miktarı makine öğrenmesi ile işletmelere ekonomik fayda sağlayabilir. Görüntü analizi ve sensor teknolojileri kullanarak hastalık ve zararlıları erken tespit edebilir. Bitkilerin sulama ihtiyaçlarını sensörler ile belirleyerek su kullanımını optimize edilebilir.

Sensörler ve görüntü analizi kullanılarak hayvanların sağlık durumu ve davranışları sürekli izlenerek sağlık ve beslenme durumu önceden tespit edilebilir.

Tarımsal mekanizasyon un tarımda kullanılmasında uydu görüntüleri yolu ile izleme yapmak için robot ve dronlar kullanılarak hasat, gübreleme ilaçlama gibi birçok yoğun iş gücü daha çevreci yaklaşımla sağalabilir. Yapay zekâ, tarım sektöründe verimlilik, daha az çevre kirliliği sorunları azaltılabilir.

Yapay Zekâ Fakir Fukarayı Açlığa Mahkûm mu Edecek?

“Yapay zekâ” yazılımları ile insanın faaliyet yürüttüğü birçok alandan elini-eteğini çekileceği ve insan yerine robotların kara vereceği, üretim yapacağı ve işleri planlayacağı bir yapı insanlığın yaşam biçimini de derinden sarsacak/değiştirecektir (Ortas, 2018,).  Teknolojinin yaşamın birçok alanını dijitalleştirdiği durumda insanların ihtiyaçlar piramidinde artık yeme içmenin yanına mobil aygıtlar ve Wi-Fi’yide eklemiş görülüyor. Her gittiğimiz yerde artık ilk sorguladığımız şey Wi-Fi var mı?

Gelinen noktada belki de teknolojisiz bizlerde bir hiç olacağız ve üretemeyeceğiz. Nihayet bugün bile teknoloji kullanamayan insan veya toplum üretmediği içinde sistem tarafından geride bırakılmaktadır. İnsanlar yakınlarını ve sevdiklerini fiziki olarak sık sık ziyaret etmek yerine belki de yalnızca Skype veya diğer canlı iletişim ile ekran üzerinden ziyaret ediyor olacak ve iletişim kuracaktır. Bu durumun insan ruh sağlığı üzerinde ne tür etkileri olduğu bilinmiyor. Doğal olarak iyi mi yoksa kötümü diye sorgulamak gerekir.

Frontiers in Plant Science dergisinde yayınlanan makalede YZ sıtma ilaçları için gerekli olan bitkileri daha kolay bulduğu belirlenmiştir. Konvensiyonel yöntemlerle bitki türlerinin altıda birinin gözden geçtiği belirlenmiştir.

Birçok şey dijitalleşti ve mobilize edildi. Medyalaşan şeyler yapay zekâ ve diğer öğrenme motorları yolu ile tüm bilgi ve beklentilerin kayıt altına alınması ile her şeye her yerde her ortamda ulaşılır olduğu görülüyor. Birçok sanat ve etkinlik dijitalleşti ve dijitalleştikçe herhangi bir girdi maliyeti olmadığı için ucuzlamış da oldu. İsviçre Teknik Üniversitesi ChatGPT ile domates toplayan yapay zekâ kolu geliştirmiştir. Bu da hasattın zamanında ve daha hızlı yapılması anlamına gelmektedir.

