Akademik Aşama İle İlgili Görüş

Prof. Dr. İbrahim ORTAŞ

 "Çukurova Üniversitesi Öğretim Üyeliğine Atama İlkeleri" konusunda üniversitemizin hazırladığı taslak hakkında kişisel görüşlerim.

Çukurova Üniversitesi Öğretim Elemanları Yükseltme ve Atama İlkeleri'ni belirlemek üzere oluşturulan komisyonun hazırladığı taslak geleceğe yönelik asgari ve ortak hususların belirlenmesi ve bir referans noktasının olması itibarı ile önemli bir gelişmedir. Ayrıca bu yönde var olan bir boşluğu ve ihtiyacı doldurması bakımından da çok önemli bir adım olarak kabul edilmektedir. Katkısı olan değerli hocalarıma teşekkür ederim.

Uzun zamandır çevre illerde bizden sonra kurulan bir çok üniversitede akademik aşama için belirli ölçütler bulunurken bizim gibi yerleşik bir üniversitede akademik ölçütlerin olmamasının sakıncalarını ve geleceğe yönelik kaygıları bir çoğumuz taşıyorduk ve aralıklarla sorunu gündemde tutmaya çalışıyorduk.  

2004  yılı  içinde YÖK ve TÜBİTAK tarafından yapılan açıklamalar ışığında üniversitelerin  yayınlanan  tam  makale  say ısı yönünden üniversitemizin 357 makale ile 11. sırada, bilim adamı başına 0.47 makale sayısı ile 33. sırada ve kamu personeli sınavındaki genel kültür sırlaması bakımından ise neredeyse üniversiteler içinde en son sıralarda bulunmaktayız. Bir üniversitenin üst yönetimi ve öğretim üyeleri için bu tablonun çok da sevindirici olmadığını biliyorum. Ve amacım sizi üzmek değil, YÖK tarafından kamuoyuna dağıtılan bu resimden kendimizi görmek ve üniversitemizi geleceğe taşımak için önlemler alınmasını sağlamaktır. Konuya duyarlı olmam nedeniyle bu tablonun bir günde oluşmadığını ve sorumluluğun ortak olduğu bilincini taşındığım bir dönemde öğretim üyeliğine alınma konusuna da hazırlanan ilke taslağını üniversitemizde tartışmaya açılması beni bir nebze olsun umutlandırmıştır. Üniversitemizin geçmişinden bugüne kadar yöneticilik yapmış bütün değerli yöneticilerinin iyi niyeti bir yana üniversitemizin her zaman uzun soluklu bir planının olmadığını görmüş olmak beni hep endişelendirmiş ve düşündürmüştür. Üniversite öğretim üyesi olarak bulunduğum günden bu yana bir çok platformda üniversitenin bir bilim politikasının olmasını, akademik yükseltme kriterlerinin olmasını ve yıllık olarak üniversitenin her öğretim üyesi, anabilim dalı, bölüm, fakülte bazında plan program yapmasını ve yıl dönümlerinde bir değerlendirmeye gereksinim olduğu fikrini anlatmaya çalıştım. Savunduğumuz bu düşüncelerin bazı üniversitelerde yavaş yavaş hayata geçiriliyor olmasından da büyük mutluluk duyuyorum.

Çağdaş ve gelişmiş üniversitelerin temel işlevi kendisine yakışır bir bilim ve kültür politikası oluşturması ve buna uygun araştırma faaliyetleri yürütmesidir. Bu bağlamda bölgemizin ve ülkemizin öncelikleri çerçevesinde araştırmaların yapılması ve bu araştırmada çıkan sonuçların yayına dönüştürülmesi öncelikli olmalıdır. Bu şekilde üniversite ile bölge iç içe geçmeli ve birlikte bir sinerjinin yakalanması gerekir. Bu faaliyetleri oluşturabilecek ve geliştirecek olan ise iyi yetişmiş bilim adamlarını elinde bulundurması en doğal görevidir. Aksi takdirde meslek yüksek okulu konumundan öteye geçemeyecektir. Bu gün gelişmiş üniversitelerin bu konuda yaptığı en önemli işlev kendi alanının en iyi elemanlarına kurumlarında yer vermektir. Bunun için öğretim üyesi adaylarının alımında yüksek ölçütler ve ince eleklerden geçirmektir.

