23 Nisan’ın Egemenlik Anlayışı: Felsefi Temeller ve Toplum Sözleşmesinin Günümüzdeki Anlamı

Egemenliğin Kaynağı: Toplumun İradesidir

23 Nisan Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı, yalnızca milli bir bayram değil, aynı zamanda insanlığın barış, eşitlik ve özgürlük ideallerini simgeleyen evrensel bir ütopyanın ifadesidir. Kimsenin kimseye egemen olmadığı, işgalin ve savaşın olmadığı, dayanışmanın hâkim olduğu bir dünya tasavvuru, Mustafa Kemal Atatürk’ün “Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir” ilkesiyle somutlaşan siyasi felsefesinin özünü oluşturur. Atatürk’ün siyasi düşüncesinin temelinde, egemenliğin ilahi ya da monarşik bir kaynaktan değil, doğrudan halkın iradesinden doğduğu fikri yatar. Bu anlayış, Jean-Jacques Rousseau’nun “toplum sözleşmesi” kavramıyla paralellik gösterir. Rousseau’ya göre, “bireyler, özgürlüklerinin bir kısmını ortak iradeyi temsil eden bir yapıya devrederek daha büyük bir toplumsal düzen sağlarlar.” Atatürk de, en çok etkilendiği Batı filozoflarından Rousseau’nun egemenlik felsefesinden hareketle, Türkiye Büyük Millet Meclisi’ni (TBMM) milletin ortak iradesinin temsil edildiği bir kurum olarak Ankara’da tesis etmiştir.

Atatürk’ün parlamenter demokrasiye verdiği önem, toplumsal sözleşme teorisiyle uyumlu bir şekilde, halkın kendi kaderini belirleme hakkını merkeze alan bütünlüklü bir anlayıştır. Cumhuriyeti kuran iradenin öncüsü Mustafa Kemal’in egemenlik anlayışının dayandığı felsefi temeller, yalnızca Türkiye için değil, diğer mazlum milletler için de model olmuştur.

Parlamenter Demokrasi: 20. Yüzyılın En Önemli Toplumsal Sözleşmesi

İnsanlık, son 10 bin yıllık toplumsal yaşamında, birlikte yaşamanın en uygun yönetim modeli olarak temsili demokrasiyi geliştirmiştir. Bu model, bireylerin kendi iradelerini belirli sürelerle seçtikleri temsilciler aracılığıyla yönetime yansıtmasına dayanır. 2500 yıl önce Antik Yunan ve Roma’da ortaya çıkan halk meclisleri, Sanayi Devrimi sonrasında tüm vatandaşların temsil edildiği bir sisteme evrilmiştir. Osmanlı İmparatorluğu’nun kaçırdığı bu dönüşüm, TBMM ve Cumhuriyet’le tamamlanarak milletin iradesinin hâkim kılındığı bir toplumsal sözleşmeye dönüşmüştür. Nitekim her askeri müdahale sonrasında değiştirilen anayasalar, şekilsel de olsa toplumun onayına sunulmuştur. Örneğin, 1982 Anayasası, askeri yönetim döneminde hazırlanmış olmasına rağmen, halkoylamasında %91’lik bir kabulle onaylanmıştır.

Atatürk’ün, Birinci Dünya Savaşı’nın yıkımı ve paylaşım sürecinde topluma sunduğu parlamenter sistem hamlesi, Osmanlı’nın “tebaa” anlayışını yıkarak yurttaşlık bilincine dayalı modern bir siyasi sistemin temellerini atmıştır. Bu hamle, egemenliğin millete ait olmasıyla birlikte bireylerin yönetime katılma hakkını da beraberinde getirmiştir.

105 yıl önce, 23 Nisan 1920’de TBMM’nin açılması, saltanat ve hilafetin devreden çıkarılarak milli iradenin üstünlüğünün tesis edilmesi anlamına geliyordu. Okuma yazma oranının düşük, milli irade kavramının tam olarak anlaşılmadığı bir toplumda, özgür birey, anayasal yaşam, hukuk devleti ve hesap verebilirlik gibi kavramların altın bir tepsiyle sunulması büyük bir devrimdi. Bugün bile Asya ve Afrika’nın bazı ülkelerinde toplumun iradesi yönetime yansıtılamamaktadır. Türkiye’de ise 1950’lerden itibaren serbest seçimlerle güçlenen parlamenter yapı, toplumun iradesine verdiği önemi göstermektedir.