Günümüzde yeni yeni üretilen aletler kendi kendine öğrenmekte ve kendi kendilerini güncelleyebilmektedirler. Çoğu angarya ve tekrarlanan işler artık ortadan kalkmış durumda. Çoğu meslek bitmiş onun yerine bilgisayarların dizayn ettiği ürünler kullanılmaktadır. 11 Temmuz 2023 tarihli gazetelere yansıyan bir haber tamda kaygıyı haklı çıkaracak şekildedir. “Hindistan merkezli Duukan şirketinin Üst Yöneticisi (CEO) Sumit Şah, müşteri hizmetleri çalışanlarının yüzde 90'ını, onların yerine yapay zekâ kullanacağı için işten çıkardığını açıkladı”. Öyle gözüküyor ki önümüzdeki dönemde çok sayıda insanın işi elinden alınacak. Örneğin, fikir dünyasındaki gazete köşe ve kitap yazarlığı dahi, sinema ve müzik sektörü yanında başta hukuk ve benzeri alanlar kadar fen ve sağlık gibi uzmanlık gerektiren özelliklede radyoloji, patoloji, ilaç üretimi gibi birçok işlerde insan etkisi azaltılmış olarak yapabilecektir.

Yapay zekânın ortada kaldıracağı mesleklerden biri tercüme işi gelmektedir. Her geçen gün neredeyse doğuya yakın çevir yapan, sesi kaydını yazıya dönüştüren programları yapay zekâ yolu ile yapması mesleği çok zorlamış görülüyor. Google Translate, Reverso, Yandex translate, Microsoft Bing translator, Alexa ve Deepl gibi programlar daha doğru çeviri için kendi aralarında da yarışıyorlar. Daha düne kadar tercüme alanında çok sayıda insan çalıştırılırken, bugün anında doğruya yakın çevir yapılabilmektedir. Bu arada yapay zekâ hızla sanat eserlerini de canlandırmaya çalışıyor. Muhtemelen karmaşık desen, renk çeşitliliği ve yüksek çözünürlüklü resim ve sanat eserleri yaratması kısa sürede gündemimize gelecektir.

Özellikle her Tabii bütün bu süreçlerin sonuca birçok meslek ortadan kalkacağı gibi ihtiyaç duyulan ürünler daha ucuz ve kolay elde edilebilecek. Ürün bolluğu yaşanabilir. Bunun oluşturacağı üst yapı nasıl OLACAK?

İnsan Makine Etkileşiminde MUTLULUK Nasıl Tanımlanacak?

Yapay zekâ temelli robot ve işlevlere verilen önem doğal olarak mutlu olunur mu konusunda gündeme getirdi. Duygulara dayalı olan, bilgi, çaba, insan hormonlarının karmaşık etkileşimi sonucu beynimizde oluşan haz duygusu mutluluk YZ ile dönem dönem amaçlanan bir işin başarılması veya beklentinin karşılanması ile sağlan bilir ancak mutlak bir mutluluk çok karşılık bulamayabilir. Soru şu: bu kadar dijitalleşmenin bedeli ne olacak? Bunu ödeyemeyenler ne yapacak? Teknolojinin nimetlerine sahip olan güç-erk diğer insana nasıl davranacak? İnsan insana kul mu olacak?

Yoksa her şey ucuzlayacak ve ürünler azalacak ve para ortadan kalkacak ve insanlar daha mı bir birine yaklaşacak? Bu süreçlerin sonuç makinenin yapacağı birçok iş veya bazen sizin adınıza veya sizin duygularınıza göre sizin adınıza iş yapacak makinelerin çıkardığı iş insanı mutlu edecek mi? Çünkü öyle görülüyor ki insan elini belki oynatmayacak. Kendisinin uğrunda çaba harcamadığı bir aşın bir işin tadı ve lezzeti olur mu?

Sevgili Halit Yıldırım arkadaşımız sık sık önemli kitapları özetleyerek sosyal medyada arkadaşları ile paylaşıyor. Bir şeyi okuyup anlamak ve onu özetleye bilmekte önemli bir yetenek gerektirir. Okuma konusunda artık zamanımızın sınırlı olduğu gerçeği ile özet kitaplarda yayınlaması yararlı olacaktır. Bu bağlamda özet yararlı oluyor. Ancak, yapay zekâ bizler gibi entelektüel emek harcayan insanlarında işini elinde alacak gibi. Aradığın bilgiyi Chatbot, ChatGPT- 3,5 veya 4O üzerinden fazlası ile bir dakikada elde edebiliyorsunuz.