Ölçüt olarak

1. Ürettiği proje (ulusal ve uluslar arası)
2. Yetiştirdiği öğrenci (yüksek lisans ve doktora)
3. Verdiği dersler  (öğrencilerden geri bildirim almak suretiyle)
4. Ulusal ve uluslararası makale, kitap ve dergilerde yayın yapmak
5. Uluslararası kongre-sempozyum ve toplantılara katılmak ve düzenlemek

Alanı dışında yarattığı kültürel etkiler, bir bütünlük içinde işlenmektedir.

Bu anlamda belirli bir ölçüt getirilmeden önce mutlaka üniversite bilim politikasının oluşması ve bunun öncelikli olarak belirlenmesi gerekir. Bilim politikası belirlenmiş olan bir üniversitenin yol haritası üzerindeki araştırma konularını ve stratejilerini belirlemesi daha kolay olacaktır. Üniversitenin yol haritasının oluşturulması bir felsefe ve kültür işi olup uzun erimli bir oluşumdur. Bir kez bu sürecin oluşturulması ve devamlılığı için güçlü bir irade ve öz denetime gereksinim bulunmaktadır.

Üniversitelerin bölge ve ülke sorunlarına yaklaşımında stratejik düşünmeleri ve buna uygun davranılması beklenilmektedir. Temel bilim, uygulamalı bilim ve stratejik araştırmalarını planlamayı ve buna uygun nitelikte insanlar ile çalışması çok doğaldır. Araştırma bulgularının yayınlanmasında bugün biricik kaynak ve referans noktası batılı ülkelerin ABD'nin geliştirdiği indekse giren yayınların hazırlanmasıdır. Bugün batılıların hoşuna gitmeyen bir çok stratejik çalışmanın maalesef indekslere girmediği hepimizin malumudur. Yine de olaya bir bilim politikası ve felsefesi içinde bakılması gerekmektedir. Üniversite yönetimlerinin bu gerçekleri bilerek önceliğini iyi belirlemesi gerekir. Araştırma politikasının çok boyutlu olarak ele alınması gerekir.

Örneğin Irak veya İran'da atom veya uzay ile ilgili çalışmaların batılı bir dergide SCI içinde yayınlanması bugünkü koşularda mümkün görülmemektedir. En azından çeşitli bahaneler ile engelleneceği muhakkaktır. Ancak bu o üniversitenin o bölgenin ve ülkenin sorunu ve önceliği olmadığı anlamına gelmemektedir. Hatta bu konuda araştırma yapıp da yayın yapamayan bilim adamlarının da uluslararası alanda yayını yok diye küçümsemesi de gerekmiyor.

Bu bakımdan üniversitelerin ele aldıkları konuları ve hedeflerini doğru değerlendirmeleri buna uygun bilim insanı yetiştirmeleri gerekmektedir.

Bilim insanı yetiştirilmesi bugün ülkemizin en ciddi sorunu olarak karşımızda durmaktadır. Sürecin yine bir bütünlük içinde ele alınması ve değerlendirilmesi gerekmektedir. Üniversite akademisyenliği mezuniyet sonrası eğitimin bir parçası olup başlı başına üniversitenin önemli işlevlerinden birisi konumundadır. Enstitüler bu bağlamda önemli işlevler görmesi gereken kurumlar olarak bugüne kadar kayıt takibinden öteye geçememişlerdir. Ordunun Akademisi bu anlamda çok boyutlu olarak ordunun ihtiyacı olan donanımlı eleman yetiştirmeyi hedeflemektir. Ancak enstitüler bugüne kadar rutin derslerin ötesine geçmemiş, yarının yetişkin insan gücünü oluşturmada etkili olmamıştır. Gelişmiş batılı üniversiteler neredeyse lisans öğrencisi kadar yüksek lisan öğrencisine sahiptirler ve oralarda araştırmalar yanında bilim adamı adayları da yetişmekte ve ayıklanarak iyiler içinden belirlenmeye çalışılmaktadır. Üniversitemiz önümüzdeki döneme ilişkin bir strateji geliştirecekse mutlaka enstitülerinin işlevini ve verimliliğini de yeniden organize etmesi gerekmektedir.