Parlamenter Sistem ve Toplumsal Sözleşme

Atatürk’ün öngördüğü sistem, temsili demokrasiye dayanıyordu. Halkın seçtiği temsilciler aracılığıyla yönetimin şekillenmesi, toplumsal sözleşmenin pratikteki en uygun yansımasıdır. Bu modelde bireyler, yalnızca kanunlara uymakla kalmaz, aynı zamanda yasama sürecine dolaylı olarak katılırlar. Atatürk, bu katılımı sağlamak için çok partili hayata geçiş denemeleri yapmış, basın özgürlüğünü desteklemiş ve eğitimli bir toplumun demokrasinin temeli olduğunu vurgulamıştır. Köy Enstitüleri, üniversitelerin özerkliği ve yurttaşlık bilincinin yaygınlaştırılması gibi adımlar, bu vizyonun ürünleridir.

Parlamenter sistemin en önemli işlevlerinden biri, farklı görüşlerin uzlaşmasını sağlamaktır. Dünyada 7.300’den fazla dil, farklı dinler ve kültürler doğal olarak çeşitlilik yaratmıştır. Bu farklılıkları zenginlik olarak görmek, birlikte yaşamanın mekanizmalarını kurmak gerekir. Ne yazık ki birçok ülkede, bu çeşitlilik anlaşılamadığı için çatışmalar yaşanmaktadır. Atatürk’ün Meclis’te muhalefetin varlığını savunması ve 1924 Anayasası’nda kuvvetler ayrılığını benimsemesi, toplumsal sözleşmenin “ortak irade” oluşturma amacıyla örtüşmektedir.

Modern Türkiye’nin Kuruluş Felsefesi ve Toplumsal Sözleşme

Atatürk’ün egemenlik anlayışı, yalnızca siyasi bir sistem değil, aynı zamanda aydınlanmacı bir toplum projesidir. Medeni Kanun’un kabulü, kadınlara seçme ve seçilme hakkının verilmesi, laiklik ve bilimsel eğitim gibi reformlar, feodal yapıyı dönüştürerek özgür yurttaşlar yaratmayı hedeflemiştir. Toplumsal sözleşme teorisinde olduğu gibi, Atatürk’ün vizyonunda da hukuk, ortak iradenin yansımasıdır. Kanunların üstünlüğü, bireylerin haklarını güvence altına alarak keyfi yönetimi engeller.

23 Nisan’ın Günümüz İçin Önemi

Atatürk’ün 23 Nisan’ı çocuklara armağan etmesi, yalnızca sembolik bir jest değil, geleceğin inşasına dair derin bir vizyondur. Çocuklar, yarının yurttaşları olarak egemenliğin temsilcileridir. Atatürk, eğitimi laik, bilimsel ve çağdaş değerler üzerine inşa ederek yurttaşlık bilincini güçlendirmeyi amaçlamıştır. “Yurtta sulh, cihanda sulh” ilkesi, egemenliğin adil ve barışçıl bir temelde kullanılması gerektiğini vurgular.

Atatürk’ün 23 Nisan’ı “Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı” olarak ilan etmesi, insanlığın evrensel değerlerine yapılan bir vurgudur. Bugün dünyada süren savaşlar, eşitsizlikler ve otoriter rejimler karşısında, Atatürk’ün egemenlik anlayışı bir alternatif sunmaktadır: Barış içinde bir arada yaşamanın yolu, halkın kendi kaderini belirleme hakkından geçer. “Cumhuriyeti biz kurduk, siz yaşatacaksınız” sözüyle emaneti gençlere bırakan Atatürk, onların yaratıcılığını ve iradesini güçlendirmenin önemini vurgulamıştır.

Bugün dünyada süren anlamsız savaşlar, eşitsizlikler ve otoriter rejimler karşısında, Atatürk’ün “egemenlik” anlayışı birçok alternatif sunmaktadır: Barış içinde bir arada yaşamanın yolu, halkın kendi kaderini belirleme hakkının kendi özgür iradesi ile seçtiği vekilleri üzerinden temsiliyetinin bugünden çocukların saf bilinçlerine işleyerek yarınla umut bakmalarını sağlamaktır.

Cumhuriyeti biz kurduk siz yaşatacaksınız ifadesi ile Atatürk emanetini çocuklar ve gençlere bırakmıştır. Onun için gençleri kötülemek değil, iradelerini kırmak değil, iradelerini geliştirerek yaratıcıklarını geliştirerek ülkenin gelişimine katkı koyması istenmeli. Bugün irade sergileyen gençler aslında zinde ve sorumluluk duyan gençlerdir. Bunun önemini birazda ülkenin geçeceğine katkı olarak görelim.