Yapay Zekânın Kendisi İstismarcı Olabilir mi?

Yaşamda dijitalleşen malın dolaşımında artmaktadır. Müzik, film, gazete, kitap, para, diğer metalar vs. Bu ürünler bugün bulut ortamında ve herkese açık olarak anında her ortamda yararlanılabiliniyor. Dijitalleşen üstel veri ve bilgi birikimi artık tusunami gibi her şeyi önüne katarak insan duygu dünyasında birçok tahribatta yaratabilir. Kişilerin özlük bilgileri, banka ve diğer verilerine ilişkin gizliliklerin otomatik olarak kullanımı ve diğer insanların erişimi kaygı yaratan konuların başında gelmektedir. Her şeyin otomatik hale getirilmesi, öğrencilerin ders çalışmadan bilginin ellerinin altında bulunması veya aranan her bilginin makineye yüklendiği gibi anlık sağlanması düşünsel ve fiziki tembelliği de tetikleyebilir.

Değerler, duygular, sevgi üzüntü vs. gibi insan özgü ve değer yaratmak için verilen çaba ve kendini geliştirme önemli ölçüde zarar görebilir. Düşünebiliyor musunuz? Kolunuzdaki dijital saat üzerinden daha fazla bilgi, haber, müzik, belgesel, film edinme ve izleme imkânına sahipsiniz.Benzer şekilde Amerikan filim sektörünün kalbi Hollywood’da çalışanlar, oyuncular ve yönetmenler yapay zekâya karşı iş garantisi alamadıkları gerekçesiyle greve gittiklerini açıkladılar (NTV TV 13 07.2023, https://www.ntv.com.tr/amp/n-life/hollywood-oyuncularindan-yapay-zeka-grevi,QTtveXqikU2s2FfxVDHaPA).

Yapay zekâ, animasyon üzerinden oyuncuları gençleştiriyor veya tanınan aktörü yapay zekâ ile filmde değerlendiriyor. Senaryo yazarlarına gerek kalmadan yapay zekâ istenilen şekilde sayısız senaryolarda yazabiliyor. Bu ve benzeri özellikle yazılım alanlarında yaratıcılığı köreltebilir, istemedik nitelikte dezenformasyonlara yol açabilir.

Kişilerin görüntüsü ve sesinin taklit edilmesi beraberinden ciddi suiistimallere yol açabilir. Çok derin sahtekârlıklar ve insanın emeğinin yok sayılmasına yol açan durumlar yaratabilir. Tabii yapay zekâ makinelere öğretilmiş bilgiler üzerinden yapıldığı için kişiler hakkında yazılmış olumlu ve olumsuz bilgi kişinin işe alınmasında ve yükseltmelerde hakkındaki bilgileri de suiistimal edebilir. Her alanda oluğu gibi YZ kullanılarak konunun suistimal edileceği açık ve belki de akla gelmedik hangi alanlarda olacaktır. Konu çok yönlü değerlendirildiğinde çok daha fazla etik ihlallerinde içerdiği ve bu durumun su istimal edileceği anlaşılıyor.

Yapay Zekâ Etik Kaygılar Yaratabilir! Ancak Bunda Korkulmalı mı? 

Makinelere yazdırılan ve öğretilen veriler üzerinden yaşanacak kolaylıklar kadar, suiistimal ve derin sahtekârlıklar, kalpazanlıklar, ayrımcılıklar, ırkçılık, seçimlere uzaktan müdahale, eğitimde yaşanacak manipülasyonlar ile diploma sağlanması vs. gibi ciddi haksızlık ve hukuksuzluklarda yaşanacaktır. Meslek alanında yapılması gerekenlerin yapılması etik kaygı ve sorunları oluşturmaktadır. Etik sorumluluk kime ait olacak. Makine mi? yoksa operatör mü? Bu ve benzeri soruların cevabı halen ülkeler ve uluslararası alanda tam olarak ilkesel ortak bir tutum alma durumuna gelinmemiştir. Diğer taraftan makine öğretmesi ile yaşanan başta inanç, aile ve sosyal hayat ile ilgili de birçok etik-ahlak konuları gündeme gelecektir.