Yüksek Lisans ve Doktora Eğitimi İçin Ölçütler

Akademik yükseltmenin ilk basamağı olan lisansüstü eğitime alınacak öğrencinin doğru belirlenmesidir. Tıp fakülteleri TUS ile kısmen başarılı öğrencileri alabilmekte ancak bilim adamı adayını belirlemek için yeterli olup olmadığı tartışma konusudur. Yüksek Lisans ve Doktora öğrencilerinin üniversiteye alımında asgari ölçütlerin getirilmesi talep edilmesi artık kaçınılmaz görülmektedir. Üniversitenin bilim politikasına uygun olarak lisansüstü öğretime alınacak adaylarında belirli bir lisans bitirme notunu tutturmaları istenir. Bir çok ülkede benzer durum söz konusudur. Örneğin 4 üzerinden 3 ve LES'den toplam olarak minimum 55 almış olmak gibi. Ayrıca mutlaka iki referans mektubu istenebilir.

Enstitülerin TUS benzeri bir sınavla ön elemeden geçtikten sonra araştırma görevlilerini almaları daha sağlıklı olacaktır. Ar-Gör sınavları merkezden bölümlerin norm kadro taleplerine göre belirlenmelidir. Ar-gör sınavı herkese açık olmalı ve enstitü kadrosuna kayıtlı olsun olmasın her öğrenci başvurabilecek bir düzenlemeye kavuşturulması gerekir. Mevcut durumda enstitü kadrosuna kayıtlı olamayan Ar-Gör sınavlarına giremiyor ve Ar-Gör olamıyor. Bu durum kendi içinde "inbreeding" sürecini sağlamakta ve aynı okuldan mezun olan kişi aynı alanda ve mekânda akademik aşamanın üst basamağına kadar dikey olarak çıkabilmektedir. Bu durum bir çok üniversitenin yerelleşmesine neden olmuştur. Bugünkü gelişmiş üniversite dinamiği ile bizim sistemimize taban taban zıtlık oluşturmaktadır. Belki de bugünkü üniversitelerimizin verimsizliğinin temel nedenlerinden biri de "inbreeding" sürecinin bizde çok etkili olmasıdır.

Gelişmiş dünya üniversitelerinin tamamında öğretim üyeliğinin ilk basamağı olan Yard. Doç. alımında doktorasını yaptığı üniversitenin dışında bir üniversite mezunu alınır. Almanya'da ileri aşmalarda bu süreç işletilir. Bu sürecin üniversitenin dinamizmine çok önemli etkisi olduğu muhakkaktır. Bunun içim mutlaka akademik aşamaya alınacak adayların yer değişimi istenmeli. Yard. Doç olarak alınacak öğretim üyelerinin mutlaka başka bir üniversiteden mezun olması şartı sağlanmalıdır. Vaya aday üç yıldan aşağı olmamak kaydı ile ya yurtdışına çıkmalı ya da başka bir üniversitede çalışıyor olma şartı getirilmelidir. Bu süreç aynı zamanda üniversiteler arasında da rekabeti artıracaktır. 2547 sayılı YÖK yasanın ilk çıktığı dönemde bu koşul vardı ancak sonradan değiştirildi.