Bu konuda Teorik fizikçi Prof. Dr. Michio Kaku gelecekte yapay zekâ dünya için nükleer savaşı, biyolojik silahlar ve küresel ısınmadan sonraki 4. Tehlike olduğunu belirti (Basın 28 Mart 2024, basın).

Teknoloji ile Karşı Karşıya Gelmemek İçin Paradigma Değişimi Yaratmak Zorunluluğu

Ancak Yapay Zekânın yaratacağı işsizlik olgusundan korkmamak gerekir. Çünkü yapay zekâyı yaratan insan, bilgiyi makineye yükleyen de yine insan. O zaman insan kendini yenilemek zorunda değil mi? sorusu sorulmaktadır. Ayrıca yapay zekâ sektörüde kendi iş alanı, sektörünü oluşturacaktır.

Ancak unutmayalım ki kaybolacak mesleklerin yerine yapay zekâ ile ilgili meslekler alacaktır. Onu için korumak gerekir ancak kendimiz çağa uygun eğitmek zorundayız. Yine de çoğu melekler ve insan için yaşam çok kolay olmayacak tabi.

Bu bağlamda yapay zekâ insanların makineden daha yaratıcı ve daha çok duygu yüklü entelektüel bilgi sahibi olmasını gerektirecektir. Ayrıca yapay zekâ insanın ne istediğine bağlı olarak çalıştığı için dikkatli, ne aradığını net bilen ve ifade edebilen insanlar daha şanslı ve etkin kullanıcı olacaktır. Yani insan zekâsı, aklı ve duyguları etkili kullanıldığı ölçüde her zaman makineden daha güçlü olacaktır. Ancak makine gibi anında çok veriyi aynı anda işleyemeyecektir. Farkı fark edip geleceğe yeni söylemle çıkmak gerekir.

Günümüzde hemen her alan bilgisayar bilimlerine dayalı olarak yürütülmektedir. Hayattaki birçok meslek alnın işleri yazılan bilgisayar programları üzerinden daha hızlı ve doğru olarak işlenmektedir. Bu bağlamda dünyada en revaçta olan konuların başında bilgisayarlara ve yapay zekâya dayalı iş yapmak ve verimliliği artırmaktadır. Onun için matematik, mantık, bilgisayar konularını bilen yaratıcı insanlara olan ihtiyaç̧ artmaktadır.Akarun, (2024) “yapay zekâdan beklenen, verimliliği artırması ve rekabet avantajı sağlamasıdır diyor. YZ’nın gelişmiş̧ ülkelerde daha hızlı ve büyük oranda gerçekleşmesini bekliyor ve gerekçe olarak da “yapay zekâ teknolojilerinin kullanılması için gerekli yatırımları yapmak ve yapay zekâyı kullanabilen iş gücünü̈ eğitmek, gelişmemiş̧ ülkeler için çok zor” diyor. Bilimsel araştırmaya dayalı veriler matematiksel olarak grafik haline getirilip matematiksel denkleme dönüştürüldükten sonra bilgisayarlara her türlü veriyi kullanılır duruma getirilmektedir. YZ teknolojisini geliştiren ülkeler nitelikli eğilmiş insan gücü fazla olduğu için daha kaliteli ve katma değeri yüksek ürün üretecekleri için daha zengin ve rekabet gücünü elinde tutmaktadırlar. Diğer ülkeler ile aralarındaki makas daha da açılmış olacaktır. Bu bağlamda paradigma değişimi gelişmekte olan ülkeler için şart ve ellerini bir an önce tutmaları gerekir.

Akarun hoca konun tamamen bir bilgisayar teknolojisi oluğunu ve herkesin bu teknolojiyi değiştirebileceğini belirtiyor. Onun içinde yapay zekâ eğimini geliştirmek gerekiyor. Konu üniversitede verilecek bilgisayar eğitimi ve kodlama ile yetinilmemeli, İngiltere ve teknoloji geliştiren ülkelerde olduğu gibi çok erken dönemlerde bilgisayar bilimleri derslerini zorunlu olmasını öneriyor. Bilgisayar dersinin “Problem çözme ve veriye dayalı eleştirel düşünce için bilgisayar becerileri temel oluşturuyor. Dolayısıyla, matematik, bilgisayar ve algoritma temelli eğitim ve bilgisayar kullanımı olan “Code.org”  eğitimi herkese gerekli diyor Akarun (2024).

Yapay Zekâ Yasaklanmalı mı?

Teknolojik gelişme yaşamımıza beklenenden çok hızı gelişme göstererek insan beyni gibi verilen bilgiyi algılayan bir konuma geldi. Yapa zekâ insanın elinin altındaki birçok ayrıntı işini kolaylaştırıyor görülüyor. Google’da aranan bilgiden daha fazlasını ve ortalama genel bilgiyi yine chatbot ortamları size sunuyor. Ancak berberinde suça konu olarak çok sayıda beklenmedik alanda açmaktadır. Örneğin 2 Temmuz 2023 tarihli Cumhuriyet portalında “Yapay zekâ ürünü çocuk görselleri istismara davetiye çıkartıyor” haberi işlendi. Makinenin ürettiği bilginin zararından kim sorumlu olacak. Anlaşılıyor ki teknoloji özelliklede yapay zekâ ile birlikte bir dizi etik sorun ortaya çıkacaktır. Bugün batı dünyasında sokaklarda gördüğünüz çoğunluğu ara işleri yapan insanları Asya ve Afrika’nın az gelişmiş ülkelerinden gelmiş çoğu üniversiteli insanları karın tokluğuna taşıma ve ulaşım ve hizmet işi görüyorlar. Yarın dronlar yemek, ilaç ve diğer taşıma işini insan olmadan yapay zekâ ile yapınca milyonlarca insan işsiz ve aç kalacaklardır. Benzer şekilde yapay zekâya bağlı pilotsuz otomatik araba ve uçak kullanımı, kaptansız denizlerde gemi yüzülmesi konuları milyonlarca insanın işini elinden alabilir. 

Yapay zekâ gibi bilimin insan aklının deşifrelerini kısmen anlamış ve mevcut bilgiye dayalı bilgiyi istenildiği ölçüde harmanlıyor. Önemli ve anlamlı. Ancak korkulan insanın yapacağı işlerin makineler tarafından yapılacak olmasıdır.

Yapay zekânın hızlı girişi sonucu çok sayıda gelecek ile ilgili kaygılar yaşanmaktadır. McKinsey Global Institute'da geleceğe ilişkin açıklamada yeni teknolojilerin iş hayatına etkisini inceleyen uzmanlar ofis destek, müşteri hizmetleri ve satış, gıda hizmetleri ve üretim” gibi sektörde işlerin yüzde 75 oranında azalacağını belirtiyorlar.Yemek yapmak, mesaj çekmek, telefon etmek. Evi temizlemek eksiklerin siparişini vermek vs. Artık hayal edilen her fikir teknoloji tarafından hızla hayata geçirilmektedir.

Çok hızlı yaşamımıza giren ve hızla kullanım alanı bulması nedeniyle kamu idareleri halen ne diyeceklerini bilemez durumdadırlar. Çoğunlukla yapay zekâ ve teknoloji üreten ülkeler, başta ABD, Avrupa Birliği, Çin gibi ülkelerin yöneticileri ve teknoloji şirket yöneticileri konuyu halen tartışıyorlar. Konu birçok yönden fırsat ve tehditleri de beraberinde getirince ne denileceği çoğu zaman bilinmiyor. Başından beri yasak yerine etkin kullanımı önemsemekteyim (Ortas, 2024,).