Batılı üniversitelerin ölçütlerinin başında yayın sıralaması geldiği bir gerçektir. Ancak doğal olarak İngilizce konuşan ulusların kendi dillerinde yaptıkları yayın ve araştırma makaleleri SCI veya SSCI ve indekse giren dergilerde yayınlanması için hiçbir gerekçe görülmemektedir. Ancak ülkemizde sıkça belirildiği gibi ülkemizde yayınlar ağırlıklı olarak akademik aşama için yapılmaktadır. Bunun içinde makalenin hangi dergi ve hangi kalitede olduğu önemli değil, önemli olan yayının yapılıp akademik aşama için gerekli koşulların sağlanmasıdır. Bugün para ile yazdırılan makaleden tutun da para ile bastırılan makaleye kadar her yol mubahtır anlayışı maalesef kafalarda benimsenmiş görülüyor. Kimi araştırıcı tanınmış yabancıları da makaleye dâhil ederek onun dilinden yararlanarak ortak makale yapıyor, kimi de toptan makaleyi taşerona havale etmektedir. Bu anlamda ülkemiz toplam yayın sayısı bakımından 22. sırada, ancak yayın kalitesi ve işlevliği yönünden bir o kadar da negatif etkiye sahiptir. Bu anlamda ülkemizde bir "yayın fetişizmi" yaşandığını söylemek abartı sayılmaz.  Artık akademik aşama için tek kriter yabancı yayın yerine, yabancı yayın yananında diğer ölçütlerde bir bütün olarak dikkate alınmalıdır.

Bütün bu alanların ışığında yapılan araştırmaların işe yarar araştırma işlevi ve fonksiyonu olan araştırmalara yönetilmeli ve sonuçları ulusal ve uluslararası taranan dergilerde yayınlanması teşvik edilmeli. Akademik aşama için her iki yayın da değerlendirilmeye alınmalıdır. Her araştırıcının mutlaka kendi alanındaki ortalama yayın sıralamasının üzerinde yabancı dilde yayınının olması tercih edilmelidir. Ancak Türkçe yayın yapılması konunun bilim insanlarımıza ve öğrencilerimize da yararlı olması bakımından önemlidir. Bu bakımdan yabancı dilde yayınlanan yayın yanında mutlaka belirli bir puan esasının olması daha gerçekçi olacaktır.

Kongrelere Katılma Teşvik Edilmeli

Akademik aşama için biricik ölçü olarak indekse giren dergilerde yayın yapmak neredeyse tek ölçüt olarak kabul görmesi nedeniyle son yıllarda bu tür bilimsel etkinliklere olan eğilimin zayıfladığı görülmektedir. A kademik aşama için yayın yapıyor olması nedeniyle kişilerin kongre ve toplantılara diğer faaliyetlere katılarak kendilerini geliştirmeye neredeyse hiç önem verilmemektedirler.  

Öneri olarak kongre ve toplantılara katılım ve sunulan bildirilere verilen puan değerinin yükseltebilir.

Bilim Disiplinlerinin Gelişimlerine Önem Verilmesi

Bir diğer önemli konu da akademik aşamada farklı bilim disiplinlerinin bilimsel özgünlüklerinin dikkate alınması konusudur.

Bütün dünyada kabul edilen ölçütlere göre fen, sağlık, sosyal bilimler, güzel sanatlar alanlarının her birinin kendine özgü bilimsel çalışma tarzları ve veri üretme yöntemleri bulunmaktadır. Daha önce benzer şekilde üniversitelerarası kurul farklı alanlar için farklı ölçütleri dikkate alacağını belirtmişti. Dünya endekslerine bakıldığında ülkemizde sosyal bilimlerde yapılan yayınlar ile fen bilimlerinde yapılan yayınların oranlarının ve atıf alan sayılarının da çok farklı olduğu görülmektedir. TÜBİTAK tarafından yapılan değerlendirmede SCI ile SSCI kapsamındaki dergilerde yayınlanan sayılar arasında on katı fark bulunmaktadır. Genelde bu oran dünyada 1/10 dan aşağı değildir. Ancak bütün dünyada akademik aşamalarda ölçütlerin alanlara göre yapılması ilkesinin bizim üniversitemizde de işletilmesi yerinde olacaktır. Bazı alanlarda bir araştırma 20 günde tamamlanırken bazı alanlarda yıllar alabilmektedir. Bu bakımdan alanların yayın üretme süreçleri de farklı olacaktır. Tabii doğal olarak üretilen yayınların kalitesi de önemli olmalıdır. Yayının başkaları tarafından dikkate alınması da önemli ancak tek başına yine ölçü olmamalıdır.