Yapay Zekânın Çevre Üzerine Olumsuz etkileri Var mı?

Yapay zekâ bir bilgisayar programlaması olup programların işletilmesi kapasitesi yüksek bilgisayarlar ve mevcut veri tabanların saklandığı veri bankalarına ihtiyaç duyulmaktadır. Yüksek kapasiteli bilgisayarlar ve veri tabanlarının saklandığı yüksek kapasiteli diskler gerekmektedir. Veri bankaların korunması için elektriğe ihtiyaç duyulmaktadır. Ayrıca yüksek elektrik kullanılarak yönetilen sunucu ve akülerin soğutulması ciddi elektrik, su ve diğer bakım girdileri gerekmektedir. Yapay zekânın kendisi aynı zamanda bir çevre kirletici özelliği de bağrında taşımaktadır. Her olguda olduğu gibi girdi kadar çıktıların da iyi analiz etmek gerekir. Bu bağlamda bütünlüklü bir bakış açısı ile doğa ve insanın gelişimi ve sağlığına zarar vermeyecek konularda kullanımı önemli. Olası diğer olumsuz etkiler konusunda ise dikkatli olmak gerekir.

Yapay zekâ konusundaki olası ciddi işsizlik, kolaycılık, kalpazanlık ve kolay yoldan olanak sağlam gibi kaygılar var ve haklıdır da. Ancak her yeni durum ve koşul kendi iş ortamını ve kendi fırsatlarını da yaratır. Yapay zekân bugün bilim ve teknolojinin en üst düzeyde kullanımı ile insan ve hayvan kas gücüne dayalı olan gereksinimi tamamen ortadan kaldırarak otomasyona bağlamış durumdadır. Hatta bazı makinelerin yaptığı ileride organize ederek daha etkin ve verimli kullanımını da sağalmış durumdadır. Prof. Jared Diamond‘ın "Tüfek mikrop- çelik" kitabının insanlık tarihinin gelişiminde teknoloji kullanımının önem ve rolünü anlamak için okunmasını öneririm. Amerika kıtasını kuşatan İspanyolların ve batılıların nasıl koca bir kıtayı yanlarında götürdükleri "at, tüfek ve bulaştırdıkları çiçek mikrobu" ile yok etiklerini okuyunca ürperdim. Kimsenin kimseye merhameti olmadığı aklıma geldi. On binlerce yıl, hiç at görmemiş, kendine benzeyen ancak kurnaz beyaz görmemiş hatta gelenleri kendi tanrıları görmüş zavallı binlerce İknalar, Mayalar patır patır tüfek sahibi on askere yenik düştüler.  Amerika'ya bir de Afrika ve Avusturalya ve güney Asya kıtalarını ekle. Dönemin en etkili silahları olan at ve çelik kılıç tüfek ile ne kadar çok kültürler yok edilmiş. Yapay zekâ yakında kişi ve toplumlar arasında derin uçurumlar yaratacağı kaçınılmaz olacaktır. Bilgisayar başındaki tembel ve kurnazlar, çalışkanı alt edecektir. Açıkçası ülke olarak çağın gerisine itilmekten korktuğum için Türkiye işin pozitif tarafından zaman geçirmeden kendi pozisyonu alması gerektiğini düşünüyorum.

Yapay zekâ –robot kullanımı ne getiri ne götürü konusu artık enine boyuna incelenecek bir durumdan çıkmış ve kullanılması gereken yeni bir teknoloji. Treni kaçırmış kuşağın çocukları olarak ülkemiz artık bu "teknolojinin (oyuncağın)" yaratacağı yok edilişe yenik düşmesi gerekir diye düşünüyorum.