Bilimsel indekslere giren tarama dergileri yanında kitap ve kitabın önemli bir kısmının yazılması da ayrıca önemlidir. Hatta kitap yazmanın çok daha zor bir iş olarak görülmesi gerekir. Onun için kitap, kitap bölümü ve kitap türü yayınlar özellikle de uluslararası alanda bilime katkı sunacakları için dergi kadar puana eşdeğer tutulabilirler.

Bazı durumlarda çok fazla makale de yapmasınız ancak bu sizin yetersiz bilim adamı olduğunuz anlamına gelmez. Dünyada da öyledir. Bugün kendi alanında çok iyi olup da yayın yapamayan çok sayıda insan var. Ancak onlar da ağırlıklı olarak kitap yazımı ve diğer işlevlerde önemli görevler üstlendikleri bilinmektedirler. Ayrıca bazı araştırıcıların felsefi dünya görüşlerinden dolayı araştırma sonuçlarının batılı dergilerde yayınlamayı ret etikleri ve yerli dergilerde yayınlattıkları da bilinmektedir.

Her şeye rağmen bilimsel çalışma metodu olarak çalışmalarımız uluslararası nitelikte ise yurtdışında yayınlanmalı ve dünyanın ortak dili ile yayınlanmalı ve eleştirel iletişim kanalları açık tutulmalıdır.

Öneri olarak bilimsel makale yanında bir bütün olarak araştırma projeleri, projenin etkinliği yaşama katkısı, kitap yazımı, kongrelere ve toplantılara katılma ve veya düzenleme ve öğrenci yetiştirme ölçütlerinin de dikkatte alınması daha yararlı olacaktır.

Bu da her üniversitenin yine kendi bilim politikasına bağlı olarak belirlediği ölçütleri geliştirmesi gerekir. Bunun için doğal olarak ölçütler yanında bilim insanını isteklendirici ölçütlerin de getirilmesi gerekir. Böylece bilim insanlarının çalışma azmi yükseltilmiş olur.

Üniversitemizin ileriye dönük daha dinamik ve üretken bir durumda görmek istiyorsak ki bunun için buradayız, bazı ek önlemlerin alınması gerekir.

1. Her yıl öğretim üyeleri yaptıkları çalışmaları yanında geleceğe yönelik kısa ve orta vadeli hedeflerini rapor olarak sunmaları istenebilir.
2. Üniversitenin olanaklarından yararlanılmada puanlama önemli bir ölçüt olmalıdır. Yayın yapan genç Ar-Görevlileri, uzman, okutman, Yard. Doç, Doç. ve profesörlerden her yıl başarılı çalışma yapanlara ödüllendirici ve isteklendirici önlemler alınmalıdır. Bunlardan başarılı olanlara yurtdışında kongrelere katılma, projelerine daha fazla destek çıkma, bilgi işlem desteği, personel desteği vs olanakları sağlanmalıdır. Özellikle genç Ar-Görevlilerinin araştırma görevlisi lojmanlarından yararlanılması teşvik edilmelidir.
3. Üniversite çalışanları, araştırma görevlisi, okutman ve uzmanların da belli oranda üniversitenin olanaklarından yaralanabilmelidir. İç eğitim seferberliği, kalite unsurları ve ödüllendirme sistemi ile bu kısmen sağlanabilir.

Üniversitenin bilim politikasına uygun olarak doçentlik ve profesörlük tez çalışmaları yeniden gündeme gelmeli. Tez çalışmalarının temel bilimler, stratejik ve sorun çözmeye yönelik özgün çalışma olması benimsenmelidir. Bu üniversitenin kalitesinin yükselmesine büyük katkı sunacaktır.

Deneme dersi mutlaka yeniden başlatılmalı

Yabancı dil sınavı aynı zamanda okuma yazma ve anlamayı da içine alacak şekilde yeniden düzenleme yapmayı gerektirmektedir. Bugün tüm bilimler kitaplarda yazılı ancak bunların teknolojiye dönüştürülmesi bildiğiniz gibi kolay olmuyor. Yeterince okunanların anlaşılmadığını hepimiz biliyoruz.  

Bu ölçütlerin sağlanması ve bilim adamı adaylarının kendilerini hazırlamaları için belirli bir geçiş sürecine ihtiyaçları olacaktır. Yazılı olmayan bir ilkeye göre birinci yıl uygulanması istenen kuralların %25'i, ikinci yıl %50'si ve üçüncü yıl ise %75'i sağlanarak ilkelerin herkese alıştırılarak uygulanması sağlanır. Üniversitemizin halen mevcut potansiyeli ile bunları sağlayacak yeterlilikte olduğunu düşünüyorum.

Bu ölçütlerin istenmesi için mutlaka YÖK'ün istediği ölçütlere uyması beklenilmez. Her üniversite istediği ölçütleri koyabilir.

Yöneticilere ve İdari Görev Yapanlara Ekstra Puan Verilmemeli

Son yılarda üniversitelerde genelde çok erken dönemde yöneticiler bir eğilimin olduğu görülmektedir. Bilim insanının sırtında bir yük olan idari görev yapan Yard. Doç. Ve Doçentlerin akademik aşamada puan verilmesi akademisyenliği değil idareciliği teşvik edeceği için bilimsel gelişme açısından sakanca oluşturmaktadır. Bilim insanı bilimsel araştırmaya heveslendirilmelidir. Bu bağlamda idari görev yapan öğretim üyelerine bilimsel işlevleri dışında puan verilemelidir.

Sonuç:

Üniversitenin akademik yükseltmeler ve kadroya atanmalar için olmasa olmaz minimum ölçütleri olmalıdır. Bunun için öncelikle üniversitenin bir bilim politikası ve buna uygun olarak misyon ve vizyonunun belirlenmesi gerekir.  

Üniversitenin geleceğe sağlıklı taşınabilmesi için mutlaka bilim politikasını oluşturması, misyonunu ve vizyonunu netleştirmesi gerekir. Yol haritasının sağlıklı yürüyebilmesi için mutlaka aralıklarla kendi koyduğu hedeflerin geçekleşme düzeyini belirlemesi gerekir. Bunun için stratejik planlama ve iç akreditasyona mutlaka başvurması gerekir. Bu yapıya uygun dinamikte ve bilgide öğretim üyesi alımı için mutlaka ölçütlerin olması gerekir.

Ölçülebilir bazı değerlendirmelere (puanlara) yanında bölümün görüşü, referansları, ödülleri ve diğer bütün ölçütler dikkate alınmalıdır.

Söz konusu puanlama sistemi şu unsurları içerebilir;

• Mutlaka Doçentlik ve Profesörlükte tez hazırlama süreci yeniden başlamalı. Tez çalışması temel eser olarak kabul edilmelidir.
• Deneme dersleri yeniden getirilmeli ve jüri önünde savunma yapılmalıdır.
• Ulusal ve Uluslar arası dergilerde yapılan bilimsel yayınlar, kitap ve kitap bölümleri ve ders notları bu değerlendirmeye alınabilir.
• Kongre, toplantılara katılım ve organize edilmesi puanlamaya tabii olmalı 
• Farklı alanların Özgünlülükleri mutlaka dikkate alınmalıdır,

Üniversitelerin temel işlevi olan araştırma, eğitim-öğretim ve toplumu aydınlatarak çağdaşlaşmak, sanayileşmesini sağlamak ve ileriye taşıması için ülke içindeki kendi eşdaşları ve başka ülkelerin üniversitelerinin ilgili birimleri ile rekabet edebilmeleri için, mutlaka kendi bilim politikasını oluşturması ve buna uygun akademik kadroları bünyesinde bulundurması zorunludur. Ülkemizin ve ulusumuzun geleceği bu konuda alacağımız karara bağlıdır.

Çukurova üniversitesinin gelecekte bilim dünyasında hak etiği yeri alabilmesi yarının güçlü bilim insanlarını bünyesinde bulundurabilme kapasitesine bağlıdır. Bu da şimdiden bazı önlemlerin alınmasını zorunlu kılmaktadır. Üniversitelerin olmazsa olmazları arasındaki sürekli iyileştirme programlarını yürürlüğe koymasına bağlıdır. Bunun için öğretim üyelerinin seçiminde asgari ölçütler yanında bilim insanlarını isteklendirici bazı tedbirlerin alınması gerekir.