Öztin Akgüç 19 Şubat 2025 tarihli köşesinde “Sorunların kaynağı aptallık mı? başlıklı yazsında Albert Einstein’e atfen “Korkarım ki bir gün teknoloji insan iletişiminin ve yakınlaşmasının önüne geçecek ve aptal bir nesil ortaya çıkacaktır”.  Öyle gözüküyor ki sanki haklı çıkacak gibi. Ne yazık ki hepimiz teknolojinin hızla ilerleyen akışına kapıldık ve birbirimizi ne görür ne de işitir olduk. Her birimiz bir yerlere savrulduk.

Sonuç olarak; yapay zekâ insan ile eşdeğer değildir. Nihai olarak yapay zekayi yaratan insan beyni, komutları insan beyni yazdı, ancak şimdi makine de komut yazıyor ancak yine de insan zekâsı kadar kapasitesi geniş değildir. Ancak gelişmiş ülkelerin geliştirdiği yapay zekânın yaratacağı kontrolsüz kulanım ve gelişmiş ülkeleri gelişmemiş ve gelişmekte olan ülkelere karşıda farklılık yaratmaması gerekir. Yoksa dünyanın gelişimi özelde de sosyal yapısı bozulabilir. Toplumlar arasında yaşanacak bilişsel ve gelişmişlik yeni kopuşları doğurabilir. Bu bağlamdan teknoloji kullanımı konusunda sebep-sonuç ilişkisinin eleştirel incelenmesi sonucu “problem teknoloji ile değil, teknolojinin kötüye kullanımıyla” ortaya çıkıyor. Sorunlara yol açan şey bilgiye dayanmayan ve öngörüsü teknoloji kullanımıdır. Bilimin ürettiği teknoloji girdilerin aşırı ve amacı dışında kullanarak, doğanın ve yaşam çevresinin bozulması, insanlığın işsiz bırakılması, aşırı tüketim, her türlü biyolojik ve kimyasal silah dahi her türlü öldürücü silah üretimi ve kullanımı da sayılabilir. Amacın iyi belirlenmesi ve bilginin üretilmesi, yaşamın kolaylaştırılması, çevrenin zarar görmemesi koşulu gelişmeden korkulmaması gerektiğini düşünüyorum. Her çağ kendi alt yapısına dayalı üst yapısını oluşturur, yapay zekâ uygun da yeni yan iş kolları çıkacaktır. Ancak bu sefer, sıradan el kol işi değil daha çok soyut-analitik düşünme becerisi ve mesleki yetenekler ve çağın yetkinlikleri aranacaktır.

Kaynakça

https://www.cumhuriyet.com.tr/bilim-teknoloji/yapay-zeka-urunu-cocuk-gorselleri-istismara-davetiye-cikartiyor-uretilmesi-de-yayilmasi-da-suc-2095382?utm_medium=Slider%20Haber&utm_source=Cumhuriyet%20Anasayfa&utm_campaign=Slider%20Haber

Ortas, İ. 2018. "Dünyanın İlk ‘Yapay Zekâ Bakanı’ Yapay Zekâyı Geliştiren Ülkelerde Değil, Yapay Zekâ Ürünlerini Satın Alan Ülkede Göreve Başladı"  In Bakırçay Bölge gazetesi. Mahalligündem:

Ortas, İ. 2024. "Yapay Zekâ Fırsat mı Tehdit mi? Yararlı mı Zararlı mı?"  In Bakırçay Bölge gazetesi. Mahalligundem.

The Economist, 2024. Dr. Yapay Zekâ’ geliyor. Oksijen Gazetesi (www.economist.com da yayınlanmış), 5-11 Nisan 2024.

Akarun, L. 2024.Yapay zekâ eğitimi nedir ve nasıl verilir? HBT Dergi 410. sayıda yayınlanmıştır.